Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri ve Elektrik İç Tesisleri Yönetmelikleri

📋 Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği'nin kapsamına giren tesis türleri aşağıda sınıflandırılmıştır.

Yapıların veya kümelerinin içinde, bitişiğinde ya da bu yapılara ek olarak bunların dışında sürekli kullanılmak için kurulan asansör tesisleri dışındaki alçak gerilimli her türlü tesislerdir.

Yapıların iç aydınlatma, kuvvet, alçak gerilim kompanzasyon tesisleri

Çağırma, alarm, arama, yıldırımlık, akü, doğrultmaç (redresör) tesisleri

Hoparlör, anten, telefon ve televizyon tesisleri

Bahçe aydınlatma tesisleri

Yukarıdaki tesislerin dışarıda kurulan bölümleri

Tesisi yaptıran kimsenin arazisi ile sınırlı, enerji nakil hattı içermeyen bağımsız alçak gerilimli elektrik tesisleridir.

Sürekli tesisin işletmeye açılmasına kadar geçici olarak kurulan ve sürekli kullanılmayan alçak gerilimli her türlü tesislerdir.

Bu Yönetmelik, elektrik kuvvetli akım tesislerinin kurulmasının, işletilmesinin ve bakımının can (insan hayatı) ve mal emniyeti bakımından güvenlikle yapılmasına ilişkin hükümleri kapsar.

Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği kapsamındaki tesisler bu Yönetmeliğin kapsamına girmez.

Elektrikle işleyen taşıtlara ilişkin besleme ve cer hatları bu Yönetmeliğin kapsamına girmez.

Maden işletmelerindeki elektrik tesisleri bu Yönetmeliğin kapsamına girmez.

Elektrikle ilgili öteki yönetmeliklerde karşıt bir hüküm bulunmadıkça bu Yönetmelik hükümleri uygulanır.

İlgili Türk standartları bu Yönetmeliğin tamamlayıcı ekidir. Yönetmelikte bulunmayan hükümler için EN, HD, IEC, VDE gibi standartlar göz önüne alınır.

Çelişmeler durumunda sıralamaya göre öncelik verilir.

Herhangi bir tesisin bu Yönetmelik kapsamına girip giremeyeceği konusunda kararsızlık ortaya çıkarsa, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın vereceği karar geçerlidir.

Bu Yönetmelik esas itibariyle, frekansı 100 Hz'in altındaki alternatif akım (a.a.) ve doğru akım (d.a.) elektrik tesislerine ilişkin topraklama tesislerinin kurulması, işletilmesi, denetlenmesi, can ve mal güvenliği bakımından güvenlikle yapılmasına ilişkin hükümleri kapsar.

Özelliklerinin farklı olması nedeniyle, yüksek gerilimli elektrik kuvvetli akım tesislerine ve alçak gerilimli elektrik tesislerine ilişkin topraklama kuralları ile bilgi işlem ve iletişim donanımlarının topraklanmasına ilişkin kurallar ayrı bölümler halinde verilmiştir.

Elektrikle işleyen taşıtlara ilişkin besleme hatları bu Yönetmeliğin kapsamına girmez.

Elektrikle ilgili öteki yönetmelikler kapsamındaki tesisler, karşıt bir hüküm bulunmadıkça bu Yönetmelik hükümlerine tabidir.

Yönetmeliğin Ek'leri ve ilgili Türk Standartları bu Yönetmeliğin tamamlayıcı ekidir.

Yönetmelikte olmayan hükümler için EN, HD, IEC, VDE gibi standartlar göz önüne alınır.

Çelişmeler durumunda sıralamaya göre öncelik verilir.

Herhangi bir tesisin bu Yönetmeliğin kapsamına girip girmeyeceği konusunda kararsızlık ortaya çıkarsa, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın vereceği karar geçerlidir.

Elektrik tesisleri ile ilgili temel terimler aşağıda tanımlanmıştır.

İnsanlar, diğer canlılar, bitkiler ve eşyalar için bazı durumlarda (yaklaşma, dokunma vb.) tehlikeli olabilecek; elektrik enerjisinin üretilmesi, iletilmesi, dağıtılması ve farklı enerji türlerine dönüştürülerek kullanılmasını sağlayan tesislerdir.

Normal çalışma koşullarında insanlar ve eşyalar için tehlikeli akımların meydana gelmediği tesislerdir.

Akım kaynağından tüketim araçlarının bağlantı ucuna kadar olan hava hatları ve kabloların tümüdür.

