Kapalı çalışma ortamlarına yayılan kirleticilerin ortadan kaldırılmasıdır.
Kapalı bir ortamın sıcaklık, nem, temizlik ve hava hareketini insan sağlığı ve konforuna göre ayarlama işlemidir.
İşyeri ortamındaki kirlenmiş havayı değiştirmek için doğal akım, etkin basınç ya da mekanik bir etki (vantilatör) yardımıyla ortamdan hava emilerek dışarı atılması veya taze hava verilmesi amacıyla kurulan mekanik sistemlerdir.
İşveren, havalandırma sistemlerinin uygun hijyen şartlarını sağlayacak şekilde düzenli temizliğini yapar ve gerekli kayıtları tutar.
İşveren yeterli havalandırma ve termal konfor şartlarını sağlar.
Kapalı işyerlerinde çalışanların ihtiyaç duyacağı yeterli temiz hava bulunması sağlanır. Yeterli hava hacminin tespitinde çalışma yöntemi, çalışan sayısı ve çalışanların yaptıkları iş dikkate alınır.
Ortam havasını kirleterek sağlığa zarar verebilecek atık ve artıkların derhal dışarı atılması sağlanır.
Boğucu, zehirli veya tahriş edici gaz ile toz, buğu, duman ve fena kokuları dışarı atacak şekilde, genel havalandırma sisteminden ayrı olarak mekanik (cebri) havalandırma sistemi kurulur.
Mekanik havalandırma sistemi kullanıldığında sistemin her zaman çalışır durumda olması sağlanır.
Havalandırma sisteminin çalışmaması iş sağlığı ve güvenliği yönünden tehlikeli ise arızayı bildiren kontrol sistemi tesis edilir.
Mekanik ve genel havalandırma sistemlerinin bakım ve onarımları ile uygun filtre kullanım ve değişimleri yıllık olarak yetkili kişilere yaptırılır.
Pasif (suni) havalandırma sistemlerinde hava akımı; çalışanları rahatsız etmeyecek, fiziksel/psikolojik durumlarını olumsuz etkilemeyecek, ani ve yüksek sıcaklık farkı oluşturmayacak şekilde olmalıdır.
İş yerine kişi başına verilmesi gereken hava hacminin; I. laboratuvarda görev yapan laborant, II. ofiste masa başında çalışan sekreter, III. metal işletmesinde çalışan kaynak ustası çalışanları için küçükten büyüğe doğru sıralaması aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik'e göre, mekanik ve genel havalandırma sistemlerinin bakım ve onarımı ile uygun filtre kullanım ve değişimi yetkili kişilere en geç hangi sürede bir yaptırılır?
Termal konfor şartlarının çalışanları rahatsız etmeyecek, fiziksel ve psikolojik durumlarını olumsuz etkilemeyecek şekilde olması esastır.
Ortam sıcaklığının çalışma şekline ve çalışanların harcadıkları güce uygun olması sağlanır.
Dinlenme, bekleme, soyunma yerleri, duş ve tuvaletler, yemekhaneler, kantinler ve ilk yardım odaları kullanım amaçlarına göre yeterli sıcaklıkta bulundurulur.
Isıtma ve soğutma amacıyla kullanılan araçlar kaza riski oluşturmayacak şekilde yerleştirilir; termal konfor ölçüm ve değerlendirmesinde TS EN 27243 standardından yararlanılabilir.
İşyerinin ve yapılan işin özelliğine göre pencerelerin ve çatı aydınlatmalarının güneş ışığının olumsuz etkilerini önleyecek şekilde olması sağlanır.
İşyeri tavanının, yeterli hava hacmini ve havalandırmayı sağlayacak, sağlık yönünden sakınca oluşturmayacak yükseklikte olması esastır.
İş kapasitesini artırmak isteyen bir işveren, atölyesine doğal yollar ile havalandırma yapılması düşünülen ek bir bina tasarlanması için bir mimar ve bir iş güvenliği uzmanı görevlendirmiştir. Mimar ve iş güvenliği uzmanı bu binanın havalandırmasını planlarken; I. tavan yüksekliği, II. pencere sayısı, III. çalışanların dışında ortamda uzun süre bulunacağı düşünülen kişi sayısı unsurlarından hangilerini dikkate almalıdır?
