İşyerinde Ergonomik Riskler ve Antropometri

Ergonomik düzenlemelerle hareketler optimize edilir, gereksiz zaman kayıpları önlenir.

Doğru duruş ve hareket teknikleri ile kas-iskelet sistemi zorlanmaz, enerji verimli kullanılır.

Güvenli çalışma ortamı ve doğru ekipman kullanımı ile iş kazaları minimuma iner.

Kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları azaldığı için çalışanlar işe daha düzenli gelir.

Doğru taşıma ve istifleme teknikleri ile ürünlerin hasar görme riski azalır.

Malzemelerin zarar görmemesi ve doğru kullanımı ile israf minimuma iner.

Ergonomi sayesinde çalışan verimliliği artar, kaliteli üretim sağlanır ve işletme karlılığı yükselir. ✨ İşletmeye değer katar

Amaçlanan kullanım şartları altında, operatörün karşı karşıya kaldığı rahatsızlık, yorgunluk ve fiziksel ve psikolojik stres, aşağıdaki ergonomi ilkeleri göz önünde bulundurularak olabildiğince asgariye indirilmelidir.

Operatörün fiziksel ölçüleri, kuvveti ve dayanma gücü değişebilirliklerine imkân vermesi.

Operatörün uzuvlarının hareket için yeterli yerin sağlanması.

Makina için belirlenen çalışma aralığından kaçınılması.

Uzun süre dikkati gerektiren izlemelerden kaçınılması.

İnsan/makina arayüzünün operatörün öngörülebilir karakteristiklerine uyarlanması.

Kumanda teçhizatları, ergonomi prensipleri göz önünde bulundurularak yerleşim planları, gezintileri ve çalışmaya dirençleri yapılacak eylem ile uyumlu olacak şekilde düzenlenmiş olmalıdır.

Not: Makinalara güvenli çalışmanın gerektirdiği şekilde göstergeler takılmalıdır. Operatör bunları kumanda konumundan okuyabilmelidir.

• Fiziksel ölçüler, kuvvet, dayanma gücü

• Uzuvlar için yeterli hareket alanı

• İnsan/makine arayüzü uyarlaması

• Zorlayıcı çalışma aralıkları

• Uzun süreli dikkat gerektiren izlemeler

• Göstergelerin okunamaz olması

Antropometri, insan vücudunun fiziksel ölçülerini inceleyen bilim dalıdır.

Antropometri; insanların;

"İşi insana uydurmaktır; insanı işe zorla uydurmak değildir."

🏭 Makina ve Araçlar Analiz ve tasarım çalışmaları için antropometrik veriler esas alınır. İnsan tarafından kullanılan her türlü makina, araç – gereç ve mekanların o toplumun yapısına uygun biçimde düzenlenmesi. 🪑 Mobilya ve Giysi Antropometri verileri ergonomide, iş alanlarının, aletlerin, mobilyaların ve giysilerin fiziksel ölçülerini belirlemede kullanılır. 🏥 Sağlık ve Spor Bireysel ve toplumsal düzeyde genel sağlık durumunun belirlenmesi. Çocukların spor dallarına yönlendirilmesi ve sporcu performanslarının ölçülmesi.

Statik Antropometri Ölçümü

Bireyin statik (sabit) pozisyonlarda vücut boyutlarının ölçülmesi ile elde edilen verilerdir.

Ölçümler ya tam olarak belirli bir anatomik yapıdan bir diğer anatomik yapıya, ya da uzayda sabit bir noktaya göre yapılmaktadır.

Mobilya boyutlarının belirlenmesi

Giysi bedenlerinin alt ve üst sınırlarının ayarlanması

Statik veriler yorgunluk ölçümlerinde kullanılmaz

Dinamik Antropometri Ölçümü

Hareketli çalışma alanları için kritik veriler

Sabit bir referans noktasına göre vücudun bir bölümünün hareketlerini tanımlayan verilerdir.

Ayakta duran bir kişinin ileriye doğru ulaşabileceği maksimum mesafenin verileri elde edilebilir.

Elin hareketiyle taranabilen "iş alanı hacmi" (kullanıcı denetimli hacim) tanımlanarak, panel tasarımında kontrol düğmelerinin optimum yerleşimi sağlanabilir.

Fonksiyonel el ulaşma mesafesini artırmak için ayaklar için daha fazla serbest alan bırakılmalıdır.

İnsan vücudu üzerindeki yüklerin mekanik analizini yapmada kullanılır. Vücut, uzunluğu ve kütlesi bilinen, birbirine bağlı bölümlerden oluşmuş bir bütün olarak kabul edilir.

Bu tip çalışmalar esnasında oluşacak uygun pozisyonların tanımlanabilmesi için, komşu eklemlerin uygun açı dizileri de bulunmuştur.

Bu tanımlar sayesinde tasarımcılar iş alanının neresinde hangi göstergelerin ve kontrol düğmelerinin optimum olarak bulunacağını belirler.

Vücut mekaniği ve kuvvet analizi

Bir kişinin boyu 5. persentil: Toplumdaki insanların %5'i bu kişiden daha kısa, %95'i ise daha uzundur.

Bir kişi 95. persentil: Toplumdaki insanların %95'i bu kişiden daha kısa, yalnızca %5'i daha uzundur.

📊 Antropometrik persentil dağılımı

Bacak ve ayak kaslarına az yük

Daha az enerji harcanması

Hassas işlerde iyi kontrol

Uzun süreli dayanıklılık

Bel, boyun ve sırt ağrıları

Kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları

Kan dolaşımı problemleri

Metabolizma yavaşlaması

Daha fazla hareket kabiliyeti

Daha iyi kan dolaşımı

Daha yüksek enerji harcaması

Kasların aktif kalması

Ayak, bacak ve bel ağrıları

Varis ve dolaşım problemleri

Yorgunluk ve enerji kaybı

Oturarak ve ayakta çalışma arası geçiş

Ayarlanabilir masa ve sandalye

Düzenli mola ve hareket

Doğru aydınlatma ve gürültü kontrolü

Düzenli mikro molalar

Duruş kontrolü ve su tüketimi

📋 45 dakika otur → 15 dakika ayakta → 5 dakika yürüyüş

📊 Oturarak vs Ayakta Çalışma Karşılaştırması 📌 Kriter 🪑 Oturarak 🧍‍♂️ Ayakta Enerji Tüketimi Düşük Yüksek Kan Dolaşımı Yavaş Hızlı Bel/Sırt Rahatsızlığı Yaygın Orta Hassas İş Kontrolü Yüksek Düşük Önerilen Süre 45-60 dakika 30-45 dakika 📌 En iyi sonuç için oturarak ve ayakta çalışma arasında düzenli geçiş yapılmalıdır.

İnsan vücudunun fiziksel özellikleri, duruş, hareket, kas kullanımı ile iş arasındaki ilişkiyi inceler. Vücut mekaniği, antropometri, kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları bu alana girer.

Ofis koltuğu tasarımı

Elle taşıma işlerinde doğru kaldırma teknikleri

Çalışma tezgahı yüksekliği ayarlamaları

Özel grupların ihtiyaçlarına yönelik ergonomik düzenlemeleri kapsar. Yaşlılar, çocuklar, engelli bireyler, hamile çalışanlar gibi özel gereksinimli grupları hedef alır.

Engelli rampaları ve asansörler

Yaşlılar için tutamaklı banyo tasarımı

Hamile çalışanlar için ayarlanabilir çalışma istasyonları

İnsanın algı, dikkat, hafıza, karar verme gibi zihinsel süreçleri ile iş arasındaki etkileşimi inceler. Bilgi işleme, kullanıcı arayüzü, hata yönetimi bu alana girer.

Makine kontrol paneli tasarımı

Uyarı lambaları ve sesli alarm sistemleri

Yazılım arayüzlerinin kullanıcı dostu tasarımı

İş organizasyonu, çalışma saatleri, iş yükü, ekip çalışması, iletişim ve iş süreçlerinin ergonomik olarak düzenlenmesini kapsar.

Vardiya sistemleri ve dinlenme süreleri

Ekip içi iletişim ve iş birliği düzenlemeleri

Çalışan katılımı ve karar alma süreçleri

Çalışma ortamının fiziksel koşullarını (aydınlatma, gürültü, sıcaklık, hava kalitesi, titreşim) inceler ve optimize eder.

Ofis aydınlatma seviyesi ayarlamaları

Fabrikalarda gürültü kontrolü

Çalışma ortamı sıcaklık ve nem düzenlemeleri

Mevcut bir sorunu veya riski tespit edip düzeltmeye yönelik ergonomi çalışmalarıdır. Sorun çıktıktan sonra müdahale edilir.

Çalışanlarda bel ağrısı şikâyeti sonrası sandalye değişimi

Tekrarlayan hareket sonrası iş istasyonu yeniden tasarlanması

Kaza sonrası çalışma yöntemlerinin gözden geçirilmesi

Sorun ortaya çıkmadan önce riskleri tespit edip önlem almayı hedefler. Proaktif yaklaşımla çalışma koşullarını iyileştirir.

İşe başlamadan önce ergonomik risk değerlendirmesi

Yeni ekipman alımında ergonomi kriterleri

Çalışan eğitimleri ve farkındalık programları

Bireysel düzeyde çalışanın iş istasyonu, ekipman, araç-gereç ile olan etkileşimini inceler. Tek bir kişi veya küçük grupları hedef alır.

Bireysel çalışma istasyonu tasarımı

Klavye-fare-masa düzenlemeleri

Kişiye özel sandalye ve ekipman ayarları

Sistem düzeyinde organizasyonun tamamını, kurum kültürünü, politika ve süreçleri ergonomik açıdan inceler. Tüm işletmeyi kapsar.

Kurum genelinde ergonomi politikaları

Tüm işletme için iş sağlığı ve güvenliği sistemleri

Organizasyonel değişim ve dönüşüm projeleri

Fiziksel kuvvetlerin insan vücudu üzerindeki etkilerini mekanik prensiplerle analiz eder. Kuvvet, moment, basınç, kas-iskelet sistemi yüklenmeleri incelenir.

Kaldırma işlemlerinde omurga üzerindeki basınç analizi

El aletlerinde kavrama kuvveti ve eklem yükleri

Tekrarlayan hareketlerde kas zorlanma seviyeleri

Bilgi ve iletişim araçlarının kullanım ergonomisini inceler. İşyerinde bilgi akışı, işaretler, uyarı sistemleri, ekipmanlar arası iletişim bu alana girer.

İşyeri uyarı ve yönlendirme işaretleri

Acil durum anons ve alarm sistemleri

Ekipmanlar arası veri iletişim arayüzleri

Temel İlke: Ergonomik açıdan çalışma yeri düzenleme çabalarında işin insana uygun duruma getirilmesi çabası ön planda bulunmaktadır.

5-95 persentil aralığında tasarım

Ayarlanabilir masa ve sandalye yükseklikleri

Kapı yüksekliği, koridor genişliği, merdiven basamak ölçüleri

Kontrol panellerinde butonların erişilebilir aralıkta olması

Raf sistemlerinde optimum yükseklik

✅ Fiziksel zorlanmaları azaltır

✅ Kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarını önler

✅ Çalışan konforunu artırır

✅ Duruş bozukluklarını engeller

✅ Ulaşılabilirlik sorunlarını çözer

Oturarak-ayakta çalışma arası geçiş (45/15 dakika)

Anti-yorgunluk matları ve ayaklık kullanımı

Düzenli mola programları (her 45-60 dakikada 5-10 dk)

Kaldırma işlerinde vücut ağırlığının %30 limiti

Tekrarlayan hareketlerde iş rotasyonu

✅ Kan dolaşımını iyileştirir

✅ Kas yorgunluğunu azaltır

✅ Enerji verimliliğini artırır

✅ Varis ve dolaşım sorunlarını önler

✅ Fiziksel dayanıklılığı artırır

Doğal ışık ve bitki kullanımı

Kişisel çalışma alanlarının mahremiyeti

Gürültü seviyesinin 45 dB altında tutulması

Renk psikolojisine uygun renk seçimi

Çalışanların karar süreçlerine katılımı

✅ İş memnuniyetini artırır

✅ Motivasyonu yükseltir

✅ Verimliliği artırır

✅ Çalışan bağlılığını güçlendirir

Monitör göz hizasında (göz açısı 15-30°)

Ekran metni okunabilir font boyutu

Kritik uyarılar için renk ve ses kombinasyonu

Bilgi panolarının görüş alanında olması

Anlaşılır simge ve işaretler kullanımı

✅ Bilgiyi hızlı algılamayı sağlar

✅ Hata yapma riskini azaltır

✅ Göz yorgunluğunu önler

✅ Karar verme sürelerini kısaltır

✅ İş kazalarını önler

Acil çıkışlar ve yangın merdivenleri

Koruyucu parmaklıklar ve bariyerler

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) temini

Tehlikeli bölgelerde uyarı işaretleri

Acil durum stop butonları (5. persentil)

Yangın söndürme sistemleri

✅ İş kazalarını önler

✅ Can ve mal güvenliğini sağlar

✅ Acil durum müdahalesini kolaylaştırır

✅ Yasal yükümlülükleri karşılar

✅ Güvenli çalışma ortamı oluşturur

İş rotasyonu, çalışanların belirli aralıklarla farklı iş istasyonlarında veya farklı görevlerde çalıştırılmasıdır. Bu uygulama, monotonluğu azaltır, kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarını önler ve çalışanların çok yönlü beceri kazanmasını sağlar.

