Etik, insan davranışlarının doğru ve yanlış açısından değerlendirilmesini inceleyen felsefe dalıdır. Neyin iyi, neyin kötü olduğunu; hangi eylemlerin ahlaki olarak kabul edilebilir olduğunu sistematik biçimde sorgular.
Uluslararası İş Sağlığı Komisyonu (ICOH) tarafından hazırlanan bu rehber, iş sağlığı profesyonellerinin uyması gereken temel etik ilkeleri belirler.
Çalışanların sağlık ve güvenliğini korumak
Mesleki bağımsızlığı güçlendirmek
Etik karar vermeyi desteklemek
Sorumlulukları açıklamak
⭐ İş sağlığı profesyonellerinin birinci görevi → çalışanların yaşamını, sağlığını ve esenliğini korumaktır.
İşverenin ekonomik çıkarlarını değil, çalışanların sağlığını, güvenliğini ve refahını öncelikli korumalıdır.
İşveren, sendika, çalışan, müşteri veya devlet baskısı altında karar verilmemelidir. Kararlar bilimsel verilere, teknik değerlendirmelere ve etik ilkelere dayanmalıdır.
Tüm değerlendirmeler kişisel çıkar, ekonomik baskı, akrabalık, siyasi görüş gibi unsurlardan bağımsız olmalıdır.
Bilgi ve beceriler sürekli geliştirilmeli, bilimsel gelişmeler takip edilmeli, yalnızca uzman olunan konularda görev alınmalıdır.
Hiçbir bilgi değiştirilmemeli, gizlenmemeli veya çarpıtılmamalıdır.
Çalışanlara ait sağlık bilgileri, kişisel bilgiler, tıbbi kayıtlar gizli tutulmalıdır. Ancak hayatı tehdit eden ciddi riskler varsa bildirim yapılır.
Çalışanlar riskler, meslek hastalıkları ve korunma yöntemleri konusunda bilgilendirilmelidir.
Koruma > Tedavi. Kazadan önce önlem alınmalıdır.
Kararlar kişisel görüşlere göre değil, bilimsel verilere göre verilmelidir.
Risk değerlendirmeleri, eğitimler, ölçümler düzenli olarak güncellenmelidir.
Risk değerlendirmesini objektif yapmak
İşverene yazılı bildirim yapmak
Ciddi tehlikeyi gizlememek
Çalışan güvenliğini her zaman ön planda tutmak
Mesleki bağımsızlığı korumak
İşveren: "Makineyi durdurmayalım. Raporu biraz hafif yaz."
ICOH Etik Kuralları doğrudan bir kanun değildir; ancak etik bir rehber niteliğindedir ve Türkiye'deki İSG uygulamalarıyla büyük ölçüde uyumludur.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
İş Güvenliği Uzmanları Yönetmeliği
İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personeli Yönetmeliği
Bu düzenlemeler de çalışan sağlığını koruma, risklerin bildirilmesi, mesleki bağımsızlık ve gizlilik gibi ilkeleri esas alır.
Üç kavram sıkça karıştırılır; oysa kaynakları, yaptırımları ve kapsamları farklıdır.
Toplum tarafından paylaşılan iyi-kötü değerleri
Kaynağı: gelenek, kültür, din
Yaptırımı: vicdan ve toplumsal onay
Topluma göre değişkenlik gösterir
Ahlaki değerleri akılla temellendirir
Kaynağı: felsefi düşünme ve ilkeler
Yaptırımı: mesleki ve içsel sorumluluk
Evrensel ilkeler geliştirmeyi hedefler
Devletin koyduğu bağlayıcı kurallar
Kaynağı: yasa ve mevzuat
Yaptırımı: resmi cezalar ve zorlama
Herkes için asgari standart belirler
Etik, yalnızca bireysel bir erdem değil; kurumların sürdürülebilirliğini belirleyen stratejik bir değerdir.
İş etiğinin üzerine kurulduğu altı çekirdek ilke, günlük kararların pusulasıdır.
İlkeler, çalışma ortamında somut davranış beklentilerine dönüşür.
Etik kararlar farklı felsefi geleneklerden beslenir; her yaklaşım “doğru”yu farklı bir ölçüte bağlar.
Doğruluk, eylemin kendisinde ve ilkelere uygunluğundadır. Sonuç ne olursa olsun bazı kurallar çiğnenemez.
Bir eylemin değeri, doğurduğu sonuçlarla ölçülür. En çok kişiye en fazla faydayı sağlayan eylem doğrudur.