Riski kaynağında önlemek üzere; uygun iş organizasyonu ve yeterli havalandırma sistemi kurulması gibi toplu koruma önlemleri uygulanır.
Çalışanların harcadıkları fiziksel güç ve çalışma şekli dikkate alınarak yeterli temiz hava sağlanır.
Cebri havalandırma sistemi kullanıldığında sistemin her zaman çalışır durumda olması sağlanır; sistem, sağlığa zarar verebilecek hava akımlarına neden olmayacak şekilde tesis edilir.
Havalandırma sistemindeki arızayı bildiren sistem bulundurulur; ani tehlike oluşturabilecek artık/kirlilik derhal ortamdan uzaklaştırılır.
İşyerinin pencereleri, çatı aydınlatmaları ve camlı kısımları, güneş ışığının aşırı etkisini engelleyecek şekilde yapılır.
Yeraltı çalışmalarında havalandırma sisteminin arızalanması durumunda çalışmalar durdurulur, tüm çalışanlar tahliye edilir ve uygun havalandırma sağlanıncaya kadar kimsenin içeri girmesine izin verilmez.
Kapalı işyerlerinde çalışma şekline ve yapılan işe göre ihtiyaç duyulacak yeterli temiz hava bulunması sağlanır.
Cebri havalandırma sisteminin her zaman çalışır durumda olması sağlanır; arızayı bildiren uyarı sistemi bulunur.
Suni havalandırma sistemlerinde hava akımı çalışanları rahatsız etmeyecek şekilde olur.
Çalışma yapılan bütün yeraltı işletmelerinde uygun havalandırma sağlanır ve uygun bir havalandırma sistemi kurulur. Mekanik havalandırma sistemi kullanılan ocaklarda hava akımı mümkünse doğal hava akımı doğrultusunda yönlendirilir. Havalandırma sistemlerinin devre dışı kalmaması için sistemler sürekli izlenir ve istenmeyen devre dışı kalmaları bildirecek otomatik alarm sistemi bulunur.
Ocaklarda;
a) sağlığa uygun solunabilir hava sağlanması,
b) ortamdaki patlama riski ve solunabilir toz konsantrasyonunun kontrol altında tutulması,
c) çalışma yöntemi ve fiziki faaliyetlere uygun hava özelliklerinin sağlanması ve sürdürülebilmesi için sürekli havalandırma yapılması zorunludur.
İlgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece, tesisatların periyodik kontrolleri yılda bir yapılır.
Elektrik dışındaki tesisatın periyodik kontrolleri; makine mühendisleri, makine-metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır.
Doğal gaz veya LPG tesisatlı kazan daireleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
LPG havadan ağırdır ve sızıntı halinde zeminde/çukur alanlarda birikir. Bu yüzden LPG kullanılan kazan daireleri bodrum katta kurulmamalıdır.
Devamlı taze hava sağlanması, ortam havasının sürekli yenilenmesi.
Sıcaklık ve nemin konfor seviyesinde tutulması.
Yangın ve patlama tehlikelerinin azaltılması.
Kirleticilerin ortadan kaldırılması ya da seyreltilmesi.
İstenmeyen hava akımlarını engellemek için ortamın negatif (vakumlu) veya pozitif (basınçlı) basınç altında tutulması.
Binaya büyük miktarda temiz hava sağlar ve kirli havayı tahliye eder; genellikle duvara, odaya ya da binanın çatısına yerleştirilmiş geniş fanlar içerir. İşyerinde ortaya çıkan kirleticileri, işyerinin tamamının havalandırılması yoluyla kontrol eder — bu sırada kirlenme kaynağından uzak kişileri de etkileyebilir. Kirletici konsantrasyonu yüksek ve toksisitesi fazla olmamalı, çalışanlar kirletici kaynağının çok yakınında çalışmamalıdır. İzin verilen konsantrasyonu 100 ppm'den fazla olan çözücüler dışında, kimyasal madde kontrolünde genel havalandırma tavsiye edilmez. İki türü vardır: doğal havalandırma ve mekanik havalandırma.