Çalışanların belirli aralıklarla farklı iş istasyonlarında görevlendirilmesi.

Monotonluğu ve tekrarlayan hareketlerden kaynaklanan kas-iskelet sistemi risklerini azaltmak.

• Çalışanlar işyerindeki işlerin geneli hakkında bilgi sahibi olur.

• Bir iş istasyonu için birden fazla deneyimli çalışan yetişir.

• Zihinsel hareketlilik sağlanır.

İş rotasyonu uzmanlaşmayı değil, çok yönlülüğü teşvik eder.

Spesifik alanda uzmanlaşma iş rotasyonunun hedefi değildir.

• Çalışanların işyerindeki işlerin geneli hakkında bilgi sahibi olması

• Çalışanların motivasyonunun artması

• Bir iş istasyonu için birden fazla deneyimli çalışan yetişmesi

• Çalışanların zihinsel hareketliliğinin sağlanması

• Çalışanların işin spesifik alanlarında uzmanlaşması

Neden? İş rotasyonu, çok yönlülüğü teşvik eder. Uzmanlaşma ise aynı işte sürekli çalışmayı gerektirir ve iş rotasyonunun tam tersidir.

Molalar, çalışanların fiziksel ve zihinsel yorgunluğunu azaltmak, kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarını önlemek ve iş verimliliğini artırmak için planlanan dinlenme aralıklarıdır. Doğru mola stratejileri, çalışma süresi boyunca performansın sürdürülebilirliğini sağlar.

• Fiziksel ve zihinsel yorgunluğu azaltır

• Kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarını önler

• İş verimliliğini artırır

• Performansın sürdürülebilirliğini sağlar

Kas yorgunluğu, kasın uzun süreli veya tekrarlayan kasılmalar sonucu performansında geçici azalma olarak tanımlanır. Yük kaldırma gibi fiziksel işlerde sık görülür ve uygun molalarla önlenebilir.

✓ Kaldırma yüksekliğinde azalma

✗ Kasılma ve gevşeme sürelerinde uzama (kısalma değil)

✗ Uyarıyı yanıtlama süresinde uzama (kısalma değil)

Uzun molalar yerine kısa (5–15 dk) ve sık molalar tercih edilir.

Molanın ilk bölümü dinlenme değeri en yüksek bölümdür.

Vardiya süresi uzadıkça mola sıklığı artırılmalıdır.

Çok ağır fiziksel işlerde birkaç dakikalık çalışma sonrası mola verilmelidir.

Kas yorgunluğunu önlemek için dinlenme süreleri işin zorluk derecesine göre ayarlanır.

Gürültülü, sıcak veya tozlu ortamlarda molalar başka bir ortamda geçirilmelidir.

Dinlenme alanları konforlu, temiz ve sessiz olmalıdır.

1 Vardiya süresi uzadıkça kısa molaların sıklığını artırmak

2 Çok ağır işlerde birkaç dakikalık çalışmadan sonra mola vermek

3 Gürültülü ortamlarda molaları başka ortamlarda geçirmek

4 Uzun molalar yerine kısa ve sık molalar tercih etmek

⚠️ Dinlendirme değerini artırmak için mola sırasında farklı bir iş yaptırmak

Neden yanlış? Mola, dinlenme içindir. Farklı bir iş yaptırmak, çalışanın fiziksel ve zihinsel olarak dinlenmesini engeller ve mola süresinin dinlenme değerini düşürür. Mola sırasında yapılacak tek iş dinlenmek ve gevşemektir.

TS EN ISO 7730, orta derecede ısıl ortamların (ılımlı iç ortamların) termal konfor koşullarını belirlemek için kullanılan uluslararası bir standarttır. Bu standart, insanların ısıl konforunu değerlendirmek için PMV (Predicted Mean Vote – Tahmin Edilen Ortalama Oy) ve PPD (Predicted Percentage Dissatisfied – Tahmin Edilen Memnuniyetsizlik Yüzdesi) indekslerini tanımlar.

Tanım Belirli bir ortamdaki ısıl duyumun ortalama tahminidir.

Ölçek -3 (çok soğuk) ile +3 (çok sıcak) arasında değişir. 0 nötr (ideal) anlamına gelir.

Hesaplama 6 ana parametreye bağlıdır: • Hava sıcaklığı (Ta) • Ortalama ışınım sıcaklığı (Tr) • Hava hızı (Va) • Bağıl nem (RH) • Giysi yalıtımı (clo) • Metabolik hız (met)

• Hava sıcaklığı (Ta)

• Ortalama ışınım sıcaklığı (Tr)

• Giysi yalıtımı (clo)

• Metabolik hız (met)

Kabul PMV değeri -0,5 ile +0,5 arasında ise konforlu kabul edilir.

Tanım Belirli bir ortamda termal konfordan memnun olmayan kişilerin yüzdesini tahmin eder.

Hesaplama PMV değerinden türetilir. PMV 0 iken PPD en düşüktür (%5).

Kabul PPD < %10 (genellikle ofisler için) veya PPD < %20 (fabrika gibi ortamlar için) tercih edilir.

Formül PPD = 100 – 95 × exp(–0.03353 × PMV⁴ – 0.2179 × PMV²)

Parametreler: 22°C, %50 RH, 0,1 m/s, 0,5 clo, 1,2 met

PPD: %6 (memnuniyet oranı %94)

Parametreler: 26°C, %60 RH, 0,3 m/s, 0,8 clo, 2,0 met

PMV: +0,8 (hafif sıcak)

PPD: %17 (memnuniyet %83)

Parametreler: 8°C, %80 RH, 0,5 m/s, 1,5 clo, 2,5 met

PPD: %78 (memnuniyet %22)

PMV – PPD İlişkisi (Örnek Değerler) TABLO PMV Değeri PPD (%) Isıl Duyum Değerlendirme 0 %5 Nötr (ideal) Mükemmel ±0,5 %10 Hafif serin / hafif sıcak Kabul edilebilir ±1,0 %26 Serin / sıcak Sınırda ±1,5 %50 Soğuk / sıcak Uygun değil ±2,0 %75 Çok soğuk / çok sıcak Kabul edilemez ±3,0 %99 Aşırı soğuk / aşırı sıcak Tehlikeli * PMV değeri mutlak olarak arttıkça PPD üssel olarak artar.

🌡️ Hava Sıcaklığı (Ta) 20 – 26 °C (kış / yaz) ☀️ Ortalama Işınım Sıcaklığı (Tr) Pencereler, duvarlar, makineler 💨 Hava Hızı (Va) 0,1 – 0,3 m/s (konfor bölgesi) 💧 Bağıl Nem (RH) %30 – %70 (ideal %40 – %60) 👕 Giysi Yalıtımı (clo) 0,5 (yaz) – 1,0 (kış) 🏃 Metabolik Hız (met) 1,0 (oturma) – 4,0 (ağır iş) 📐 PMV Hesaplama Denklemi PMV = [0,303·exp(–0,036·M) + 0,028] · (M – W – H – L) (M: metabolik hız, W: dış iş, H: duyulur ısı kaybı, L: gizli ısı kaybı)

Önemli Not: PMV ve PPD indeksleri, bireysel farklılıkları (yaş, cinsiyet, metabolizma, giyim tarzı, aktivite düzeyi) tam olarak yansıtmayabilir. Bu nedenle standart, yerel ısıl konfor şikâyetleri için ek değerlendirmeler (örneğin ayak, baş, bilek bölgesi sıcaklıkları) yapılmasını önerir.

Kullanım sırasına göre yerleştirilir.

Kullanılacak uzuv (el/ayak) dikkate alınır.

KKD gereksinimi (eldiven) eleman boyutlarını etkiler.

Önem sırasına göre yerleştirme.

En önemli göstergeler göz hizasında olmalıdır.

Sık kullanılan kontroller dirsek-göz hizası arasında.

❌ Omuz ve baş arası doğru değildir (omuz hizası ve üstü zorlayıcıdır).

İş makinelerinde ayak pedalları, operatörün makineyi kontrol etmesinde kritik denetim elemanlarıdır. Pedallara daha büyük ve kontrollü kuvvet uygulanabilmesi için ergonomik tasarım ilkelerine uyulması, hem operatörün yorgunluğunu azaltır hem de makine kontrol hassasiyetini artırır.

Pedal yüzeyi, ayak tabanını tam destekleyecek genişlik ve uzunlukta olmalıdır.

Ayak kaymasını önlemek için yüzey kaymaz malzeme ile kaplanmalıdır.

Pedalın şekli, ayağın doğal duruşuna uygun konforlu bir açı sağlamalıdır.

Pedal, operatörün doğal ayak pozisyonuna uygun açıda yerleştirilmelidir.

Ayak bileğinin zorlanmaması için pedal açısı 10° – 15° arasında olmalıdır.

Pedal, operatörün kolayca erişebileceği bir mesafede konumlandırılmalıdır.

Operatör dik oturur pozisyonda ve sırt desteği sağlanmış olmalıdır.

Diz açısı 90° – 110° arasında olmalı, ayak pedala rahat ulaşmalıdır.

Pedal kullanımı sırasında uyluk yere paralel olacak şekilde koltuk ayarlanmalıdır.

Pedal zeminden optimum yükseklikte (genellikle 150–200 mm) olmalıdır.

Yükseklik ayarı, operatörün ayağını rahatça pedal üzerine koymasını sağlamalıdır.

Pedal yüzeyi kaymaz malzeme (kauçuk, çelik tırtıklı) ile kaplanmalıdır.

Islak veya yağlı ortamlarda bile güvenli kavrama sağlanmalıdır.

Pedalın hareket mesafesi 30–50 mm arasında olmalıdır.

Direnç, operatörün aşırı zorlanmadan kontrol edebileceği seviyede olmalıdır.

Pedal yumuşak başlangıç ve net sonlandırma hissi vermelidir.

Pedal mekanizması, uygulanan kuvveti maksimum verimle iletmelidir.

Kaldıraç oranı, operatörün az kuvvetle yüksek tork elde etmesini sağlamalıdır.

Mekanik bağlantılar sürtünmesiz ve hassas olmalıdır.

• Pedal yüzeyi geniş ve kaymaz

• Pedal yüksekliği 150–200 mm

• Hareket mesafesi 30–50 mm

• Kaldıraç oranı optimize edilmiş

• Dar ve kaygan pedal yüzeyi

• Aşırı dik veya düz pedal açısı

• Operatörün zorlandığı oturma pozisyonu

• Çok yüksek veya alçak pedal

• Aşırı dirençli veya boşluklu mekanizma

• Sürtünmeli bağlantılar

📐 Çalışma Yüzeyi Yüksekliği (Tezgah)

Tezgah yüksekliği ≈ dirsek yüksekliği (veya +2-5 cm)

📌 Örnek: Montaj, küçük parça işleri

Tezgah yüksekliği ≈ dirsek yüksekliği - 5~10 cm

📌 Örnek: Kumanda, kontrol, ince işler

Tezgah yüksekliği ≈ dirsek yüksekliği - 15~20 cm

📌 Örnek: Kuvvet gerektiren işler, pres, ağır montaj

👁️ Göz ve Görme Terimleri

Gözün değişik uzaklıklara uyum sağlaması (mercek şekil değiştirir).

Gözün değişik aydınlıklara uyum sağlaması (ışık seviyesine alışma).

Gözün bir noktaya sabitlenmesi.

Genellikle 15-30° aşağı bakış açısı, göz yorgunluğunu azaltır.

Biyomekanik, insan vücudunun mekanik prensiplerle incelenmesidir. Kas-iskelet sisteminin yüklenme analizi, kuvvetlerin vücut üzerindeki etkileri ve hareket mekaniği bu alanın temel konularıdır.