Akım kaynağından tüketici tesisine kadar uzanan hava hatları ve kabloların bütünüdür.

Yapı bağlantı kutusundan sonra ya da bunun gerekli olmadığı durumlarda tüketim araçlarından önceki son dağıtım tablosu ile çıkış uçlarından sonraki elektrik işletme araçlarının tümüdür.

Dağıtım şebekesi ile yapı giriş hattı arasında bulunan bağlantı hattıdır.

Hava hatlarında, yapıya bağlı bir konsol ya da dam direğine konan izolatörler ile yapı bağlantı kutusu arasına çekilen hatlardır. Yeraltı kablo şebekelerinde ise bağlantı noktasından bağlantı kutusuna kadar olan kablodur.

Bir yapının enerji dağıtımında, ana tablo veya sayaçtan kat tablolarına kadar uzanan ana besleme hattıdır.

Tüketiciye ait ilk dağıtım noktası ile diğer dağıtım noktaları veya tablolar arasındaki hatlardır.

Dağıtım kablosundan son aydınlatma aygıtı (armatür) ya da prizin bağlandığı kutuya (buat) kadar olan hatlardır.

Linye hattı ile aydınlatma aygıtı veya priz arasındaki bağlantı hattıdır.

Yapıların elektrik tesisini şebekeye bağlayan, sigortaların tesis edilmesini ve genel elektrik şebekesinden tüketim tesisine enerji verilmesini sağlayan bir düzendir.

Ev, ticarethane, büro vb. yerlerde yapılan ve toprağa karşı gerilimi 250 V'a kadar olan elektrik kuvvetli akım tesisleridir.

Elektrik enerji tesislerini oluşturan generatör, motor, kesici, ayırıcı, anahtarlama (bağlama) hücresi vb. cihazlardır.

Elektrik tesislerinde gerilim seviyeleri, transformatör merkezleri ve şebeke türleri ile ilgili temel terimler aşağıda tanımlanmıştır.

Etkin değeri 1000 volt ya da 1000 voltun altında olan fazlar arası gerilimdir.

İki veya daha fazla yüksek gerilim seviyesi kullanılan şebekelerde enerjiyi bir yüksek gerilim seviyesinden diğerine dönüştüren transformatör merkezleridir.

Etkin değeri 1000 voltun üstünde olan fazlar arası gerilimdir.

Yüksek gerilimli elektrik enerjisini alçak gerilimli elektrik enerjisine dönüştüren transformatör merkezleridir.

Etkin değeri, alçak gerilimde 50 voltun üstünde olan; yüksek gerilimde ise hata süresine bağlı olarak değişen gerilimdir.

Santrallerin birbiri ile bağlantısını sağlayan gözlü şebekedir.

Yerel koşullar nedeniyle belli yerlerde üretilebilen ve ağ şebeke ile en üst düzeyde toplanan enerjiyi, tüketicinin yakınına ileten kablo ve/veya hava hattı şebekeleridir.

İletilerek tüketilecek bölgeye taşınmış olan enerjiyi, tüketiciye kadar götüren şebekedir.

Gerek enterkonnekte şebekeden alınan enerjiyi daha küçük seviyeli iletim şebekelerine; gerekse iletilerek dağıtım bölgesine taşınan enerjiyi seçilmiş dağıtım gerilimi seviyesine dönüştüren transformatör merkezleridir.

Elektrik tesisatlarında kullanılan şebeke (sistem) tipleri; topraklama noktasının durumu ve gövdelerin toprağa bağlanma şekline göre sınıflandırılır.

Şebeke topraklama noktasının toprağa doğrudan bağlı olduğu ve tesisatta gövdelerin koruma iletkenleri ile şebeke topraklamasına bağlantılı olduğu sistemdir.

Koruma ve nötr iletkenleri ortak (PEN)

Koruma ve nötr iletkenleri ayrı (PE + N)

Kısmen ortak (PEN), kısmen ayrı (PE+N)

Şebeke topraklama noktasının toprağa doğrudan bağlı olduğu ve gövdelerin şebeke topraklama elektrotlarından ayrı topraklama elektrotlarına bağlandığı sistemdir.

Elektrikli makine ve araçların metal gövdelerinin nötr iletkenine (sıfır hattına) bağlanmasıdır. Amaç: Bir arıza durumunda gövdede oluşan gerilimin nötr hattı üzerinden kaynağa dönmesini sağlayarak aşırı akım koruma cihazının (sigorta, kesici) devreyi kesmesini sağlamaktır.