Havanın doğal hareketiyle kapı, pencere, çatı boşlukları ile duvarlardaki çatlaklardan ortama girmesi ya da çıkmasıdır.
✔️ Zaten ortamda mevcuttur
✔️ Uygulaması ekonomiktir
✔️ Kullanıcı dostudur
⚠️ Hız ve yönde değişim olabileceğinden kontrolü ve tahmini zordur
⚠️ Kirletici kaynaklarına yakınsa binalara kirli hava taşıyabilir
Bir bölgeye büyük miktarda hava getirerek ısı kontrolü sağlamak için kullanılır. Ortaya çıkan kirleticinin dışarıdan yeterli hava ile karıştırılarak uzaklaştırılması veya güvenli seviyeye indirilmesinde kullanılır.
Maden ocaklarındaki hava hareketinin mekanik donanım olmaksızın, kendiliğinden gerçekleşmesiyle doğal havalandırma meydana gelir. Buna göre doğal havalandırmayla ilgili; I. Hava giriş ve çıkış menfezlerindeki hava yoğunlukları farkı sonucu oluşur. II. Hava giriş ve çıkış kuyu başları arasındaki kot farkı arttıkça doğal havalandırma basıncı azalır. III. Havanın akış yönü mevsimlere bağlı olarak değişebilir. ifadelerinden hangileri doğrudur?
Kot farkı arttıkça doğal havalandırma basıncı artar (azalmaz) — bu yüzden II. ifade yanlıştır.
Kirleticileri tamamen ortadan kaldırmaz
Yüksek dozda toksik madde içeren kimyasallarda kullanılamaz
Toz, metal dumanı veya yüksek miktarda gaz/buhar için etkili değildir
Isıtılması veya soğutulması için yüksek miktarda taze hava gerektirir
Düzensiz yayınımların veya gaz/buhar dalgalanmalarının dağıtılmasında etkilidir
Ders içi soru: Kirletici konsantrasyonunun çok yüksek olması ve toksikliğin çok olması halinde Genel Havalandırma kullanılır mı? — Hayır, bu durumlarda kirleticiyi kaynağında yakalayan Lokal Havalandırma tercih edilmelidir.
Kaynağın yakınında kirleticiyi yakalama yoluyla hava kirleticilerini kontrol etmek için kullanılır. Toksik kirletici, işçinin nefes bölgesine ulaşmadan önce kontrol edildiğinden çok daha etkili bir yoldur.
Hava kirleticinin ciddi sağlık riski oluşturması
Büyük miktarda toz veya duman üretilmesi
Soğuk havalarda ısınma giderlerinin artma endişesi
Emisyon kaynaklarının az olması
Emisyon kaynaklarının işçilerin nefes alma bölgesine yakın olması
Kirleticiyi kaynağında yakalayan davlumbaz / açıklık
Kimyasalları taşıyan kanallar
Hareketli havayı temizleyen hava temizleme cihazı
Havayı hareket ettiren ve dışarı atan fanlar
Kirli havayı atan egzoz bacası
✅Düşük ekipman ve kurulum maliyeti
✅Düşük dozda toksik kimyasallar için etkili
✅Parlayıcı/yanıcı gaz veya buharlar için etkili
✅Hareketli/dağılmış kirleticiler için en iyi seçenek
❌Kirleticileri tamamen ortadan kaldırmaz
❌Yüksek dozda toksik kimyasallarda kullanılamaz
❌Toz, metal dumanı, yoğun gaz/buhar için etkisiz
❌Yüksek miktarda ısıtılmış/soğutulmuş taze hava gerektirir
✅Kirleticiyi kaynağında yakalar ve uzaklaştırır
✅Yüksek dozda toksik kimyasallar için tek seçenek
✅Toz ve metal dumanı dâhil pek çok kirleticiyi tutar
✅Daha az taze hava gerektirir, ısıtma/soğutma maliyeti düşer
❌Tasarım, montaj ve ekipman maliyeti yüksektir
❌Düzenli temizlik, kontrol ve bakım gerektirir
Havalandırma Sistemlerinde Karşılaşılan Zorluklar: Sistem, özellikle filtreler, kirleticiler nedeniyle yıllar içinde bozulur; sürekli bakım gerektirir; problemlerin teşhisi ve gerçekçi ölçümler için düzenli ve rutin testler gerekir.