I. DOĞRU Kas-iskelet sisteminin mekanik yüklenme analizi ile ilgilenir.

II. DOĞRU Vücudun Newton mekaniğine göre davrandığını varsayar (denge, kuvvet, moment).

III. DOĞRU İnsan vücudunun uygulayabileceği kuvvetleri inceler (kaldırma, itme, çekme).

• İş istasyonu tasarımı

• Kaldırma ve taşıma işlerinin analizi

• Protez ve ortez tasarımı

depolanması, 6. Gürültü ve titreşime bağlı mesleki tehlikelere karşı korunulması, kontrol edilmesi ve önlenmesi. Ayrıca R164’te İSG hizmetlerinin işyerinin içerisindeki veya dışarısındaki bir yapıdan sağlanabileceği belirtilmiştir. İş sağlığı hizmetleri 7 Haziran 1985 tarihli 161 sayılı İş Sağlığı Hizmetlerine İlişkin Sözleşmede (C161) de açıklanmıştır [5]. ILO sözleşmeleri ve tavsiye kararlarına dayanılarak 29 Haziran 1989 tarihinde AB tarafından işyerlerinde çalışanların sağlık ve güvenliklerinin geliştirilmesini teşvik edecek önlemleri tanıtan Konsey Direktifi (89/391/EEC) yayımlanmıştır. 89/391/EEC’de İSG’nin geliştirilmesini destekleyen önlemlerden bahsedilmektedir. Direktif’in amacı çalışanların iş kazası ve meslek hastalıklarından korunmaları amacıyla önleyici tedbirlerin uygulanması ve çalışanların üst seviyede korunmasıdır. Burada çalışanların ve işverenlerin yükümlülükleri genel önleme prensibi çerçevesinde vurgulanmaktadır. Direktif’te bir eylem alanından 7 bahsedilmemiş ancak bireysel direktiflerde farklı alanlardan bahsedilmektedir. Ergonomiyle ilişkili alanlar şunlardır [5]:

şeklinde bahsedilmektedir. Ülkemizde C155, 7 Haziran 2004 tarihli ve 5038 sayılı Kanunla; C161, 7 Haziran 2004 tarihli ve 5039 sayılı Kanunla kabul edilmiştir. C155’te belirtilen ulusal politikaların belirlenmesi amacıyla 2005 yılında İSG alanında ilişkili kurum ve kuruluşlardan oluşan Ulusal İSG Konseyi (UİSGK) oluşturulmuştur. 89/391/EEC’nin ülkemiz mevzuatına uyumlaştırılması çalışmaları aşamalarında UİSGK ortak platform olarak kullanılmıştır. 30 Haziran 2012 tarihli 28339 sayılı Resmi Gazete’de 6331 sayılı Kanun’un yayımlanması ve ikincil mevzuat çalışmalarının tamamlanmasıyla birlikte AB mevzuatına uyum çalışmaları tamamlanmıştır. Bireysel direktiflerde ele alınan ergonomiyle ilişkili konular yönetmeliklerle düzenlenmiştir: 1. 16 Nisan 2013 tarihli 28620 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Ekranlı Araçlarda Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik”, 2. 24 Temmuz 2013 tarihli 28717 sayılı Resni Gazete’de yayımlanan “Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği”, 3. 25 Nisan 2013 tarihli 28628 sayılı Resni Gazete’de yayımlanan “İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği”. 8 RİSK DEĞERLENDİRMESİ 6331 sayılı Kanun’da risk değerlendirmesi “işyerlerinde varolan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmalar” şeklinde tanımlanmıştır [8]. Risk değerlendirmesi, işyerlerinde İSG mevzuatına uygunluğun sağlanması ve çalışanların korunması için ilk adımdır. Türkiye’de 6331 sayılı Kanun’un 30 Haziran 2012 tarihinde yayımlanmasıyla birlikte, tüm işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılması yükümlülüğü 1 Ocak 2013 tarihinden itibaren başlamıştır. İşyerlerinde İSG yönünden yapılacak risk değerlendirmesinin usul ve esasları da 29 Aralık 2012 tarihli 28512 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği” nde düzenlenmiştir. Mevzuatın gerekliliklerinin yerine getirilmesi dışında, risk değerlendirmesi, işyerlerinde iş kazası veya meslek hastalıklarına neden olabilecek öncelikli risklere odaklanılabilmesi için önemlidir. İşyerlerinde öncelikli tehlikelerden biri de KİS üzerindeki risk faktörleridir. İKİSR oluşumu riskini azaltmak için, özellikle insan gücü kullanımının yaygın olduğu ve yapılan İSG risk değerlendirmesi sonucunda KİS ile ilgili tehlikelerin fazla olduğu işyerlerinde, bu konuda ayrıntılı bir değerlendirme yapılmalıdır. Bu amaçla kullanılan literatürde geliştirilmiş birçok yöntem mevcuttur.

İŞLE İLGİLİ KAS İSKELET SİSTEMİ RAHATSIZLIKLARI KİSR; kaslar, lifler, bağlar, sinirler, diskler ve kan damarlarını etkileyen yararlanma ve rahatsızlıklardır. İKİSR’de bu yaralanma ve rahatsızlıkların işyerlerindeki tehlikeler nedeniyle oluşması ya da daha da ağırlaşması durumudur. KİSR, işyerlerinde bilinen tehlikelerle güçlü bağa sahiptir, İSG’nin de çalışma alanlarından bir tanesidir. İşverenler, çalışanlarını her türlü iş kazası ve meslek hastalığından korumak için yasal olarak, makul her türlü önlemi almakla yükümlüdür [9]. 9 İşyerlerinde tekrarlı ve zorlayıcı hareketler, uygun olmayan vücut duruşları, uygun tasarlanmamış araç gereçler ve iş istasyonları gibi faktörlere bağlı olarak İKİSR oluşumu riski ortaya çıkmaktadır. İşyerinde çalışanın gerçekleştirdiği faaliyetlere bağlı olarak gelişen KİSR yaygın bir sağlık sorunudur [10]. İKİSR, işyerlerinde KİS yüklenmelerinin en ciddi sonuçlarındandır ve vücudun bir bölümünde veya daha fazla bölümünde ağrılarla ortaya çıkmaktadır [11]. ABD Ulusal Bilim Akademisi (National Academy of Science), 2001 yılında bel ve üst ekstremitede meydana gelen İKİSR’nin; ağırlık kaldırma, tekrarlı ve zorlayıcı hareketler ve stresli çalışma ortamı gibi çalışma koşullarına bağlı olabileceği konusunda bilimsel kanıt bulunduğunu ve sorunun ergonomik iyileştirmelerle çözülebileceğini açıklamıştır [10]. İKİSR’NİN MALİYETİ İKİSR’nin çalışanlar üzerinde yarattığı etkilerin yanında işletme ve ülke ekonomisine etkileri de oldukça önemlidir. İKİSR; üretkenlikte azalma, yüksek iş günü kayıpları ve yüksek sigorta tazminat ödemelerine neden olmaktadır. Farklı sektörlerde yapılan araştırmalarda, önleyici yaklaşım esas alınarak ergonomik iyileştirme için harcanan bir dolara karşılık 80- 2220 dolar arasında değişen tasarruf sağlandığı bildirilmiştir [10]. İKİSR, işyerlerinde en fazla kayıp zamana neden olan işle ilgili yaralanmaların ve rahatsızlıkların başında gelmektedir. İşyerlerinde, İKİSR için bir strateji geliştirmenin yararlarını farkedebilmek için, öncelikle daha önce meydana gelen bu yararlanmaların ve rahatsızlıkların maliyetinin bilinmesi gerekmektedir. Bu noktada İKİSR’nin olumsuz etkilerini kapsayan geniş bir bakış açısıyla insan kaynakları alanına giren devamsızlık, engellilik, personel devri, işe alım ve moral gibi konularda dikkate alınmalıdır. İKİSR’ye bağlı olarak işte zaman kaybına neden olan, yaralanmış veya rahatsızlanmış çalışana ödenen direkt maliyetlerin ötesinde dikkate alınması gereken birçok faktör vardır. Bu yararlanma ve rahatsızlıkların etkileri sayılırken dikkate alınması gereken tüm direkt ve indirekt maliyetlere örnekler aşağıdaki gibidir [12]:

a. Çalışanın yaralandığı gün ödenen ücretler. b. Ücret takviyeleri / Sosyal yardımların sürdürülmesi ücretleri. 10 c. Çalışanın yerine geçen çalışanın ücretleri. d. Yaralı veya rahatsızlanan çalışanın kaybını telafi etmek için fazla mesai yapılması. e. Devamsızlık sonucu yaşanan kayıp zaman.

a. Çalışanların hangi işte çalışacağına dair yeniden düzenleme yapılması (çalışanların yeniden çizelgelenmesi). b. Çalışanlara uyum eğitimi verilmesi. c. Kazanın kök nedeninin araştırılması için harcanan zaman. d. İşi bir çalışanla takip etmek için harcanan zaman.

a. İtibarın sarsılması. b. Ürün/hizmet kalitesinin zarar görmesi. c. Diğer üretken görevler yerine KİSR ile ilgili sorunları yönetebilmek için yönetimin zaman harcaması. d. Çalışanlarının morallerinin ve yönetime güvenlerinin olumsuz etkilenmesi. 11 Bir İKİSR sonucunda oluşan direkt maliyetler dışında kalan tüm maliyetlerden oluşan indirekt maliyetlerin, genellikle direkt maliyetlerin dört katı olduğu tahmin edilmektedir [12]. Ergonomik iyileştirmelerin İKİSR oluşumu riski ve maliyeti azalttığı, buna karşılık verimliliği, çalışan memnuniyetini, çalışanların yaşam kalitesini arttırdığı yapılan araştırmalarda gösterilmiştir [10]. İKİSR OLUŞUMU RİSK FAKTÖRLERİ KİSR oluşumunda işle ilgili fiziksel ve psikososyal faktörlerin rolü bilimsel olarak kanıtlanmıştır. İşyerinde gerçekleştirilen faaliyetler dışındaki faktörlerde bu rahatsızlıkların oluşumuna katkı sağlamaktadır [10]. KİSR oluşuma neden olabilecek risk faktörleri işle ilgili, kişisel ve çevresel olmak üzere üçe ayrılmaktadır [10]:

a. Fiziksel Faktörler; i. Tekrarlı hareketler, ii. Kuvvet, iii. Uygun olmayan vücut duruşları, iv. Uzun süre aynı duruş, v. Titreşim. b. Psikososyal risk faktörleri; i. İş memnuniyetsizliği, ii. Monoton iş, iii. Zaman baskısı, iv. Yetersiz iş arkadaşı desteği, v. Dinlenme molalarının eksikliği gibi yetersiz örgütsel faktörler.

değerlendirilmesi için geliştirilmiş çok sayıda öznel anketler ve kontrol listeleri mevcuttur. Bu yöntemlerin en önemli avantajı etkin olmaları, düşük kaynak kullanımı ve imkan dahilinde geniş örnek büyüklüğü sağlamalarıdır. Dezavantajı ise, İKİSR oluşumu riskinin mutlak ölçümünün bu yöntemlerle sağlanmasının şüpheli olmasıdır ve riskin fazla olduğu düşünülen durumlarda diğer yöntemlerin kullanılması daha detaylı ve güvenilir sonuçlar vermektedir. Bu yöntemlerden bazıları [15]: a. Standardize Edilmiş İskandinav KİS Anketi (Nordic Musculoskeletal Questionnaire-NMQ), 15 b. Alman KİSR Anketi (Dutch Musculoskeletal Discomfort Questionnaire). c. Cornell Kas İskelet Sistemi Rahatsızlığı Taraması (Cornell Musculoskeletal Discomfort Survey), d. Vücut Rahatsızlık Haritası (Body Discomfort Map), e. Hissedilen Çaba Derecesi (Rating of Perceived Exertion-RPE), f. Hissedilen çaba derecesine dayanan İsveç Mesleki Yorgunluk Envanteri (Swedish Occupational Fatigue Inventory, SOFI).