Nötr ve koruma güvenliğinin tek iletken üzerinden birleştirilmesi

Şebeke topraklama noktasının toprağa bağlı olmadığı veya bir empedans (direnç veya endüktans bobini) üzerinden bağlı olduğu ve gövdelerin ayrı veya direnç ya da endüktans bobinlerinin topraklama elektrotlarına bağlı olduğu sistemdir.

Şebeke (sistem) topraklama noktasının toprağa göre durumu:

Elektrik tesisatında gövdelerin toprağa göre durumu:

📌 Özet: TN (T + N: Topraklı + Nötr bağlı) → TT (T + T: Topraklı + Ayrı toprak) → IT (I + T: Yalıtılmış + Topraklı gövde). Birinci harf şebekeyi, ikinci harf gövdeleri tanımlar.

Elektrik kuvvetli akım tesislerinde yüksek gerilim altında çalışabilmek için ilgili fen adamlarına, yetkili kurum ve kuruluşlarca düzenlenen eğitimler sonucunda EKAT Belgesi verilir.

Elektrik kuvvetli akım tesislerinde yüksek gerilim altında çalışabilmek için ilgili fen adamlarına, yetkili kurum ve kuruluşlarca düzenlenen eğitimler sonucunda verilen belgedir.

TEDAŞ tarafından verilir.

TEİAŞ tarafından verilir.

EÜAŞ tarafından verilir.

📌 Özet: EKAT Belgesi, yüksek gerilim altında çalışma izni veren zorunlu bir belgedir. Eğitimler TEDAŞ, TEİAŞ ve EÜAŞ tarafından verilir. Belgeler birbirinin muadili değildir. Yüksek gerilimde yalnızca mühendisler ve EKAT belgeliler çalışabilir. Yardımcı işlerde enerjisiz bırakma ve mühendis gözetimi zorunludur.

Elektrik tesislerinde kullanılan gerilim ve iletken ile ilgili temel terimler aşağıda tanımlanmıştır.

Genellikle kısa süreli olarak iletkenler arasında yada iletkenlerle toprak arasında meydana gelen, işletme geriliminin izin verilen en büyük sürekli değerini aşan, fakat işletme frekansında olmayan bir gerilimdir.

Aygıtların gövdeleri arasında yada bu gövdelerle referans toprağı arasında hata durumunda meydana gelen gerilimdir.

Bir topraklayıcı yada topraklama tesisi üzerinden akım geçmesi durumunda bunlarla referans toprağı arasında meydana gelen gerilimdir.

Topraklama geriliminin, insan tarafından köprülenebilen bölümüdür. Alternatif gerilimlerde (AC) 50 Volt'un üstü Doğru akımda (DC) 120 Volt'tur.

Nemli, ıslak yerlerde ve açık havada kullanılmaya elverişli iletkenlerdir.

Topraklama geriliminin, insanın 1 m'lik adım açıklığı ile köprülenebilen bölümüdür.

Elektrik enerji kaynaklarını tüketicilere bağlayan, fakat orta noktadan ya da yıldız noktasından çıkmayan iletkenlerdir (Faz iletkeni - L1,L2,L3).

Elektrik akımını, öngörülen bir sınır değeri aşması durumunda kendiliğinden kesen aygıt ve düzenlerdir.

Akım kaynaklarını tüketicilere bağlayan fakat orta noktadan yada yıldız noktasından çıkmayan iletkenlerdir.

Bir doğru akım sisteminin yada bir fazla alternatif akım sisteminin orta noktasından çıkan iletkenlerdir. Çok fazlı sistemde yıldız noktasından çıkana Nötr denir.

Şebekenin orta noktasına veya yıldız noktasına bağlanan, elektrik enerjisinin iletilmesine katkıda bulunan bir iletkendir.

İşletme araçlarının gövdesini topraklayıcıya, sıfır iletkenine veya birbirlerine bağlayan iletkenlerdir. Güvenlik amaçlıdır.

Doğrudan doğruya topraklanmış bir iletken olup genellikle sıfırlamada koruma iletkeni olarak kullanılabilen orta iletkendir.

İşletme araçlarını normal işletme şartlarında gerilim altında bulunan iletkenleri ve iletken bölümleridir (nötr dahil, PEN hariç).

İşletme araçlarının her an dokunulabilen, aktif bölüm olmayan fakat bir arıza durumunda gerilim altına girebilen iletken bölümleridir.