Odak, eylemden çok kişinin karakteridir. Erdemli bir insanın ne yapacağı sorulur; dürüstlük, cesaret, adalet.
Etik ikilem, iki veya daha fazla değerin ya da sorumluluğun çatıştığı ve her seçeneğin bir bedeli olduğu karar durumudur. “Doğru” ile “yanlış” değil; çoğu zaman iki doğru arasında seçim yapılır.
Birden fazla meşru değer aynı anda savunulamaz.
Hiçbir seçenek tümüyle sorunsuz değildir.
Karar, kişileri ve kurumu doğrudan etkiler.
Seçim gerekçesiyle birlikte savunulmalıdır.
Etik kararlar sezgiyle değil, izlenebilir bir muhakeme süreciyle verilmelidir.
Etik meseleyi ve ilgili tarafları netleştir.
İlgili gerçekleri, kuralları ve bağlamı incele.
Olası eylem yollarını ve alternatifleri sırala.
Her seçeneği etik ilke ve değerlerle sına.
En savunulabilir seçeneği gerekçesiyle uygula.
Etkileri gözden geçir, deneyimden öğren.
İSG alanında etik; çalışanların yaşam hakkını korumayı esas alır. İSG uzmanı; tehlikeyi gizleyemez, yanlış rapor düzenleyemez, baskı altında karar değiştiremez.
Çalışanın veya uzmanın; kişisel çıkarı ile mesleki sorumluluğu çatışıyorsa buna çıkar çatışması denir.
İSG uzmanı; “Riski yüksek yazarsam işimi kaybederim.” diye raporunu değiştiremez. Bu etik ihlalidir.
Etik ikilem; iki doğru seçenek arasında kalmaktır.
Bir fabrikanın durması milyonlarca lira zarar oluşturacaktır. Ancak; makinede ölüm riski vardır. Burada; “Ekonomi mi? İnsan hayatı mı?” sorusu ortaya çıkar.
Satın alma biriminde çalışan bir yönetici, ihaleye giren firmalardan birinin sahibinin yakın akrabası olduğunu fark eder. Söz konusu firma en uygun teklifi vermiştir; ancak yönetici karar sürecinde etkilidir.
Etik soru: Yönetici karar sürecinde kalmalı mı?
Aile bağı / sadakat ile kuruma karşı tarafsızlık çatışır.
Kararda kalmak şeffaflık ve adalet ilkesini zedeler.
Durumu yazılı beyan edip karar sürecinden çekilmek.
Çıkar çatışması beyanı ve bağımsız komisyon değerlendirmesi.
Bir iş güvenliği uzmanı, üretim hattında makine koruyucularının söküldüğünü ve ciddi bir iş kazası riski oluştuğunu tespit eder. İşveren, teslimat baskısıyla üretimin durmasını istemez ve uzmandan riski raporda hafifletmesini bekler.
Etik soru: Uzman riski yazılı raporlayıp işi durdurmalı mı?
Çalışan sağlığı ve mesleki bağımsızlık ile işverene bağlılık ve iş kaygısı çatışır.
İnsan hayatı ve güvenliği pazarlık konusu değildir; her koşulda önceliklidir.
Tehlikeyi yazılı bildirmek; ciddi ve yakın tehlikede işi durdurma yetkisini kullanmak.
6331 sayılı Kanun uyarınca uzmanın bildirim nedeniyle hak ve yetkileri kısıtlanamaz.
Bir çalışan, baret ve emniyet kemeri kullanmadan yüksekte çalışmaktadır. İşveren, çalışanın deneyimli olduğunu ve kısa süre içinde işi tamamlayacağını söyleyerek müdahale edilmemesini ister.
Etik Soru: İSG uzmanı çalışmayı durdurmalı mı?
İşin hızlı tamamlanması ↔ Çalışanın yaşam hakkı
İnsan hayatı üretim hızından önemlidir.
6331 sayılı Kanun – İşveren ve çalışan güvenliği önceliklidir.
Ortam gürültüsü 95 dB(A) olarak ölçülmüştür. İşveren, çalışanlara kulaklık dağıtmamak için raporun 84 dB(A) olarak düzenlenmesini ister.
Etik Soru: Uzman raporu değiştirmeli midir?
İşveren maliyeti ↔ Bilimsel doğruluk
Ölçüm sonuçları değiştirilemez.