olarak kaydedilmesi ve de nicel olarak değerlendirilmesi amacıyla geliştirilmiş yöntemlerdir. Gözlem yöntemleri basit ve gelişmiş gözlem yöntemleri olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. a. Basit Gözleme Dayalı Yöntemler [15, 16]; i. Amerikan Endüstriyel Hijyenistler Konferansı Yük Kaldırma Eşiği (American Conference of Industrial Hygienists Lifting TLV-ACGIH TLV), ii. Amerika Ulusal İş Güvenliği ve Sağlığı Enstitüsü Yük Kaldırma Endeksi (Revised National Institute for Occupational Health and Safety (NIOSH) Lifting Equation), iii. Snook Tabloları (Snook Tables), iv. El ile Taşıma Değerlendirme Çizelgeleri (Manual Handling Assessment Charts-MAC), v. Mital ve ark. Tabloları (Mital et. al. Tables), vi. El Aktivitesi Düzeyi (Hand Activity Level-ACGIH HAL), vii. Hızlı Üst Uzuv Değerlendirmesi (Rapid Upper Limb Assesment- RULA), viii. Zorlanma İndeksi (The Strain Index-SI), ix. Kümülatif Travma Rahatsızlığı İndeksi (The Cumulative Trauma Disorder Risk Index-CTD RAM), x. Üst Vücut Yüklenmesi Analizi (Postural Loading on the Upper Body- LUBA), xi. Mesleki Tekrarlamalı Hareketler İndeksi (Occupational Repetitive Actions Index-OCRA), 16 xii. Hızlı Maruziyet Değerlendirme Yöntemi (Quick Exposure Check- QEC), xiii. Hızlı Tüm Vücut Değerlendirmesi (Rapid Entire Body Assessment- REBA), xiv. El Yapılan Görevler için Risk Değerlendirme Aracı (Manual Tasks Risk Assessment Tool-ManTRA), xv. Ergonomik Tehlikelerin Tanımlanmasına Yönelik Kontrol Listesi (Plan för Identifiering av belastningsfaktorer-PLIBEL), xvi. Ovako Çalışma Duruşları Analiz Sistemi (Ovako Working Posture Analyzing System-OWAS), xvii. Anahtar Gösterge Yöntemi (Key Indicator Method-KIM), xviii. Üst Ekstremite Tekrarlı Görevleri İçin Değerlendirme Aracı (Assessment Tool For Repititive Tasks of the Upper Limbs-ART), xix. Risk Filtresi ve Risk Değerlendirme Çalışma Sayfası (Risk Filter and Risk Assessment Worksheet), xx. Keyserling Kontrol Listesi (Keyserling Checklist), xxi. Psikofizik Tablolar (Psychophysical Tables), xxii. Mesleki Tekrarlamalı Hareketler Kontrol Listesi (Occupational Repetitive Actions Checklist-OCRA Checklist), xxiii. SOBANE Gözlem Rehberi-KİSR (SOBANE Observation Guide – MSDs). Yüksek seviyede dinamik faaliyetlerde vücut duruşunun değerlendirilmesi için, videoya dayalı kullanılan gelişmiş gözlem yöntemleri geliştirilmiştir. Bu yöntemlerde videoya kaydedilen ve bilgisayara aktarılan veriler, özel yazılımlar kullanılarak sonradan analiz edilmekte ve değerlendirilmektedir [15]. b. Gelişmiş Gözleme Dayalı Yöntemler [15, 17]; i. 3D Match, ii. TRAC, iii. Ergo-Man, iv. Sammie Cad, v. 3DSSPP, 17 vi. Jack Model, vii. Human Builder Model, viii. RAMSIS Model, ix. SANTOS, x. ANYBODY, xi. The Visual Decision Platform (VDP), xii. Boeing Human Modeling, xiii. OpenSIM, xiv. Pro/ENGINEER Manikin, xv. HumanCAD, xvi. MakeHuman, xvii. MADYMO (Thematical Dynamic Models), xviii. LifeMod.

riskinin değerlendirilmesi için geliştirilmiş ve uygulanması kolay yöntemlerin karşılaştırılmalı analizleri gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada yazar, yöntemlerin farklılık ve benzerliklerini göstermiştir ve farklı yöntemlerdeki sistematiğin incelenmesinin tüm vücut bölümleri ve tüm işler için uygun ve kapsamlı yöntemin geliştirilmesinde faydalı olabileceğini belirtmiştir. Bu çalışma yöntemleri giriş verilerindeki çeşitlilik, değerlendirme sistemi ve risk değerlendirme kriterleri açısından incelerken, bu tez çalışmasında ele alınan yöntemler öncelikli risk faktörlerinin farklı birleşimlerinin gözlemlendiği görevlerde vermiş oldukları sonuçlar açısından incelenmiştir [11]. ÇSGB tarafından 2007 yılında Kanada ve İngiltere’de yayımlanan rehberlere dayanılarak “Kas İskelet Sistemi Rahatsızlıklarında Risk Değerlendirmesi Rehberi” yayımlanmıştır ve rehberde QEC yöntemi yer almaktadır. Bu tez çalışmasında ele alınan yöntemlerinde yer aldığı aşağıda verilen rehberler incelerek ÇSGB tarafından yeni bir rehberin yayımlanması İKİSR’lerin önlenmesi açısından önemlidir.

çeşitli direkt ölçüm yöntemleri geliştirilmiştir. Direkt ölçümler için; sırasıyla kas faaliyetleri, açı sapmaları, güçler ve vücut hareketleri hakkında detaylı gerçek nicel bilgiler veren elektromiyografi, açıölçer, biyomekanik analiz araçları ve optik araçlar kullanılmaktadır [15]. Bu üç yöntem sınıfı geçerlilik ve güvenilirlikleri açısından değerlendirildiklerinde direkt ölçümler gözlemlerden, gözlemler kişisel anket yöntemlerinden daha iyidir. Gözlem yöntemleri, vücuda çeşitli cihazların takılmasını gerektiren direkt ölçüm yöntemlerinin aksine çalışanla teması gerektirmez, ancak vücut duruşlarının tanımlanmasında gözlemcinin yargılarına dayanmaktadır [15]. Direkt ölçüm yöntemleri, en doğru maruziyet seviyesi göstermektedir. Ancak diğer yöntemlerle kıyaslandığında maliyeti yüksektir. Büyük çaplı epidemiyolojik çalışmalarda çok geniş popülasyonda, önemli kaynaklar ve uzman gerektirdiğinden, bireysel maruziyet değerlendirmesi için uygun değildir. Kişisel anket yöntemleriyle, geniş bir popülasyona makul bir maliyetle erişebilmektedir, ancak bu yöntemler maruziyet seviyesi ve değişimi ile ilgili olarak düşük geçerliliğe sahiptir. Gözlem yöntemleri ise, genellikle işyerlerinde ve araştırmalarda kişisel anket yöntemleriyle direkt ölçüm yöntemleri arasında dengeleyici olarak kullanılmaktadır [15]. 18 Mevcut yöntemler ya iş istasyonundaki iş yükünü ya da iş yüküne çalışanın vücudunun tepkisini ölçmektedir. Yani bazı yöntemler dış yüklenmeyi (iş istasyonundaki iş yükü) değerlendirirken bazı yöntemler iç yüklenmeyi (iş yüküne çalışanın vücudunun tepkisi) değerlendirmektedir. İç yüklenmeyi değerlendiren yöntemler, direkt ölçüm yöntemleridir. İç yüklenmenin sonuçları çalışanın kişisel özelliklerine ve kapasitesine göre farklılık göstermektedir. Kalp hızı, kan basıncı ve vücut ısısı iç yüklenmenin göstergelerindendir ve kas gerginliği yüzeysel elektromiyografiyle (EMG) değerlendirilmektedir. İlk ölçümler genel yüklenmeyi gösterirken, yüzeysel EMG bölgesel yüklenmeyi göstermektedir. Yüklenme süreleriyle ilişkili, bu göstergelerde meydana gelen değişim yapılan işten kaynaklanan kas yorgunluğunun bir sonucudur. Bu göstergeler hem çalışanın iş ile ilgili yüklenmesinin sonuçlarını hem de genel sağlık durumundan, yaş ve cinsiyetten etkilenen kapasitesini yansıtmaktadır. Bu da bir işin KİSR oluşumu riski taşıyıp taşımadığını belirlemekte genel kriterleri oluşturmayı zorlaştırmaktadır [11]. Dış yüklenmeyi değerlendiren yöntemlerden basit gözleme dayalı yöntemler, vücudun belli bir bölümünün duruşu, çalışanın uyguladığı kuvvet ve yüklenme zaman dizisi parametrelerini kullanmaktadır. Tekrarlayan işlerde, çevrimin uzunluğu, çevrimdeki her bir aşamanın uzunluğu, bu aşamaların her birindeki göreceli kuvvet ve onların sayısı duruş hakkında bilgidir. Hatta bazen antropometrik faktörlerde rol oynayabilmektedir [11].

Dış yüklenmeyi değerlendiren basit gözleme dayalı yöntemlerden çoğu, İSG risk değerlendirmesi yöntemlerinden kullanım şekli ve kullanım amacı açısından farklılık göstermektedir. Bu yöntemlerden bazıları genel bir değerlendirme için kullanılırken bazıları ise yüklenmeyi değerlendirmeye veya belirli alanlarda, bel ve bilekler gibi, riskleri değerlendirmeye odaklanmaktadır. Bu yöntemler giriş verilerinin tanımlanmasında da farklılık göstermektedir. Yöntemler ayrıca karmaşıklıkları noktasında da farklılık göstermektedir. Ancak bazen vücudun belirli bir bölümünü değerlendiren basit bir yöntem karmaşık bir yöntemden daha etkin olabilmektedir [11]. Ergonomik Risk Değerlendirme Yöntemi Seçim Süreci İşyerlerinde ERD gerçekleştirileceğinde hangi yöntemin kullanılacağına karar verilirken dikkat edilmesi gereken ilkeler şunlardır [18]: 19

KİSR oluşumu riski açıkça anlaşılır değilse ya da riskin nedeni üzerinde mutabakat sağlanamamışsa derinlemesine bir risk değerlendirmesi yapılmalıdır. 2. İşyerinde gerçekleştirilen tüm görevlerin ve alt görevlerin detaylı bir şekilde incelenmesi: İşyerinde çalışanlar görüşmeler yapılarak tüm görevlerin gözlemlenmesi ve dokümante edilmesi gerekmektedir.

etkilenen vücut bölümüne göre kullanılacak ERDY’nin belirlenmesi: Kullanılabilecek ERDY’yi tanımlamak için eğitimli uzman kişilerden (işletme içinden veya dışarıdan) yardım alınmalıdır. Bu kişiler farklı ERDY’leri önerebilmektedir. Ancak KİSR oluşumu riskini doğru ölçmek için doğru kaynaktan gelen bir yöntem olduğundan emin olunmalıdır.

İSG açısından işyerlerinde çalışma koşullarının iyileştirilmesi iş müfettişlerinin çalışma alanına girmektedir ve PLIBEL saha çalışmalarında müfettişlerin ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla geliştirilmiştir. PLIBEL yöntemi hem sahada birçok görevin 31 değerlendirilmesinde hem de eğitim aracı olarak birçok çalışmada kullanılmıştır. Birkaç dile çevrilerek farklı ülkelerde kullanıma sunulmuştur [20]. PLIBEL, işyerlerinde yapılan teftişle ilişkili olarak İKİSR oluşumu risklerini vurgulamak amacıyla tasarlanmış basit bir gözlem yöntemidir. Bu kontrol listesi, işyerlerinde ergonomik tehlikelerin değerlendirilmesinde olağan olarak kontrol edilen öğelerin listelenmesi ve beş vücut bölgesiyle ilişkilendirilmesi amacıyla tasarlanmıştır. Burada, yalnızca belirli iş özellikleri, bilimsel makale ve kitaplarda ergonomik tehlike olarak tanımlanan ve belgelenen faktörler listelenmiştir. Bir sorunun belirli bir vücut bölümüyle ilişkilendirilememesi ve/veya literatürde bulunamaması durumu, kontrol listesindeki gri alanlarla ifade edilmektedir ve bu sorunun bu vücut bölümü için cevaplanmasına gerek yoktur [20]. PLIBEL kontrol listesi 1986 yılında geliştirilmiş ve daha sonra sürekli yeni araştırmalar incelenerek güncellenmiştir. Çoğunlukla temel liste değiştirilmeden eklemeler yapılmaktadır [20]. Prosedür: PLIBEL yöntemi kullanılarak değerlendirmeye başlamadan önce çalışanla bir ön görüşme yapılmalı ve görev gözlemlenmelidir. Değerlendirilecek görev seçilirken, çalışanın en fazla zorlandığını belirttiği, gözlemcinin KİS’ine en fazla baskı yapıldığını düşündüğü görev ya da çalışılan sürenin çoğunda gerçekleştirilen görevlere odaklanılmalıdır. Bu nedenle her bir çalışan için Ek-2’de yer alan PLIBEL formundan birkaç tane doldurulması gerekebilmektedir. Bir görevin çalışan tarafından kendine has bir şekilde ve olağan dışı yapılması durumu da kayıt altına alınmalıdır [20]. Ergonomik bir tehlike gözlemlendiğinde, bu tehlikeye karşılık gelen, formdaki numaralı alan işaretlenmelidir veya kısa notlar alınmalıdır. Yapılan işaretlemeler sonuç raporunda önem sıralamasına göre düzenlenmelidir ve bu raporda ergonomik tehlikeler listesinden alıntılar yapılabilir. Süre ve çevresel ya da örgütsel faktörler gibi değiştirici faktörlerin daha sonra dikkate alınması gerekmektedir [20]. PLIBEL, genellikle vücudun belirli bir bölümü için İKİSR oluşumu risk faktörlerinin belirlenmesinde kullanılmaktadır ve bu durumda yalnızca değerlendirilen vücut bölümüyle 32 ilişkili sorular cevaplanmalıdır. Ancak daha genel bir değerlendirme yapılmak istendiğinde tüm liste kullanılmalı ve sonuç raporunda bir ya da daha fazla vücut bölümüne atıfta bulunulmalıdır [20].