Anma gerilimi, anma akımı, anma gücü, anma frekansı gibi işletme araçları ile tesislerin boyutlandırılmasında temel alınan değerlerdir.

Alternatif gerilimde etken değerler, doğru gerilimde ise aritmetik ortalama değerler göz önüne alınır.

Şebekeyi adlandıran ve belirli işletme karakteristikleri için referans gösterilen gerilimdir.

Normal işletme şartları altında şebekenin herhangi bir noktasında ve anda var olan en yüksek gerilimdir. Geçici gerilimler dahil değildir.

Bir işletme aracının yalıtkanının boyutlandırılmasında temel alınan standart gerilimdir.

Bir işletme aracının veya tesis bölümünün iletkenleri arasında işletme sırasında var olan gerilimdir.

Topraklanmış şebekelerde bir faz iletkeninin toprak noktasına karşı gerilimidir. Arıza halinde fazlar arası gerilime eşit olabilir.

📌 Önemli Bilgiler Koruma iletkeni (PE):Elektriksel olarak tehlikeli gövde akımlarına karşı alınacak güvenlik önlemleri için işletme elemanlarının açıktaki iletken bölümlerini: -Potansiyel dengeleme barasına, Topraklayıcılara -Elektrik enerji kaynağının topraklanmış noktasına, bağlayan iletkendir.

Elektrik tesislerinde ulaşma uzaklığı, çalışma yerleri, arıza türleri ve akım çeşitleri ile ilgili temel terimler aşağıda tanımlanmıştır.

İnsan elinin yardımcı araç kullanmadan ulaşabileceği mesafedir: yukarı 2.5 m, yanlara 1.25 m, aşağıya doğru aynı uzaklık varsayılır.

Gerilim altındaki tesis bölümleriyle gerilim altında olmayan bölümler arasında yalıtkanlık gerilimi için öngörülen yalıtkanlıktır.

Akım kaynağı ile tüketim aracı arasındaki kapalı akım yoludur.

Elektrik tesislerinde topraklamalara ilişkin hükümler, Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliğine göre yapılır.

Elektrik tesislerinin işletilmesine ait yerlerdir. Yalnız ilgili işletme personeli girebilir (santral daireleri, kumanda bölümleri).

Yalnız görevlilerce açılabilen, kilit altında tutulan yerlerdir. Trafo hücreleri, asansör makine daireleri.

Yoğuşmanın olmadığı, havanın su buharı ile doymadığı yerlerdir. Konut odaları, bürolar, iyi havalandırılan bodrumlar.

Nem, yoğunlaşma veya kimyasal etkilerle güvenliğin azaldığı yerlerdir. Banyo, kazan dairesi, araba yıkama, çamaşırhaneler.

Kolay tutuşabilen maddelerin, elektrik işletme araçlarına yakın bulunma tehlikesi olan yerlerdir. Kağıt, tekstil, kereste fabrikaları, yağ yakma tesisleri.

Kibrit alevine 10 saniye tutulduktan sonra kendiliğinden yanabilen maddeler. Kuru ot, saman, talaş, magnezyum talaşı, pamuk, selüloz lifleri.

Hava ile patlayıcı karışım oluşturabilen gaz, buhar, buğu veya tozların tehlikeli oranda toplanabildiği yerlerdir. Aseton, benzin, metan, hidrojen, kömür tozu.

İnşaat ve çelik montaj işlerinde kullanılan elektrik tesisleridir. Genişletme, değiştirme, onarım, yıkım işleri de kapsar. El aletleri hariç.

Tarım işleri ve benzeri amaçlarla kullanılan yerler. Nem, toz, kimyasal buhar, asit veya tuzlar nedeniyle kaza veya yangın tehlikesi olabilir. Ahırlar, kümesler, samanlıklar.

Yalıtkanın hatalı durumudur.

Bir hata sonucunda elektrik aracının gövdesi ile aktif bölümler arasında iletken bağlantının oluşmasıdır.

Gerilim altında olan iletkenler arasında bir arıza sonucu oluşan iletken bağlantıdır. Faydalı direnç bulunmadığında kısa devre sayılır.

Kısa devre olayının geçtiği akım devresi üzerinde faydalı direnç varsa bu olaya hat teması denir.

Bir faz iletkeni veya yalıtılmış orta iletken ile toprak veya topraklanmış bölümler arasında iletken bağlantıdır.

Yalıtkanlık hatası sonucunda geçen akımdır. Hata akımı kısa devre akımı veya toprak teması akımı olabilir.