Kurulum, test ve bakımlarda mutlaka yetkin profesyonellerden yardım alınmalıdır
İnsanları maruziyetten koruyacak bu sistemlerin kurulumu uzmanlık gerektirir
Uygun tasarlanmamış / test edilmemiş / bakımsız sistemler hava kaynaklı hastalıklara yol açabilir; etkinlik değeri düzenli izlenmelidir
Minimum baca/boru hızları ile yangın-patlama korumasına dair dokümanlar gözden geçirilir
Fan ve motorun çalışma gereksinimleri kontrol edilir
Sıkıştırılmış hava, su ve diğer bağlantılar ile kontrol cihazının şartnameye uygunluğu doğrulanır
Seçim/kurulum hatalarından kaynaklı ek risk (gürültü vb.) oluşturulmamalıdır
Hava filtreleri tıkalı mı?
Taze havada yetersizlik var mı?
Fan kayışı sağlam mı, kaymış mı?
Fanın yerleşimi doğru mu?
Boru hattında tozdan tıkanma/sızıntı var mı?
Kirletici kaynağı bacadan gereğinden uzakta mı?
Ses ve gürültü düzeyi
Kanalların geçeceği yer problemi
Anemometre Rüzgar hızını ölçmek için kullanılır.
Kanal sistemleri, içinden geçen hava akışına mümkün olduğunca az direnç gösterecek şekilde tasarlanmalıdır. Bir kanaldan geçen hava miktarı, kanal kesit alanına ve hava akış hızına göre değişkenlik gösterir.
➡️Akışa daha az direnç gösteren düz borular (kıvrımlı/dirsekli yerine)
⭕Yuvarlak kesitli kanallar (kare kesitli yerine — daha düşük yüzey alanı, daha az direnç)
🟦Düz, sert kanallar (pürüzlü, esnek yerine)
↩️Kademeli dönen dirsekler (keskin dönen yerine)
⬆️Büyük çaplı kanallar (küçük çaplı yerine)
📐Kanal dallanmaları ana kanala açılı girmeli, aynı noktadan girmemeli
〰️Kıvrımlı ve dirsekli borular
◻️Kare kesitli kanallar
🌀Pürüzlü, esnek kanallar
📐Keskin dönen dirsekler
⬇️Küçük çaplı kanallar
⊥Dallanmaların akışa dik girmesi
Bir basınç farkı oluşturarak havanın akışını sağlayan cihazlara fan denir. Fanlar, kaynakta oluşan kirletici maddeleri havalandırma sistemi boyunca taşıyıp dış ortama çıkaracak güçte hava akımı sağlamalıdır.
Pervanelere benzer; havayı doğrudan fan içinden geçirerek sistem boyunca ilerlemesini sağlar.
"Fare kafesi" yapısına sahiptir; havayı içine çeker ve 90° açı ile sistem boyunca ilerlemesini sağlar.
Az duman/toz → geriye-eğimli kanatlı santrifüj veya eksenel fan
Hafif toz, duman veya nem → geriye-eğimli kanatlı veya eksenel santrifüj fan
Fazla malzeme yükü / işlem varsa → eksenel santrifüj fan
Patlayıcı/parlayıcı malzeme → standartlara uygun ex-proof malzeme
Korozif malzeme → uygun malzeme veya kaplama
ATEX — Havası patlayıcı/parlayıcı malzeme içeren ortamlarda kullanılan ex-proof ekipmanların standardı. Örnek etiket: Eex d IIB T3 → Koruma sınıfı, patlayıcı gaz grubu ve sıcaklık sınıfını gösterir; fanın "patlamaya karşı korumalı" olduğunu belirtir.