4. QEC QEC, 1998 yılında Li ve Buckle tarafından geliştirilen ve 2003 yılında David, Woods ve Buckle tarafından iyileştirilen bir ERDY’dir. Yöntem yaklaşık 200 uygulayıcı tarafından hem gerçek görevlerde hem de deneysel çalışmalarda test edilmiş, güvenilirlik ve geçerliliği ispatlanmıştır. Yapılan çalışmalarda QEC’nin gözlemciler arası ve gözlemci içi güvenilirliğe de sahip olduğu gösterilmiştir. QEC yüksek duyarlılığa ve kullanılabilirliğe sahiptir. Saha çalışmaları, geniş çeşitlilikte görevlere uygulanabileceğini göstermektedir [11, 20]. QEC yöntemi, İngiltere, Kanada, İran ve Kore gibi birçok ülkede işyerlerinde kullanılmaktadır. Kanada ve İngiltere’de bu yöntemi temel alan İKİSR için risk değerlendirmesi rehberleri hazırlanmıştır [10]. 38 QEC yönteminin Türkçe’ye uyarlanması ve güvenilirlik çalışmaları Özcan ve ark. tarafından yapılmıştır [10]. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (ÇSGB) tarafından da Kanada ve İngiltere’de yayımlanan rehberlere dayanılarak “Kas İskelet Sistemi Rahatsızlıklarında Risk Değerlendirmesi Rehberi” hazırlanmış ve 2007 yılında yayımlanmıştır. Bu rehberin amacı, QEC yönteminin nasıl uygulanabileceğini açıklamaktır. Prosedür: QEC yöntemi 5 adımdan oluşmaktadır [20]: Adım 1: Eğitim Gözlemciler tarafından terminolojinin ve kontrol listesinde kullanılan kategorilerin anlaşılabilmesi için öncelikle Ek-4’te yer alan “QEC Gözlemci Rehberi”nin okunması gerekmektedir. Deneyimli gözlemciler tarafından bu adım atlanabilir. Adım 2: Gözlemci Değerlendirmesi Kontrol Listesi Gözlemciler tarafından Ek-5’teki QEC yöntemi kullanıcı formunun sol tarafında yer alan bölüm kullanılmalıdır. Kontrol listesinde yer alan bölümler yeterince açıktır. Ancak ilk defa kullanacak gözlemciler “QEC Gözlemci Rehberi”nden yararlanabilirler. Değerlendirme yapılmadan önce en az bir kere iş çevrimi gözlemlenmelidir. Eğer iş birkaç görevden oluşuyorsa her bir görev ayrı ayrı değerlendirilmelidir. İşin görevlere bölümlenmesi mümkün olmadığı durumda yüklenmenin en fazla olduğu en kötü durum gözlemlenmelidir. Değerlendirme direkt gözlemle ya da video ile yapılabilmektedir. Adım 3: Çalışan Değerlendirmesi Kontrol Listesi Gözlemlenen çalışan tarafından Ek-5’te yer alan formun sağ tarafında yer alan bölüm doldurulmalıdır. Adım 4: Maruziyet Puanlarının Hesaplanması Her bir görev için maruziyet puanları, Ek-5’teki maruziyet puanları tablosu kullanılarak hesaplanmaktadır. Burada değerlendirme yapılırken aşağıdaki adımlar izlenmektedir: 39 1. “Çalışan Değerlendirmesi Kontrol Listesi” ve “Gözlemci Değerlendirmesi Kontrol Listesi”nde tüm cevapları daire içerisine al.

PLIBEL formunu doldurmaya başlamadan önce zarar gören vücut bölümü tespit edilmelidir, daha sonra beyaz alanlar takip edilerek, gözlemlenen görev için her risk faktörü kontrol edilmelidir. Değerlendirmenin devamı daha karmaşıktır ve tüm soruların dikkate alınması gerekmektedir. Burada dikkate alınması gereken diğer faktörler, sorular sonucunda elde edilen durumun daha iyiye ya da kötüye gitmesine neden olabilir. Kontrol listesinde bahsedilmeyen ancak belirgin şekilde gözlemlenen riskler ayrıca kayıt altına alınmalıdır [20]. Örneğin bir PLIBEL kaydında süre kriteri yoktur ve bu nedenle ağır ancak kısa süreli yapılan ve/veya nadir olarak yapılan görevler kaydedilebilir. Gözlem öncesinde çalışanla görüşme yapılmasının amacı da yapılan görevin süresiyle ilgili bilgi toplamaktır [20]. Literatürde birçok yazar, katılımcı bir yaklaşımla, gözlem öncesinde gözlemcinin çalışanla neyin önemli olduğuna karar vermek için görüşülmesi gerektiği tavsiyesinde bulunmaktadır. Katılımcı yaklaşımın bir faydası da, değerlendirme için sıradan bir görev ve iş periyodu seçilmesi durumunda, ana tehlike oluşturabilecek olağandışı koşulların gözden kaçırılma ihtimalinin düşürülmesidir [20]. Yöntemle ilgili, kontrol listesinde yer alan her bir madde için bilimsel bir altyapı sağlamak ve hangi durumların varlığında ilgili sorunun işaretlenmesi gerektiğine yardımcı olacak bir kitapçık hazırlanmış, ancak yayımlanmamıştır. Bu kontrol listesinin, bilgili ve deneyimli gözlemciler tarafından kullanılması kolaydır. Kontrol listesindeki sorular, farklı durumlarda uygulanabilir ve kolay başa çıkılabilir olması için basittir [20]. Bu yöntem ile işyerlerinde ergonomik tehlikelerin analizi yapılabilmektedir ve değerlendirmede yalnızca belirlenen risklerle ilgili bilgiler dikkate alınmalıdır. Riskli olarak tanımlanan konular önem sıralamasına göre düzenlenmelidir. Sonuç raporu, en uygunsuz hareket ve duruşlardan başlayarak çalışma koşulları hakkında genel bir değerlendirme ve yorum içermelidir [20]. 33 Avantajları: PLIBEL, genel bir değerlendirme yöntemidir ve özellikle belirli bir mesleğin ya da görevin değerlendirilmesi amacıyla tasarlanmamıştır. Vücudun herhangi bir bölümü ya da tamamı bu yöntemle gözlemlenebilmekte ve birkaç cümleyle ergonomik tehlikelerin kısa ve öz tanımlamaları özetlenebilmektedir [20]. PLIBEL yöntemi basittir ve ön kontrol amacıyla geliştirilmiştir. İş müfettişleri veya ilgili diğer kişiler tarafından birçok görevin günlük olarak gözlemlenmesi için kesinlikle yeterli donanımda ve iyi tanımlanmış bir yöntemdir [20]. PLIBEL, işyeri gözlemcileri tarafından ergonomik tehlikelerin tanımlanması için bir ön değerlendirmedir, ağırlık ve süre ya da diğer ölçümler eklenebilmektedir [20].

Bu kontrol listesine başka öğelerin eklenmesi ve böylece daha geniş kapsamlı bir değerlendirme yapılmak istenmesi cazip görünsede, bir işyerinin değerlendirilmesi sonucunda ergonomik koşulların basit ve niceliksel ölçümü elde edilmek isteniyorsa, yöntem değiştirilmemeli ya da başka öğeler eklenmemelidir [20]. Farklı ergonomik tehlikelerin, çalışanda İKİSR oluşturma olasılığı eşit değildir ve bazı İKİSR oluşumu risk faktörleri kontrol listesinde birden fazla tehlike faktörüyle ilişkilendirilebilmektedir [20]. Dezavantajları: PLIBEL, genel bir değerlendirme yöntemidir ve özellikle belirli bir mesleğin ya da görevin değerlendirilmesi amacıyla tasarlanmamıştır. Belirli bir meslek ya da vücut bölümü için tasarlanmış birçok yöntem vardır ve bu yöntemlerle daha detaylı sonuçlar elde edilebilmektedir. Gerekli olması durumunda, bu daha özel yöntemler PLIBEL kontrol listesini desteklemek amacıyla kullanılabilir [20]. Eğitim ve Uygulama Zamanı: Uygunsuz bir duruşun tanımlanması zor değildir, ancak değerlendirme için böyle bir durumla karşılaşılma ihtimali düşüktür. PLIBEL yönteminin anlaması kolay ve uygulaması basittir, kullanıcılar bir saat içerisinde bu yöntemi uygulamaya aşina olabilmektedir. Ancak, 34 risklerin varlığı ya da yokluğu hakkında yargılamaların yapıldığı, kendi kendini açıklayan, öznel bir değerlendirme yöntemidir. Sağlam bir ergonomi anlayışı ve ustaca kullanılabilmesi için uygulama deneyimi gerektirmektedir [20]. Ekipman İhtiyacı: Kalem, kağıt, mezura ve bir kamera sıradan bir işyeri gözlemlemesi için ve ergonomik tehlikelerin ön tanımlaması için yeterlidir [20].

REBA, saha da ihtiyaç olduğu düşünülerek başta sağlık sektörü olmak üzere diğer hizmet sektörlerinde var olan öngörülemeyen çalışma duruşu türlerine duyarlı olacak şekilde 1999 yılında Hignett ve McAtamney tarafından tasarlanmış ve geliştirilmiştir. Ergonomist, fizyoterapist, mesleki terapist ve hemşirelerden oluşan bir ekip; statik ve dinamik duruşsal yüklenme faktörleri, insan-yük arayüzü (kavrama) ve yerçekimi destekli üst ekstremite pozisyonu kavramlarını birleştiren yeni bir araç üretmek için 600’den fazla vücut duruşu örneğini toplamış ve kodlamışdır [21]. REBA’nın geliştirilmesinde amaçlananlar [21]: 1. Çeşitli iş faaliyetlerinde İKİSR oluşumu riskine duyarlı bir duruş analiz sisteminin geliştirilmesi,

algılarını gözlemlemek için, kullanılabilmektedir [20]. Prosedür: REBA yöntemi 8 adımdan oluşmaktadır [20]: Adım 1: Görevin gözlemlenmesi Çalışanın risk almayla ilgili davranışları, işyeri yerleşimi ve çevresinin etkilerini de içeren genel işyeri ERD’sini formüle edebilmek için görevin gözlemlenmesidir. Mümkünse, görev yapılırken video ile kayıt altına alınmalıdır. Gözlemsel araçların kullanımında, gözlemin birden fazla kişi tarafından yapılması paralaks hataların kontrolü için tavsiye edilmektedir. Adım 2: Değerlendirilecek duruşun seçilmesi Adım 1’de yapılan gözlemler sonucunda hangi duruşun analiz edileceğine karar verilmesidir. Karar aşamasında aşağıdaki kriterler kullanılabilir:

Karar yukarıdaki kriterlerden birine ya da bir kaçına dayanılarak verilebilir. Hangi duruşun analiz edileceğine karar vermek için kullanılan kriter değerlendirme sonucunda hazırlanan sonuç raporunda ve önerilerde yer almalıdır. Adım 3: Duruşun puanlanması Duruşun puanlanmasında vücut bölümlerine ayrı ayrı verilen puanlar kullanılmaktadır. Grup A, gövde, boyun ve bacaklar; Grup B, üst kol, ön kol ve bilekler için puanlanmaktadır. Grup B vücudun sağı ve solu için ayrı ayrı puanlanmalıdır. Duruşa göre puan eklenip çıkartılabilmektedir. Örneğin Grup B’de üst kol destekleniyorsa, bu durumda pozisyona karşılık gelen puandan 1 puan düşülmelidir. Yük/kuvvet puanı, kavrama puanı ve faaliyet puanı bu aşamada atanmalıdır. Bu süreç vücudun hem sağı hem de solu için ve her bir duruş için ayrı ayrı tekrarlanmalıdır. Adım 4: Puanların işlenmesi Gövde, boyun ve bacak puanlarından tek bir puan elde etmek için Ek-3’te yer alan REBA yöntemi kullanıcı formunda Tablo A kullanılmaktadır. Tablo A’dan elde edilen bu puana yük/kuvvet puanı eklenerek puan A elde edilmektedir. Benzer şekilde üst kol, ön kol ve bilek puanlarından tek bir puan elde etmek için Tablo B kullanılmaktadır. Vücudun sağ ve sol tarafı için risk farklı ise bu aşama tekrarlanmalıdır. Daha sonra puan B’yi elde etmek için bu puana kavrama puanı eklenmektedir. Puan A ve puan B’de Tablo C’de birleştirildiğinde puan C elde edilmektedir. Adım 5: REBA puanının oluşturulması Uygulanan kas faaliyetinin tipi faaliyet puanıyla temsil edilmektedir ve bu puan, puan C’ye eklenerek REBA puanı elde edilmektedir. Adım 6: Kontrol önlemleri için eylem seviyelerinin belirlenmesi 37 REBA puanının hangi eylem seviyesine denk geldiği belirlenmelidir. Denk geldiği aralığa karşılık gelen önem seviyesinde kontrol önlemleri geliştirilmelidir. Adım 7: Yeniden değerlendirme Müdahale ya da kontrol önlemleriyle görevde değişiklikler meydana geldiğinde bu süreç yeniden işletilmelidir. Yeni REBA puanı, bir önceki REBA puanıyla karşılaştırılarak değişimin etkinliği ölçülebilmektedir. Eğitim ve Uygulama Zamanı: REBA için eğitim zamanı yaklaşık 3 saattir; ancak RULA ve OWAS uygulama deneyimi olan kişilerde bu süre kısalabilmektedir [20]. Bir duruşun değerlendirilmesi kalem ve kağıtla yaklaşık 2 dakika sürmektedir. Değerlendirme için yazılım kullanıldığında ise yaklaşık 30 saniyede işlem tamamlanabilmektedir [20]. Ekipman İhtiyacı: REBA işyerlerinin kullanımına açık bir yöntemdir ve uygulama için yalnızca bir kalem ve Ek-3’te yer alan REBA kullanıcı formunu gerektirmektedir. Duruşların analiz edilmesi için bir video kaydedici yararlı olabilir ancak zorunlu değildir [20].