Gerilim altında olmayan iletken bölümlere yalıtkan üzerinden geçen akım. Orta nokta veya toprak üzerinden sisteme bağlı olabilir.

Tesiste yapılabilecek değişiklikler, yetki sınırları içinde kalmak koşulu ile kurulu gücün %20'sini geçmeyip, mevcut proje üzerinde proje müellifi tarafından yapılacak değişiklikler, işletmece onaylanıp tesisatçı tarafından denetim kuruluşuna bildirildikten sonra bu bölümlerin yapılmasına başlanacaktır. Zorunlu nedenlerle tesiste yapılacak değişikliklerin %20'yi geçmesi durumunda uygulama projesi yeniden hazırlanacak ve Periyodik Kontrolü yaptırılacak.

Elektrik tesislerinde işletme elemanları, topraklama iletkenleri, transformatörler ve işletme yerleri ile ilgili temel terimler aşağıda tanımlanmıştır.

Elektrik enerjisinin üretilmesi, dönüştürülmesi, iletilmesi, dağıtılması ve kullanılması amacına hizmet eden (makineler, transformatörler, bağlama cihazları, ölçü aletleri, koruma düzenleri, kablolar, hatlar ve tüketici cihazları) bütün elemanlardır.

Şekilleri ve alışılagelmiş kullanımları açısından işletme sırasında bulundukları yere bağlanmamış elemanlardır. Gerilim altındayken hareket ettirilebilen işletme elemanları da dahildir.

Elektrik işletme elemanlarının her an dokunulabilen, aktif bölüm olmayan, fakat bir arıza durumunda gerilim altında kalabilen (örneğin gövde gibi) iletken bölümleridir.

Yalnızca fonksiyon topraklaması için kullanılan bir topraklama iletkenidir.

Hem fonksiyon topraklaması hem de koruma topraklaması için birlikte kullanılan tek bir topraklama iletkenidir.

İletişim tesislerinde besleme şebekesinden kaynaklanan işlev bozulmalarını önlemek için kullanılan, sargıları elektriksel (galvanik) olarak ayrılmış bir transformatördür. Dolaylı dokunmada tehlikeli vücut akımlarına karşı koruma sağlar.

Taşıma sırasında işletme dışı olan elektrik veya iletişim tesislerini bulunduran işletme yerleridir. İşletme sırasında sınırlı olarak hareket ettirildiklerinden sabit işletme elemanı sayılırlar.

Yalnızca elektrik tesislerinin işletilmesi için öngörülmüş, kilit altında tutulan kapalı hacim veya yerlerdir. Kilit yalnızca görevlendirilmiş kişiler tarafından açılabilir.

Bir tesisin iç ve dış yıldırım etkilerinden korunması için kullanılan düzenlerin bütünüdür.

Elektrik tesislerinde toprak ve bağlantı elemanları ile ilgili temel terimler aşağıda tanımlanmıştır.

Elektrik potansiyelinin her noktada sıfır olduğu yeryüzünün madde ve yer olarak ifadesidir. Örnek: humuslu toprak, killi toprak, kumlu toprak, çamur, kayalık arazi.

Topraklayıcıdan yeterince uzak bulunan ve topraklama tesisinin etki alanı dışında kalan yeryüzü bölümüdür. Bu bölümdeki noktalar arasındaki gerilim ihmal edilecek kadar küçüktür.

Topraklanacak bir cihazı veya tesis bölümünü, topraklayıcıya bağlayan toprak dışında veya yalıtılmış olarak döşenmiş bir iletkendir. Nötr veya ana iletken ile topraklayıcı arasına ayırıcı, bobin veya direnç bağlanmışsa, cihazın toprak tarafındaki bağlantı ucu arasındaki kısım topraklama iletkenidir.

Birden fazla topraklama iletkeninin bağlandığı bara veya iletkendir. Üç fazlı düzenlerde her cihazın topraklanacak bölümlerini birleştiren iletkenler bu sınıfa girmez. Hücre biçimindeki tesislerde, bir hücrenin cihazlarının topraklanacak bölümlerini birleştiren iç bara da dahil değildir.

Birbirine iletken olarak bağlanan ve belirli bir alan içinde bulunan topraklayıcılar, metal parçalar ve topraklama iletkenlerinin tümüdür.

Elektriksel olarak iletken bir parçayı, bir topraklama tesisi üzerinden toprağa bağlamaktır.