Kirlenmiş havayı içine çeken ve havalandırma sistemine aktaran havalandırma ünitesidir. Boyutları ve şekli kullanılacağı alana göre özel tasarlanır. Davlumbaz ağzındaki hava hızı oluşan parçacığı çekecek güçte olmalı; verimli çalışması için kirli hava kaynağını saracak şekilde veya çok yakın konumda yerleştirilmelidir.
Yıkanabilir tipte filtrelerdir.
Yağ tutucu metal filtre tipidir.
Toz tutmada kullanılan filtre türüdür.
HEPA (High Efficiency Particulate Arresting): %85 ve üzerinde, 0,3 mikrona kadar partikülleri havadan arındırır. %99,97 oranındaki filtrelere True Hepa, bunun biraz altındakilere Hepa, %99,99 oranındakilere ise ULPA filtre denir. Korona döneminde HEPA filtreler önerilmiş, 6 ayda bir değiştirilmesi tavsiye edilmiştir. Ameliyathane ve temiz odalarda kullanılır.
Akış yolları üzerinde (kanal kesitinde) yerleştirilen damperler, sisteme giren ve çıkan hava akışlarını düzenleyerek (akış kesitlerini kısmen açıp kapayarak) yüksek kontrol ve konfor sağlar.
Kapalı bir ortamdaki havanın sıcaklık, nem, temizlik ve hava hareketini insan sağlığına ve konforuna en uygun seviyede tutmak için havanın şartlandırılmasına iklimlendirme denir. İklimlendirme sistemleri ilk çağlarda gıda maddelerinin mağara ya da toprak altına saklanmasıyla öğrenildi; yerleşik hayata geçilmesiyle birlikte binaların ısıtılması, soğutulması ve havalandırılmasıyla geliştirildi.
Konutlar (ev, apartman, villa)
İş yerleri (mağaza, lokanta, eğlence yerleri)
Halka hizmet veren bürolar (PTT, banka, havaalanı)
Gösteri merkezleri (sinema, tiyatro)
Okullar, sağlık kuruluşları
Toplu taşıma araçları (otobüs, tren, uçak, gemi)
Makine ve cihaz test odaları
Hassas alet imalat ve kalibrasyon odaları
Zirai maddelerin kurutulması ve depolanması
Matbaa ve basım işleri
Canlı hayvan yetiştirilen yerler
Ofiste oturarak çalışanların en yüksek performansı sergilemesi 22,2°C'de beklenir. Oda sıcaklığındaki her 0,61°C'lik değişiklikte performans yaklaşık %1 azalır. Ayakta çalışırken en yüksek performans daha düşük sıcaklıklarda; daha şişman kişilerin maksimum performansı daha düşük sıcaklıkta, daha zayıf kişilerinki ise biraz daha yüksek sıcaklıkta gerçekleşir.
Alçak konut binaları — tek katlı aile evleri, dubleks evler, küçük apartmanlar
Yüksek konut binaları — yüksek yurtlar ve apartmanlar
Ticari binalar — ofisler, alışveriş merkezleri, restoranlar vb.
Kurumsal binalar — hastaneler, devlet binaları, akademik binalar
Endüstriyel alanlar — işçi konforu esastır
Taşıma araçları — trenler, gemiler, uçaklar, uzay araçları
❄️ Split Klimalar 🧊 Chiller — Soğutma Grupları 🌬️ Fan Coil'ler 🏭 Klima Santralleri 💨 Egzoz Santralleri 💧 Nemlendirme Cihazları 🔥 Isıtma Sistemleri 🔁 VAV - VRV - VAM Sistemleri
✅ Özet: Havalandırma kirleticileri uzaklaştırır, iklimlendirme ise sıcaklık · nem · temizlik · hava hareketini konfor için düzenler. Doğru sistem seçimi (genel / lokal, doğal / mekanik) ve düzenli bakım, iş sağlığı ve güvenliği açısından zorunludur.