Gerçek ölçüm değerlerini rapora yazmak.
Depoda malzemeler acil çıkış kapısının önüne yerleştirilmiştir. Depo sorumlusu; "Yarın sevkiyat var." diyerek kaldırmak istememektedir.
Etik Soru: Uzman beklemeli mi?
Depolama kolaylığı ↔ Acil tahliye güvenliği
Acil çıkışlar her zaman açık olmalıdır.
Malzemelerin derhal kaldırılmasını istemek.
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik
Vinç periyodik kontrol süresi dolmuştur. Yeni kontrol iki hafta sonra yapılacaktır. İşveren; "İki hafta daha kullanabiliriz." demektedir.
Etik Soru: Vinç kullanılabilir mi?
Üretimin devamı ↔ Güvenli ekipman kullanımı
Kontrolü olmayan ekipman kullanılmamalıdır.
Vinç kullanımının durdurulmasını önermek.
Bir çalışan elinden yaralanmıştır. İşveren; "Hastaneye gönderelim ama SGK'ya bildirmeyelim." demektedir.
Etik Soru: Uzman sessiz kalabilir mi?
İşveren itibarı ↔ Hukuki sorumluluk
İş kazaları gizlenemez.
Kazanın kayıt altına alınmasını istemek.
Forklift operatörü izinlidir. Yerine eğitim almamış bir çalışan görevlendirilmek istenir.
Etik Soru: Uzman buna izin vermeli midir?
İşin devam etmesi ↔ Eğitimli personel kullanımı
Yetkisiz kişi ekipmanı kullanamaz.
Operasyonu durdurmak.
Yeni gelen kimyasalların etiketleri okunmamaktadır. İşveren; "Şimdilik kullanın." demektedir.
Etik Soru: Kimyasallar kullanılabilir mi?
Üretim baskısı ↔ Kimyasal güvenliği
Etiketsiz kimyasallar kullanılmamalıdır.
Kimliklendirme tamamlanıncaya kadar kullanımın engellenmesi.
İşveren, başka bir fabrikanın risk değerlendirmesini getirerek "İsimleri değiştir yeter." demektedir.
Etik Soru: Uzman bunu kabul etmeli midir?
Kolaylık ↔ Bilimsel çalışma
Her işyerinin risk değerlendirmesi kendine özgüdür.
Yeni risk değerlendirmesi hazırlamak.
İşyeri hekimi, çalışanda meslek hastalığı şüphesi olduğunu belirtmiştir. İşveren; "Şimdilik kayıt altına almayalım." demektedir.
Etik Soru: Uzman nasıl davranmalıdır?
İşveren çıkarı ↔ Çalışan sağlığı
Sağlık her zaman önceliklidir.
Durumu kayıt altına almak.
Çalışanlar son iki haftadır her gün 14 saat çalışmaktadır. Yorgunluk nedeniyle ramak kala olaylar artmıştır. İşveren, "Sipariş bitince dinlenirler." demektedir.
Etik Soru: Uzman ne yapmalıdır?
Üretim hedefi ↔ Çalışan sağlığı
Aşırı yorgunluk iş kazası riskini artırır.
Riski raporlamak, çalışma sürelerinin mevzuata uygun hâle getirilmesini önermek.
Mobbing, bir çalışana yönelik sistematik, süreklilik gösteren olumsuz davranışlarla kişiyi yıldırma, dışlama ve işten uzaklaştırma sürecidir.
Amir tarafından asta yönelik yıldırma.
Eşit konumdaki çalışanlar arasında dışlama.
Astların amire yönelik toplu baskısı.
Ayrımcılık, kişilere işle ilgisi olmayan özellikleri nedeniyle eşit olmayan muamele yapılmasıdır. Fırsat eşitliğini ve adalet ilkesini doğrudan zedeler.
İşe alım, ücret ve terfi de cinsiyete dayalı eşitsizlik.
Genç ya da ileri yaştaki çalışanların dışlanması.
Kimlik temelli önyargı ve dışlayıcı tutumlar.
Makul düzenlemelerin sağlanmaması, erişim engelleri.
Kronik hastalık ya da gebelik nedeniyle olumsuz muamele.
Fiziksel özellik veya sosyoekonomik kökene dayalı ayrım.
Taciz, kişinin onurunu zedeleyen; yıldırıcı, aşağılayıcı ya da düşmanca bir ortam yaratan istenmeyen davranışlardır.