🌍 İnsanları tehlikeli dokunma gerilimlerine karşı korumak için, işletme akım devresinde bulunmayan iletken bir bölümün topraklanmasıdır.

Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği hükümleri uygulanır. Endirekt temasa karşı şebeke tiplerine göre Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği ilgili hükümleri göz önüne alınır.

3 amper'den küçük kapasitif toprak temas akımlarında ark kendi kendine söner. Büyük değerlerde yıldız noktası topraklanmalıdır.

Uygun reaktans bobini ile ark sönmesi sağlanır. Geniş şebekelerde kalıcı akım büyükse şebekeyi bölerek sönme sağlanır.

Ark otomatik tekrar kapama ile söndürülür. Hava hatlarında kullanılır. Kablolu şebekelerde tekrar kapama yapılmamalıdır.

Boşta çalışan transformatörlerin aynı anda iki taraftan kesilmesi önlenir. Seri endüktif dirençler ayrı ayrı devreden çıkarılır.

Yıldız noktası dirençsiz topraklanan şebekelerde rezonans oluşmaz. İletken kopmasında aşırı gerilimler iki taraflı beslenerek önlenir.

Hatlar ve transformatör merkezleri için yıldırım tehlikesi az yerler seçilir. Hatlar yamaç ve vadi gibi yerlerden geçirilir.

Hava hatları toprak iletkenleri ile korunur. 36 kV'a kadar yıldırım yoğunluğunun fazla olduğu yerler hariç kullanılmayabilir.

Parafudr, eklatör gibi koruyucu aygıtlar kullanılır. 400 kVA'ya kadar eklatör tavsiye edilir.

Topraklamalar Yönetmeliği'ne göre hesaplanan değer sağlanmalıdır.

Birbirini etkileyecek devreler arasında açıklık büyük tutulur. EM etkiler için devreler çaprazlanır.

Özel metal zırh ve yalıtım transformatörleri ile endüklenen gerilim küçültülür.

Yeter derecede yalıtım sağlanır. TS 855, TS 4238, TS 8800 uygulanır.

Gerilim atlama mesafeleri ve havada yalıtma aralıkları TS'lara uygun olmalıdır.

En büyük kısa devre akımına karşı insan, yangın ve tesis güvenliği sağlanır.

Her koruma elemanı anma değerlerine göre ayarlanır. Gerekirse yedek koruma görevi görür.

Toplam kademe zamanları, tip deneyleri ile kanıtlanmış dayanma sürelerini aşmamalıdır.

Röleler minimum arıza akımına göre ayarlanır. Toprak arızasında ayırt edici ölçme düzenleri kullanılır.

Aşırı akımlara karşı koruma sigortalar veya kesiciler ile yapılır.

Ulaşılabilecek en büyük kısa devre akımını güvenlikle kesebilecek değerde seçilir.

Tel sarılarak köprülenmiş veya yamanmış sigortalar kullanılmaz.

Akredite laboratuvarlardan alınmış tip deney raporları bulunmalıdır.

Koruma düzeni, arızada tehlike altındaki iletkenlerin akımını kesecek biçimde yerleştirilir.

Topraklama bağlantısı kesilmemeli, direnç yükseltilmemelidir.

Koruma çalışırken topraklama direnci yükseltilmemelidir.

Sigorta ve kesiciler aşırı akımlara karşı koruma sağlar.

En büyük kısa devre akımını kesebilecek değerde seçilmelidir.

Tel sarılmış veya yamanmış sigortalar kesinlikle kullanılmamalıdır.

Koruma düzeni tehlike altındaki iletkenlerin akımını kesecek biçimde yerleştirilmelidir.

Topraklanmış sistemlerde topraklama bağlantısı kesilmemeli, direnç yükseltilmemelidir.

Tüm aygıtların akredite laboratuvar tip deney raporları bulunmalıdır.

Topraklama tesislerinin kurulmasında dört temel koşul yerine getirilmelidir.

Çıplak bakır veya bakır kaplamalı çelik

Çizelge-1'deki akım değerleri

Sıfır bileşen akımları

Tesisin gelecekteki gelişmeleri

İzin verilen değerler Şekil-6'da verilmiştir.

Dokunma gerilimi sağlandığında tehlikeli adım gerilimleri oluşmaz.