ManTRA yöntemi Prof. Straker, Prof. Pollock, Egeskov ve Burgess-Limerick tarafından 2000 yılında geliştirilmiş ve 2004 yılında yayımlanmıştır. ManTRA yöntemi üst ekstremiteyi değerlendiren SI yöntemine dayalı olarak ve müfettişlerin teftiş esnasında ölçüm 41 aracı olarak kullanması amacıyla geliştirilmiştir. Yöntemin geliştirilmesi aşamasında, araştırmanın bir parçası olan müfettişlerden ele alınan bir görevin toplam süresi ve görevin gerçekleştirildiği normal süre ile ilgili bilgileri toplamaları ve daha sonra farklı vücut bölümleri için beş görev özelliğinin (çevrim zamanı, kuvvet, hız, zorluk, titreşim) beş puanlı bir ölçek kullanarak yarı niceliksel olarak değerlendirmeleri istenmiştir. Süre ve çevrim zamanı puanları birleştirilerek “tekrarlama risk faktörü”, aynı şekilde kuvvet ve hız puanları birleştirilerek “çaba risk faktörü” elde edilmiştir. Her bir risk faktörünün eşit ağırlık ve doğrusal bir ölçekte olduğu varsayılarak tekrarlama, çaba, zorluk, toplam zaman ve titreşim toplanmıştır. Yöntem, eylem gerektiren risk seviyelerini göstermektedir. Yöntem 2000 yılında geliştirilmiş ve 2004 yılında revize edilerek yayımlanmıştır. Ancak, yöntemin işyerlerinde günlük kullanım için karmaşık olduğu değerlendirilmiştir [22] ManTRA yönteminin geliştirilmesindeki birinci amaç; müfettişlerin tüm sektörlerde yapmış oldukları teftişler esnasında, işyerlerindeki koşulların Queensland Elle Yapılan Görevler Tavsiye Standardı’na (Queensland Manual Task Advisory Standard-QMTAS) uygunluğunun değerlendirilmesiyken bir diğer amacı işyerlerinde elle yapılan görevlerde İKİSR oluşumu risklerinin değerlendirilmesidir. Yöntem işyerlerinde, çalışan ve çalışanın bir üst yöneticisini içeren bir ekip tarafından uygulanmalıdır. Yöntemde, fiziksel risk bileşenleri, bir kişinin normal bir günde görevi yaptığı toplam zaman (maruziyet) ve molasız görevin yapıldığı normal zaman (süre) değerlendirilerek her bir vücut bölgesi için görevin beş özelliği (çevrim zamanı, kuvvet, hız, zorluk ve titreşim) hakkında bilgiler birleştirilmektedir. Görevin bir bütün olarak değerlendirilmesi için, görev her bir özellik açısından değerlendirilmektedir. Gözlemcinin amacı, görevi bir bütün olarak ele alarak, her bir vücut bölgesi için görevin her bir özelliğinin şiddeti hakkında yargılama yapmaktır [22]. Görevi tanımlayan, her bir özellik için belirlenen kodlar, daha sonra maruziyet seviyesini belirlemek amacıyla QMTAS’de tanımlanan doğrudan risk faktörlerini elde etmek amacıyla birleştirilmektedir. Risk faktörleri her vücut bölgesi için bağımsız olarak değerlendirilmelidir, çünkü bir görevin yaralanmaya sebep olması için yalnızca bir vücut bölgesine aşırı yüklenmesi yeterlidir. Belirli bir vücut bölgesi için çok sayıda risk faktörünün varlığı yüksek birikimli yaralanma riskini gösterirken, herhangi bir vücut bölgesi için çaba risk faktörünün en yüksek puanı ya da çaba ve zorluk risk faktörlerinin birleştirilmesiyle elde 42

edilen en yüksek puan, yüksek akut yaralanma riskini göstermektedir. Önerilen eşik değerleri kullanıcıların eylem ihtiyacı hakkında yargılama yapmasına yardımcı olmaktadır [22]. Uygulama: ManTRA yönteminde kullanılan kodlamalar aşağıda açıklanmıştır [22]:

dokulara kaçınılmaz şekilde yüklenme olmasıdır ve bu bir risk faktörü olarak dikkate alınmalıdır. Aynı şekilde görev kesintisiz çok uzun süre yapılıyorsa da (>2 saat) aynı riske sahiptir. Genellikle daha uzun çevrim zamanları ve daha kısa süre yapılan görevler daha az riskle ilişkilendirilmektedir. Çevrim zamanı ve görev süresi öncelikle bağımsız olarak değerlendirilmeli ve daha sonra tekrarlama risk faktörünü elde etmek için birleştirilmektedir. Çevrim zamanı, görevin kesintisiz şekilde bir kere gerçekleştirildiği süreyi ifade etmektedir. Çevrim zamanı kodu vücut bölgeleri için farklılık gösterebilmektedir. Eğer bir görev herhangi bir zaman yalnızca bir kere yapılıyorsa, çevrim zamanı için kod 1’dir. Süre, başka bir görevle veya herhangi bir dinlenme molası ya da önemli bir kesinti olmadan görev tekrarlamalarının uygulandığı zamanın normal uzunluğu olarak tanımlanmıştır. Süre, aynı görev değerlendirilirken tüm vücut bölümleri için aynı alınmalıdır. Çevrim zamanı ve süre kodları tekrarlama risk faktörünü elde etmek için birleştirilmektedir.

bir bölgesinde harcanan kuvvetin bir değerlendirmesini gerektirmektedir. Değerlendirmenin mutlak kuvvetten ziyade vücut bölgesinin dayanım kapasitesine göre göreceli yapılması gerektiği unutulmamalıdır. Örneğin görece küçük bir kuvvet küçük bir kas grubu (parmaklar) tarafından uygulanıyorsa maksimum puanlamayı gerektirebilecekken alt ekstremite tarafından uygulanacağında aynı puanlamayı gerektirmeyecektir. Kuvvet değerlendirmesi görevi yapan kişiye göre görecelidir. Kuvvet, süreden bağımsız olarak değerlendirilmelidir. 43 Hareket hızı ayrı bir risk faktörü olarak tanımlanmaktadır. En az risk, görev kısa ve orta tempoda hareketler içerdiğinde oluşmaktadır. Herhangi bir vücut bölgesine statik kuvvet uygulanması ya da hızlı hareketler, hızlı ivmelenme ve yavaşlamalar içeren görevler yüksek risk oluşturmaktadır. Değerlendirme görevin geneli için yapılmalıdır ve bazı hızlı hareketler dışında genellikle yavaş hareketler içeren bir görev orta hızlı olarak puanlanmalıdır. Ayrıca, “3” puanı genel olarak statik görevler için kullanılmaktadır. Kuvvet ve hız puanları çaba risk faktörünü elde etmek için birleştirilmektedir.

farklı bölgelerinde zorlanmaya neden olmayacak hareket aralıklarından sapmalar ve bu sapmaların farklı bölgelerde bir arada olması riski arttırmaktadır. Örneğin gövdenin dönmeyle birlikte yaptığı eğilme ya da bileğin bükülmeyle birlikte yaptığı dışa sapma hareketi. Daha önceki faktörlerin değerlendirilmesinde de olduğu gibi puanlama yapılırken görev bir bütün olarak gözlemlenmeli ve değişen zorlu duruşların görev içerisindeki oranına bakılarak ayarlanmalıdır.

etkileri olduğu ve mümkün olduğu kadar kısa bir zamanda düzeltici eylem gerektirdiği, 7 görevin KİS’e bazı zararlı etkileri olduğu ve yakın bir zamanda 80% 63% 40% 100% 100% 64% 64% 64% 64% 64% 72% Risk Yüzdesi Görevler M a n T R A 128 düzeltici eylem gerektirdiği ve 3 görevinde KİS’e zararlı etkileri olmadığı ve düzeltici eylem gerektirmediği belirlenmiştir.

ve hemen düzeltici eylem gerektirdiği, 2 görevin yüksek riskli olduğu ve yakın zamanda düzeltici eylem gerektirdiği, 6 görevin orta riskli olduğu ve düzeltici eylem gerektirdiği ve 2 görevin düşük riskli olduğu ve düzeltici eylem gerektirebileceği belirlenmiştir.

PLIBEL, REBA, QEC’nin de yer aldığı 34 yöntemin ana özellikleri, fonksiyonları ve değerlendirdikleri risk faktörleri sunulmuştur [29]. 3. Takala ve ark. tarafından 2010 yılında yayımlanan çalışmada gözleme dayalı ERDY’ler tanımlanmış ve farklı kullanıcıların ihtiyaçları doğrultusunda değerlendirilmiştir. OWAS, PLIBEL, REBA, QEC ve ManTRA yöntemlerinin aralarında bulunduğu 30 yöntem birçok kriter açısından ayrıntılı olarak incelenmiştir. Çalışma sonucunda hiçbir yöntemin açıkça üstün bulunmadığı, bir yöntem seçileceğinde kullanıcıların öncelikle ihtiyaçlarını ve sonuçların karar vermeyi nasıl etkileyeceğini belirlemesi gerektiği belirtilmiştir [30].

en iyi yansıtan yöntemdir. Ayrıca elde edilen sonuçlardan tek başına kullanıldığında da kapsamlı bir değerlendirme sunabildiği görülmüştür. Bu çalışmada tüm vücut bölgeleri için vermiş olduğu toplam puan hesaplanmıştır. Ancak hangi vücut bölgesinin daha fazla risk altında olduğu da QEC yöntemiyle belirlenebilmektedir. Diğer yöntemlerden farklı olarak, çalışanlar tarafından da değerlendirme yapılması, katılımcı bir politikayla İSG ile ilgili faaliyetlerin 136 yürütülmesine ve çalışanlarında risk faktörlerine karşı duyarlılıklarının oluşmasına katkı sağlamaktadır.

yapılırken; a. Tabure ya da basamakta tekrarlayan yürüme var mı? b. Tekrarlayan atlamalar, uzun süreli çömelme veya diz çökme var mı? c. Vücudu desteklemede bir bacak daha fazla kullanılıyor mu? EK-2. PLIBEL Yöntemi Kullanıcı Formu Vücut Bölümü KİS Risk Faktörü Soruları Bölüm 1: Kas İskelet Sistemi Risk Faktörleri Uygulama yöntemi: 1. Zarar gören vücut bölümünü belirle, ilgili soruları evet veya hayır olarak işaretle.