Hakaret, tehdit ve aşağılayıcı ifadeler
Sürekli bağırma, korkutma davranışları
Onur kırıcı şaka ve yorumlar
İstenmeyen cinsel içerikli söz ve davranış
İma, teklif veya fiziksel rahatsız etme
Çıkar karşılığı baskı (quid pro quo)
Bireysel farkındalık ile kurumsal mekanizmalar birlikte çalıştığında etik dışı davranışlar önlenebilir.
Yazılı etik kurallar ve sıfır tolerans ilkesinin ilanı.
Gizli, misillemesiz ihbar ve şikâyet kanalları.
Düzenli etik eğitimleri ve örnek olay çalışmaları.
Tarafsız inceleme ve tutarlı yaptırım uygulaması.
Yöneticilerin davranışlarıyla model olması.
Mağdura psikolojik ve hukuki destek sağlanması.
Etik kod, bir kurumun değerlerini ve çalışanlarından beklediği davranışları yazılı hâle getiren rehber belgedir. Soyut ilkeleri günlük uygulamaya bağlar.
Kurumun benimsediği ilke ve ilkelerin tanımı.
Çıkar çatışması, gizlilik, hediye ve rüşvet kuralları.
Çalışan, yönetici ve kurumun karşılıklı yükümlülükleri.
İhlallerin nasıl ve nereye raporlanacağı.
Kurallara aykırılık hâlinde uygulanacak süreç.
Yazılı kurallar, ancak işleyen uyum ve bildirim sistemleriyle hayata geçer.
Yasa, düzenleme ve iç kurallara uygunluğun sistemli takibi.
İyi niyetli bildirimde bulunanın misillemeye karşı güvencesi.
Gizli ve 7/24 erişilebilir ihbar/danışma kanalları.
İhlalleri değerlendiren bağımsız ve yetkili organ.
Gizliliği koruyan, tarafsız ve belgeye dayalı inceleme.
Düzenli denetim, ölçüm ve üst yönetime raporlama.
Türkiye'de iş etiği, çeşitli yasal düzenlemeler ve kurumsal yapılarla desteklenir.
Kanun önünde eşitlik ve ayrımcılık yasağı ilkesi.
Eşit davranma ilkesi ve çalışanın korunmasına ilişkin hükümler.
İşçinin kişiliğini ve psikolojik tacize karşı korunmasını düzenler.
Cinsel taciz, hakaret ve ayrımcılık gibi suçlara yaptırım.
Kamu görevlileri için etik davranış ilkelerini belirler.
Şirketlerin kendi davranış kuralları ve uyum politikaları.
İş etiği denetimi; kurumun etik ilkelere, mevzuata ve kurumsal değerlere uygun hareket edip etmediğinin sistematik olarak değerlendirilmesi sürecidir.
Denetim kapsamı, amacı, kriterleri, ekip üyeleri ve denetim takvimi belirlenir.
Etik kurallar, davranış politikaları, prosedürler ve ilgili kayıtlar incelenir.
Yönetim ve çalışanlarla görüşmeler yapılarak etik uygulamalar değerlendirilir.
Gerçek uygulamalar ile yazılı kuralların uyumu kontrol edilir.
Etik ihlaller, çıkar çatışmaları, ayrımcılık, usulsüzlük veya uygunsuz davranışlar tespit edilir.
Tespit edilen bulguların etkisi ve risk düzeyi analiz edilir.
Bulgular, uygunsuzluklar, güçlü yönler ve öneriler rapor haline getirilir.
Tespit edilen eksikliklerin giderilmesi için aksiyon planları hazırlanır.
Alınan önlemlerin uygulanıp uygulanmadığı ve etkinliği takip edilir.
Yöneticiler; çalışanları yönlendirmek, karar almak ve örgütsel hedeflere ulaşmak için farklı güç kaynaklarından yararlanırlar.
Yöneticinin makamı ve yetkisinden kaynaklanan güçtür.
Bilgi, deneyim ve teknik uzmanlıktan kaynaklanan güçtür.
Ceza verme, yaptırım uygulama veya baskı kurma yeteneğine dayanan güçtür.
Prim, terfi, takdir veya ödül verme imkanından doğan güçtür.
Çalışanların yöneticiye duyduğu hayranlık, güven ve bağlılıktan doğar.
Önemli bilgiye erişim ve bilgiyi yönetebilme yeteneğinden kaynaklanır.
Güçlü bağlantılar, sosyal çevre ve iletişim ağlarından doğan etkidir.