📏 Ölçme Yoluyla İspat – Özel Durumlar ⚖️ Dengelenmiş Şebekeler Özel dikkat 🔌 Yıldız Noktası Yalıtılmış Özel dikkat ⏱️ Geçici Topraklanmış ≤ 5 sn

📌 Topraklama Boyutlandırma Özet: 5-a 4 Koşul 5-b Mekanik/Korozyon 5-c Isıl 5-d Dokunma/Adım 🔩 16 mm² Bakır 🔩 35 mm² Alüminyum 🔩 50 mm² Çelik ⏱️ 5 sn sınırı 📊 Çizelge-1 📈 Şekil-6

Elektrik hatları eriyen telli sigortalar ya da kesiciler ile korunmalıdır. Sigortalar, iletkenlerin ve aygıtların tehlikeli biçimde ısınmalarını önleyecek nitelikte seçilmelidir.

Elektrik hatları eriyen telli sigortalar ya da kesiciler ile korunmalıdır.

Sigortalar, iletkenlerin ve aygıtların tehlikeli biçimde ısınmalarını önleyecek nitelikte seçilmelidir.

YASAK Yamanmış veya üzerine tel sarılarak köprülenmiş sigortalar kullanılamaz.

İletken kesitlerinin akım tüketilen yerlere doğru küçüldüğü noktalara sigorta konulmalıdır.

Sigortalar korunacak hattın başına konulmalıdır. Şebekeden sigortaya gelen faz iletkeni alt kontağa bağlanmalıdır.

vi Priz ve Aydınlatma Devreleri 🔌 Priz Devreleri Aydınlatma devrelerinden ayrı olacaktır. 💡 İstisna Aydınlatma devresine en çok 1 priz bağlanabilir. 💡 Priz devresine 1 lamba bağlanabilir.

Bakır: ≥ 6 mm² Alüminyum: ≥ 10 mm²

Sorti: ≥ 1.5 mm² Linye: ≥ 2.5 mm²

Sorti ve linye: ≥ 2.5 mm²

Aydınlatma gücü hesap sonucu belirlenir. Hesap yoksa 12 W/m²

Tek fazlı priz: ≥ 300 W Üç fazlı priz: ≥ 600 W

Uygun vidalı kontak Yay, vida, para benzeri kullanılamaz.

Tablolardaki ev tipi devre kesiciler kumanda anahtarı olarak kullanılamaz.

Bıçaklı sigortalar rasgele dokunmaya karşı tedbir alınmadan kullanılamaz.

YASAK Topraklanmış iletkenlere sigorta konulamaz.

YASAK Sıfır iletkenine sigorta konulamaz.

Hava hatlarından ayrılan bağlantı hatlarının ayrılma noktalarına veya yapı girişlerine sigorta konulmalıdır.

Topraklama sistemleri, çeşitlerine ve amaçlarına göre sınıflandırılır. Aşağıda bu iki ana sınıflandırma karşılaştırmalı olarak verilmiştir.

Topraklama direncinden başka hiçbir direnç içermez.

Ohmik, endüktif veya kapasitif dirençler eklenir.

Parafudr veya eklatör bağlanarak yapılır.

İnsanları dokunma gerilimlerine karşı korur.

Devrenin bir noktasını cihazların normal çalışması için topraklar.

İletişim tesisinin fonksiyonunu yerine getirmesi için yapılır.

Aynı iletken hem fonksiyon hem koruma amacıyla kullanılır.

Bilgi işlem donanımlarında bozucu etkileri engeller.

Yıldırım akımını toprağa iletir ve atlamaları önler.

Raylı sistemlerde geri dönüş iletkeni görevi yapan raylarla yapılan dolaysız veya dolaylı bağlantıdır.

Topraklama sistemleri, bağlantı şekillerine göre aşağıdaki gibi sınıflandırılır.

İşletme elemanı veya cihazın yalnızca kendine ait bir topraklayıcıya bağlı olduğu topraklamadır.

Birçok işletme elemanı veya cihazın topraklama iletkenlerinin, topraklanmış tek bir noktada yıldız şeklinde birleştiği topraklamadır.

Bir işletme elemanının veya cihazın birden fazla iletkene (PE, FE) bağlı olduğu topraklamadır. Bu iletkenler aynı bara veya farklı topraklayıcılara bağlanabilir.

İşletme elemanlarının, ağ şeklinde birbirine bağlanarak koruma veya fonksiyon topraklamasına dahil edildiği topraklama türüdür.

Topraklama sistemlerinin temel bileşeni olan topraklayıcı (topraklama elektrodu) aşağıda tanımlanmıştır.

Toprağa gömülü, toprakla iletken teması olan veya beton içinde geniş yüzeyli bağlantı oluşturan iletken parçalardır.