Önem faktörlerini belirle: a. Tekrarlayan kaldırma periyotları b. Yükün ağırlığı c. Yükün kavranmasında zorluk d. Yükü kaldırırken ve indirirken ki konumların zorluğu e. Alt kolun uzunluğundan daha fazla taşıma f. Diz yüksekliğinin altında taşıma g. Omuz yüksekliğinin üstünde taşıma

hareketler, aşağıdaki şekilde uygulanır: a. Dönme hareketleri b. Kuvvetli hareketler c. Rahatsız el pozisyonu d. Klavye ya da düğmeler Boyun/O muzlar, sırtın üst bölümü Dirsek, ön kollar ve eller Ayaklar Diz ve kalça Bel Toplam Yüzde KİS Risk Faktörü Puanları 151

mu? a. Soğuk b. Sıcak c. Hava akımı d. Gürültü e. Bazı kötü görsel koşullar f. Titreme, sallanma ya da titreşim Toplam Yüzde Bölüm 2: Çevresel/Örgütsel Risk Faktörleri Aşağıdaki soruları cevaplayınız. Bu cevapları KİS puanlarının yorumlamasında kullanabilirsiniz. Çevresel/Örgütsel Risk Faktörleri Puanları 152 153 EK-3. REBA Yöntemi Kullanıcı Formu GRUP A Duruş/Hareket Puan Puan Değişimi Gövde Dik duruş 1 Eğer yana doğru eğilme ya da dönme hareketi varsa : +1 Fleksiyon: 0-20° Ekstansiyon: 0-20° 2 Fleksiyon: 20-60° Ekstansiyon: >20° 3 Fleksiyon: >60° 4 Boyun Fleksiyon: 0-20° 1 Eğer yana doğru eğilme ya da dönme hareketi varsa :+1 Fleksiyon: >20° Ekstansiyon: >20° 2 Bacaklar Ağırlık iki bacak üstünde, yürüme ya da oturma durumunda

fleksiyon varsa: +1 Eğer >60 fleksiyon varsa: +2 (ayakta durma durumunda) Ağırlık tek bacak üstünde, dengesiz durumda 2 GRUP B Duruş/Hareket Puan Puan Değişimi Üst Kol/Omuzlar Sağ Sol Fleksiyon: 0-20° Ekstansiyon: 0-20° 1 Eğer kol dönmüş ya da dışarı çekilmişse : +1 Omuz yükseltilmiş durumdaysa: +1 Eğer kol desteklenmişse: -1 Fleksiyon: 20°- 45° Ekstansiyon: >20° 2 Fleksiyon: 45-90° 3 Fleksiyon: >90° 4 Alt Kol/Dirsekler Sağ Sol Fleksiyon: 60°-100° 1 - Fleksiyon: < 6 0° Ekstansiyon: >100° 2 Bilek Sağ Sol Fleksiyon: 0-15° Ekstansiyon: 0-15° 1 Bilek dönmüş durumdaysa: +1 Fleksiyon: >15° Ekstansiyon: >15° 2 154 Grup A ve B vücut bölüm diyagramı REBA Puan Tablosu Gövde Boyun Bacaklar Üst kol Alt kol Bilek Grup A Grup B Tablo A’yı kullan Tablo B’yı kullan Yük/Kuvvet Kavrama Tablo C’yi kullan Puan A Puan B Puan C Faaliyet Puanı 155 Tablo A Gövde Boyun 1 2 3 Bacaklar Bacaklar Bacaklar 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 1 2 3 4 1 2 3 4 3 3 5 6 2 2 3 4 5 3 4 5 6 4 5 6 7 3 2 4 5 6 4 5 6 7 5 6 7 8 4 3 5 6 7 5 6 7 8 6 7 8 9 5 4 6 7 8 6 7 8 9 7 8 9 9 Yük/Kuvvet 0 1 2 +1 <5 kg 5-10 kg >10 kg Ani ve hızla artan güç kullanımı gerektiğinde Tablo A ve yük Tablo B Üst kol Alt kol 1 2 Bilek Bilek 1 2 3 1 2 3 1 1 2 2 1 2 3 2 1 2 3 2 3 4 3 3 4 5 4 5 5 4 4 5 5 5 6 7 5 6 7 8 7 8 8 6 7 8 8 8 9 9 Kavrama 0 İyi 1 Orta 2 Zayıf 3 Kabul edilemez Ele iyi oturan tutacaklar ve aralık, güçlü kavrama Elle kavrama kabuledilebilir ancak ideal değil ya da kavrama vücudun başka bir bölümüyle kabuledilebilir Mümkün olmasına ragmen elle kavrama kabuledilemez Elle kavrama garip ve güvensiz Kavrama vücudun digger bölümlerinin kullanılmasıyla da kabul edilemez Tablo B ve kavrama 156 Tablo C Puan B 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Puan A 1 1 1 1 2 3 3 4 5 6 7 7 7 2 1 2 2 3 4 4 5 6 6 7 7 8 3 2 3 3 3 4 5 6 7 7 8 8 8 4 3 4 4 4 5 6 7 8 8 9 9 9 5 4 4 4 5 6 7 8 8 9 9 9 9 6 6 6 6 7 8 8 9 9 10 10 10 10 7 7 7 7 8 9 9 9 10 10 11 11 11 8 8 8 8 9 10 10 10 10 10 11 11 11 9 9 9 9 10 10 10 11 11 11 12 12 12 10 10 10 10 11 11 11 11 12 12 12 12 12 11 11 11 11 11 11 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 12 Faaliyet Puanı +1 Bir ya da daha fazla vücut bölümü statikse, örneğin bir dakikadan daha uzun bir sure tutma +1 Kısa aralıklarla tekrarlanan eylemler, örneğin dakikada 4 kereden fazla tekrarlama (yürüme hariç) +1 Duruşta hızlı büyük değişikliklere neden olan eylemler ya da dengesiz duruşlar Tablo C ve faaliyet puanı REBA eylem seviyeleri Eylem seviyesi REBA Puanı Risk seviyesi Eylem (ileri değerlendirmeyi içeren) 0 1 İhmal edilebilir Gerek yok 1 2-3 Düşük Gerekli olabilir 2 4-7 Orta Gerekli 3 8-10 Yüksek Yakın zamanda gerekli 4 11-15 Çok Yüksek Şimdi gerekli REBA eylem seviyeleri 157

EK-4. QEC Gözlemci Rehberi QEC yöntemi ergonomik bir iyileştirmeden önceki ve sonraki İKİSR oluşumu riskleri arasındaki değişimi değerlendirmek üzere tasarlanmıştır. Risk değerlendirmesine başlanmadan önce, iş döngüsü en az bir kere gözlemlenmelidir. Kontrol listesinde yer alan tüm bilgiler kayıt altına alınmalıdır. Bel için maruziyet değerlendirme Bel duruşu (A1-A3) Bel duruşu için değerlendirme beldeki yüklenmenin en fazla olduğu an için yapılmalıdır. Örneğin; bir kutunun kaldırılması görevinde, kutunun alınması için kişinin eğildiği ya da ileriye uzandığı an, belin en fazla yüklendiği an olarak göz önüne alınmalıdır. 1. Şekilde görüldüğü gibi kişi beliyle 20º den az bükülme/gerilme, dönme ya da yana eğilme hareketi yaparak çalışıyorsa, bel “hemen hemen doğal” (A1) olarak kabul edilmektedir. 2. Şekilde görüldüğü gibi kişi beliyle 20º den fazla, 60º den az bükülme/gerilme, dönme ya da yana eğilme hareketi yaparak çalışıyorsa, bel “orta derecede öne veya yana eğilmiş ya da dönmüş” (A2) olarak kabul edilmektedir. 158 3. Şekilde görüldüğü gibi kişi beliyle 60º den fazla (90º ye yakın) bükülme/gerilme, dönme ya da yana eğilme hareketi yaparak çalışıyorsa, bel “aşırı derecede öne veya yana eğilmiş ya da dönmüş” (A3) olarak kabul edilmektedir. Bel hareketi (B1-B5) 1. Elle malzeme taşıma görevleri için B1-B3 değerlendirilmektedir. Burada bir kişinin görevi yaparken belini döndürmeye, eğilmeye ne sıklıkla ihtiyaç duyduğu ifade edilmektedir. Bir görev döngüsünde birkaç bel hareketi meydana gelebilmektedir. 2. Elle taşıma dışındaki diğer görevler için, ayakta ya da oturarak yapılan sabit ya da tekrarlı işler gibi,B1-B3 atlanarak yalnızca B4-B5 değerlendirilmektedir. Omuz/kol için maruziyet değerlendirme Oumz/Kol duruşu (C1-C3) Değerlendirme omuz/kolun en fazla yüklendiği zaman yapılmalıdır. Değerlendirmenin bel ile aynı anda yapılması gerekmemektedir. Örneğin; omuzlardaki yüklenme çalışan yerdeki bir kutuyu almak için eğildiğinde azami seviyede olmayabilmektedir, ancak kutu daha yüksek bir seviyeye yerleştirilirken yüklenme daha büyük olabilmektedir. 159 Omuz/Kol Hareketi (D1-D3)

Önem faktörlerini belirle: a. Tekrarlayan kaldırma periyotları HH b. Yükün ağırlığı EE c. Yükün kavranmasında zorluk EE d. Yükü kaldırırken ve indirirken ki konumların zorluğu EE e. Alt kolun uzunluğundan daha fazla taşıma HH f. Diz yüksekliğinin altında taşıma EE g. Omuz yüksekliğinin üstünde taşıma HH

İnsanların kullandıkları araç, gereç ve çalışma ortamlarının, bireyin fiziksel, bilişsel ve psikolojik özelliklerine uyumlu olacak biçimde tasarlanması ve düzenlenmesi bilim dalıdır.

Fiziksel Vücut yapısı, duruş, hareket, kas-iskelet sistemi ile ilgili faktörler.

Bilişsel Algı, dikkat, karar verme, öğrenme ve hafıza gibi zihinsel süreçler.

Psikolojik Duygular, motivasyon, stres, iş tatmini ve sosyal etkileşimler.

İş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemek.

Makinalara güvenli çalışmanın gerektirdiği şekilde göstergeler takılmalıdır. Operatör bunları kumanda konumundan okuyabilmelidir.

Antropometri, insan vücudunun fiziksel ölçülerini inceleyen bilim dalıdır. Antropometri; insanların;.

Vücut ölçülerinin sistematik olarak belirlenmesi.

"İşi insana uydurmaktır; insanı işe zorla uydurmak değildir.".

Yüksek tezgahOmuz ağrıları ⚠️ Alçak masaBel ağrıları ⚠️ Yetersiz diz boşluğuDiz ve kalça problemleri ⚠️ Ulaşılamayan butonlarİş kazaları.

Yetersiz diz boşluğuDiz ve kalça problemleri.

Tasarımlar antropometrik verilere göre yapılmalıdır.

Tanım Bireyin statik (sabit) pozisyonlarda vücut boyutlarının ölçülmesi ile elde edilen verilerdir.

Ölçüm Yöntemi Ölçümler ya tam olarak belirli bir anatomik yapıdan bir diğer anatomik yapıya, ya da uzayda sabit bir noktaya göre yapılmaktadır.

Örnekler Mobilya boyutlarının belirlenmesi Giysi bedenlerinin alt ve üst sınırlarının ayarlanması.

Statik veriler yorgunluk ölçümlerinde kullanılmaz.

Tanım Sabit bir referans noktasına göre vücudun bir bölümünün hareketlerini tanımlayan verilerdir.

Örnek Ayakta duran bir kişinin ileriye doğru ulaşabileceği maksimum mesafenin verileri elde edilebilir.

İş Alanı Hacmi Elin hareketiyle taranabilen "iş alanı hacmi" (kullanıcı denetimli hacim) tanımlanarak, panel tasarımında kontrol düğmelerinin optimum yerleşimi sağlanabilir.

Fonksiyonel el ulaşma mesafesini artırmak için ayaklar için daha fazla serbest alan bırakılmalıdır.

Dinamik veriler hareketli çalışma alanları için kritiktir.

Tanım İnsan vücudu üzerindeki yüklerin mekanik analizini yapmada kullanılır. Vücut, uzunluğu ve kütlesi bilinen, birbirine bağlı bölümlerden oluşmuş bir bütün olarak kabul edilir.

Pozisyon ve Açı Bu tip çalışmalar esnasında oluşacak uygun pozisyonların tanımlanabilmesi için, komşu eklemlerin uygun açı dizileri de bulunmuştur.

Tasarımcılar İçin Bu tanımlar sayesinde tasarımcılar iş alanının neresinde hangi göstergelerin ve kontrol düğmelerinin optimum olarak bulunacağını belirler.

Statik Antropometri "İnsanın durduğu anki ölçüleri" Örnek: Oturma yüksekliği, göz hizası.

Dinamik Antropometri "İnsanın hareket ederkenki ölçüleri" Örnek: Uzanma mesafesi, dönme alanı.

Kuvvetsel Antropometri "İnsanın uygulayabileceği kuvvetler" Örnek: Kaldırma, itme, çekme kuvvetleri.

Antropometrik veriler, ergonomik tasarımların temelini oluşturur.

5% 5. Persentil Bir kişinin boyu 5. persentil: Toplumdaki insanların %5'i bu kişiden daha kısa, %95'i ise daha uzundur. 📌 Küçük ölçülü grubu temsil eder (Küçük yapılı bireyleri temsil eder).

Küçük ölçülü grubu temsil eder (Küçük yapılı bireyleri temsil eder).

95% 95. Persentil Bir kişi 95. persentil: Toplumdaki insanların %95'i bu kişiden daha kısa, yalnızca %5'i daha uzundur. 📌 Büyük ölçülü grubu temsil eder (Büyük yapılı bireyleri temsil eder).

Büyük ölçülü grubu temsil eder (Büyük yapılı bireyleri temsil eder).

Altın kural: Ulaş → 5% · Gir → 95% · Ayarla → 5-95%.

Renk Kodu: 🔵 5% (Ulaş) · 🟠 95% (Sığ) · 🟢 5-95% (Ayarla).

Dezavantajları Bel, boyun ve sırt ağrıları Kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları Kan dolaşımı problemleri Metabolizma yavaşlaması.

Dezavantajları Ayak, bacak ve bel ağrıları Varis ve dolaşım problemleri Yorgunluk ve enerji kaybı Kas yorgunluğu.

En iyi sonuç için oturarak ve ayakta çalışma arasında düzenli geçiş yapılmalıdır.

Örnekler Ofis koltuğu tasarımı Elle taşıma işlerinde doğru kaldırma teknikleri Çalışma tezgahı yüksekliği ayarlamaları.

Örnekler Engelli rampaları ve asansörler Yaşlılar için tutamaklı banyo tasarımı Hamile çalışanlar için ayarlanabilir çalışma istasyonları.

Örnekler Makine kontrol paneli tasarımı Uyarı lambaları ve sesli alarm sistemleri Yazılım arayüzlerinin kullanıcı dostu tasarımı.

Örnekler Vardiya sistemleri ve dinlenme süreleri Ekip içi iletişim ve iş birliği düzenlemeleri Çalışan katılımı ve karar alma süreçleri.

Örnekler Ofis aydınlatma seviyesi ayarlamaları Fabrikalarda gürültü kontrolü Çalışma ortamı sıcaklık ve nem düzenlemeleri.

Örnekler Çalışanlarda bel ağrısı şikâyeti sonrası sandalye değişimi Tekrarlayan hareket sonrası iş istasyonu yeniden tasarlanması Kaza sonrası çalışma yöntemlerinin gözden geçirilmesi.

Örnekler İşe başlamadan önce ergonomik risk değerlendirmesi Yeni ekipman alımında ergonomi kriterleri Çalışan eğitimleri ve farkındalık programları.

Örnekler Bireysel çalışma istasyonu tasarımı Klavye-fare-masa düzenlemeleri Kişiye özel sandalye ve ekipman ayarları.

Örnekler Kurum genelinde ergonomi politikaları Tüm işletme için iş sağlığı ve güvenliği sistemleri Organizasyonel değişim ve dönüşüm projeleri.

Örnekler Kaldırma işlemlerinde omurga üzerindeki basınç analizi El aletlerinde kavrama kuvveti ve eklem yükleri Tekrarlayan hareketlerde kas zorlanma seviyeleri.

Örnekler İşyeri uyarı ve yönlendirme işaretleri Acil durum anons ve alarm sistemleri Ekipmanlar arası veri iletişim arayüzleri.

Temel İlke: Ergonomik açıdan çalışma yeri düzenleme çabalarında işin insana uygun duruma getirilmesi çabası ön planda bulunmaktadır.

Neden? İş rotasyonu, çok yönlülüğü teşvik eder. Uzmanlaşma ise aynı işte sürekli çalışmayı gerektirir ve iş rotasyonunun tam tersidir.

Molaların Faydaları: • Fiziksel ve zihinsel yorgunluğu azaltır • Kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarını önler • İş verimliliğini artırır • Performansın sürdürülebilirliğini sağlar.

Kas Yorgunluğu Belirtileri: ✓ Kaldırma yüksekliğinde azalma ✗ Kasılma ve gevşeme sürelerinde uzama (kısalma değil) ✗ Uyarıyı yanıtlama süresinde uzama (kısalma değil) 💡 Çözüm: Düzenli molalar, kas yorgunluğunu azaltır ve performansı korur.

Çözüm: Düzenli molalar, kas yorgunluğunu azaltır ve performansı korur.

Dinlendirme değerini artırmak için mola sırasında farklı bir iş yaptırmak.

Neden yanlış? Mola, dinlenme içindir. Farklı bir iş yaptırmak, çalışanın fiziksel ve zihinsel olarak dinlenmesini engeller ve mola süresinin dinlenme değerini düşürür. Mola sırasında yapılacak tek iş dinlenmek ve gevşemektir.

Örnek: Kumanda, kontrol, ince işler.

Örnek: Kuvvet gerektiren işler, pres, ağır montaj.

Biyomekaniğin Kullanım Alanları • İş istasyonu tasarımı • Kaldırma ve taşıma işlerinin analizi • Spor biyomekaniği • Protez ve ortez tasarımı.

Antropometrik Ölçüler ve Kullanım Alanları

Dinamik Antropometrik Ölçüler ve Kullanım Alanları

Kuvvet Türleri ve Örnekleri

Statik · Dinamik · Kuvvetsel Antropometri Karşılaştırması

Altın Kural

İSG Sınavlarında Çok Sorulan Persentil Tablosu ⭐ ÖNEMLİ

Oturarak vs Ayakta Çalışma Karşılaştırması

Ergonomik Çalışma Yeri Düzenleme İlkeleri (2)

PMV – PPD İlişkisi (Örnek Değerler) TABLO

Association-AIHA) internet sayfasında yer alan “Ergonomik Değerlendirme Araçları” başlıklı rehberde ERDY seçimi için bir akış şeması ve 19 yöntemle ilgili amaç, değerlendirdiği vücut bölümü, hangi tip işlere uygun olduğu, kısıtlamaları, girdileri, çıktıları, hangi seviyede kullanıcılar için uygun olduğu, eğitim ihtiyacı, uygulama için ekipman ve zaman ihtiyacı gibi bilgiler sunulmuştur [31]. Bu tez 133 çalışmasında ele alınan yöntemlerden PLIBEL, QEC ve REBA’da bu rehberde yer almaktadır.

gerekmektedir. 3. Değerlendirmenin güvenilirliğini iyileştirmek için yeni gözlemciler için ek olarak eğitim ve uygulama ihtiyacı gerektirebilmektedir [20]. Eğitim ve Uygulama Süresi: Yeni bir gözlemci tarafından yöntemin kullanılabilmesi için 15-20 dakikalık bir başlangıç eğitiminin yeterli olacağı düşünülmektedir, ancak eğitimde ayrıca video kayıtlarıyla ya da gerçek görevleri gözlemleyerek uygulama örnekleri yapılması önerilmektedir. Her bir görev için uygulamanın tamamlanması yaklaşık 10 dakika sürmektedir [20]. Ekipman İhtiyacı: QEC yöntemi kağıt, kalem ve Ek-5’te yer alan QEC formu kullanılarak uygulanabilen bir maruziyet değerlendirme aracıdır. Maruziyet puanlarının hesaplanması için yazılımlardan yararlanılabilmektedir [20].

Safety and Compensation Council) tarafından 2006 yılında “İKİSR’yi Önleme Üzerine Araştırma” başlıklı bir çalışma yayımlanmış ve bu çalışmada OWAS, PLIBEL, REBA, QEC ve ManTRA yöntemlerini de içeren 47 yöntem odaklandıkları risk faktörlerine göre sınıflandırılarak, değerlendirdikleri tehlikeler, ürettikleri bilgiler; geçerlilik, güvenilirlik ve duyarlılıklarıyla ilgili bilgiler sunulmuştur [32].

of Ontario-OHSCO) tarafından 2007 yılında yayımlanan ve “KİSR Önleme Serisi Part A: Başlangıç”, “ KİSR Önleme Serisi Part B: Temelin ötesinde” ve “KİSR Önleme Serisi Part C: Daha Derinlemesine Risk Değerlendirme Yöntemleri” başlıklı 3 parçadan oluşan rehber KİSR oluşumu riskiyle ilgili ayrıntılı bilgiler sunmaktadır [9, 12, 18]. 9 yöntemle ilgili bilgilerin sunulduğu rehberde OWAS, REBA, QEC ve ManTRA’da yer almaktadır.

yönteminin kullanılması önerilmektedir. PLIBEL işyerinin günlük olarak izlenmesine imkan sağlayan uygulaması basit bir kontrol listesidir. İşyerlerinde İSG profesyonelleri tarafından PLIBEL yönteminin uygulanması sonucunda elde edilenlerin raporlanması ve bu raporlara göre düzeltici eylemlerin planlanması gerekmektedir. Ancak daha ayrıntılı değerlendirme gerektiğinde, diğer yöntemlerle birlikte kullanılmalıdır. Bu durumda en riskli vücut bölümünün belirlenmesi konusunda sonucu desteklemektedir.

Yapılan çalışmanın çalışanın hoşuna gitmesi gerekmekte, bunun içinde öncelikle kişinin yeteneklerine uygun olması ve beklentilerini karşılaması gerekmektedir. 5 Bu ölçütlere son yıllarda beşinci basamak olarak “kendini gerçekleştirebilirlik” ölçütü de eklenmiştir. Bu ölçüte göre çalışmanın kişinin kendisini geliştirmesine katkıda bulunması gerekmektedir. İSG VE ERGONOMİ ARASINDAKİ İLİŞKİ Dünya’da ve Türkiye’de ergonominin önemi gittikçe artmasına rağmen ergonominin işletmelerdeki ve İSG kavramı içindeki yeri tam olarak anlaşılamamış durumdadır. Bugün birçok ülkede ergonomi, İKİSR oluşumu riskinin azaltılmasıyla ilişkilendirilmektedir. Birçok işletmede de iş kazası ve meslek hastalıklarının meydana gelmemesi için olası risklerin azaltılması ya da yok edilmesine odaklanan İSG kavramının bir parçası olarak düşünülmektedir. Ergonomi işletmelerin İSG politikalarının bir parçası olmalı ve çalışma koşullarının geliştirilmesi için bu politikaların işletme stratejileriyle de bütünleştirilmesi gerekmektedir [5]. ERGONOMİNİN AB VE TÜRKİYE MEVZUATINDAKİ YERİ Uluslararası Çalışma Örgütü (International Labour Organisation-ILO) tarafından 3 Haziran 1981 tarihinde 155 sayılı İSG ve Çalışma Ortamına İlişkin Sözleşme (C155) kabul edilmiştir. Bu sözleşme iş güvenliği, iş sağlığı ve çalışma ortamına ilişkin ulusal politikaların geliştirilmesi, uygulanması ve periyodik kontrolünü genel olarak içerecek şekilde düzenlenmiştir. Bu düzenlemenin amacı çalışma sırasında ve yapılan işle bağlantılı meydana gelebilecek kazaların ve olumsuz sağlık koşullarının önlenmesi, çalışma ortamlarının doğası gereği varolan tehlike ve risklerin mümkün olduğu kadar en aza indirilmesidir [5]. Ulusal politikalar belirlenirken dikkate alınması gereken eylem alanları incelendiğinde ergonomiyle ilgili birkaç eylem alanından bahsedildiği görülmektedir [7]: 1. İşin maddi unsurlarının (işyerleri, çalışma ortamı, araçlar, makine ve teçhizat, kimyasal, fiziksel ve biyolojik maddeler ve etkenler, çalışma yöntemlerinin) tasarımı, test edilmesi, seçimi, ikamesi, montajı, düzenlenmesi, kullanımı ve bakımı, 2. İşin maddi unsurları ile işi yapan veya nezaret eden kişiler arasındaki ilişkiler ve makine teçhizat, çalışma süresi, işin düzenlenmesi ve iş usullerinin çalışanların fiziksel ve zihinsel kapasitelerine uyarlanması, 6

C155’e göre belirlenen politikaların uygulanmasında alınması gereken önlemleri belirten 164 sayılı İSG Tavsiye Kararı (R164) 22 Haziran 1981 tarihinde kabul edilmiştir. Tehlikelerin öncelikle kaynağında önlenmesi gerektiği ilkesi göz önünde bulundurularak C155’e göre belirlenen politikalara uygun önlemlerin özellikle alınması gerektiği alanlar belirtilmiştir. Ergonomi açısından önemli olan alanlar şunlardır [5]:

C155 ve 89/391/EEC’de açıkça İSG ve ergonomi için önemli olan bazı alanlar vurgulanmış, ancak özellikle ergonomiden bahsedilmemiş ve alanlar belirsiz bırakılmıştır. Örneğin 90/270/EEC’de ekranlı araçlarla çalışmalarda asgari sağlık ve güvenlik gerekliliklerinden [5]; 1. Çalışma koltuğu sabit, operatörün kolay hareketine izin veren ve rahat bir pozisyonda olmalı,