Topraklayıcılar, konumlarına ve biçim/profillerine göre sınıflandırılır.

0,5–1 m derinliğe yerleştirilen, galvanizli şerit veya yuvarlak iletkenden yapılır.

1 m'den daha derine düşey olarak yerleştirilen galvanizli boru veya profil malzemedir.

Elektrik iç tesislerinde kullanılan yalıtılmış iletkenler ve kablolar ile ilgili standartlar, kesit bilgileri ve renk kodları aşağıda verilmiştir.

Elektrik iç tesislerinde ilgili Türk Standartlarına uygun bakır tellerden yapılan yalıtılmış iletkenler veya kablolar kullanılır. Yapı bağlantı hatlarında çıplak veya yalıtılmış alüminyum iletkenler kullanılabilir.

Atölye, işyerleri, sanayi tesisleri vb. yerlerdeki kuvvet hatlarında, en küçük iletken kesiti 6 mm² olmak ve bağlantılar alüminyum kablo pabuçları ile yapılmak şartı ile TS veya tanınan öteki standartlara uygun alüminyum iletkenli kablolar kullanılabilir.

🔶 Bakır İletkenler 5 mm² En az kesit 📌 Minimum kesit 🔹 Alüminyum İletkenler 10 mm² En az kesit 📌 Minimum kesit ⚡ Kuvvet Hatları (Alüminyum) 6 mm² En az kesit (pabuç şartı ile) 📌 Alüminyum pabuç zorunlu

İletken Türü Renk Renk Kodu Açıklama Faz L1 Siyah BK Birinci faz iletkeni Faz L2 Kahverengi BN İkinci faz iletkeni Faz L3 Gri GY Üçüncü faz iletkeni Nötr (N) Açık Mavi BU Nötr iletken (orta iletken) Koruma (PE) Sarı-Yeşil GNYE Koruma iletkeni (topraklama) PEN Mavi-Sarı-Yeşil PEN Koruma ve nötr birleşik (TN-C sistemi)

🖍️ Renk Kodları - Görsel

L1 Siyah L2 Kahverengi L3 Gri N Açık Mavi PE Sarı-Yeşil

Türk Standartlarına uygun kablolar kullanılacaktır. Bunlar bulunmadığında Madde 1'de belirtilen standartlara uygun kablolar kullanılacaktır.

Kablo kesitleri, yük akımına bağlı olarak kablo tipi, döşeme durumu ve ortam koşullarına göre standartlardaki çizelgeler kullanılarak belirlenir.

PVC: 160°C XLPE: 250°C

YG Dağıtım: %7 Ring Arıza: %10 AG Tesis: %5

Çekiye çalışan kablolar zırhlı olmalı, eğimli yerlerde kelepçelerle tutturulmalıdır.

Kablo maliyeti, hat kayıpları, enerji fiyatı, amortisman süresi göz önüne alınarak ekonomik kesite çıkılması tavsiye edilir.

Yüksek gerilimli ve uzun kablolarda dielektrik kaybı düşük olan kablolar (XLPE gibi) seçilmelidir.

Kablolar döşendikleri yerdeki kimyasal etkilere, su, rutubet ve hava koşullarına dayanacak tipte seçilmelidir.

Hastaneler, tüneller, alışveriş merkezleri, yüksek katlı binalar, tiyatrolar, okullar gibi yerlerde az duman çıkaran, halojensiz kablolar kullanılmalıdır.

Kablolar yanıcı maddeler üzerine döşenmemeli, jüt tabakaları soyulmalıdır.

Kablolar boru içine alınmalı, boşluk elastik silikonla doldurulmalıdır. Çimento yasak

Sokaklarda 80 cm Diğer yerlerde 60 cm

Mekanik darbelerde çelik borular kullanılmalıdır. 3 faz aynı boruda

Tek damar kablo durumunda anti manyetik malzeme kullanılmalıdır.

YG kablolarına dahilde ve hariçte kablo başlığı yapılacaktır. Su/nem girmesine karşı

Özel ek aksesuarları veya ek kutularında yapılmalıdır. Su ve nem sızmamalıdır.

10 cm kum → Tuğla → 30 cm üzeri uyarı şeridi

En az 7 cm veya kablo çapı kadar

Yol yüzeyinden 1 m aşağıda

Tek damarlı kabloların tespitinde kullanılan elemanlar manyetik halka oluşturmamalıdır.

Açık havada döşenen kablolar güneş ışınlarının etkilerinden korunmalıdır.

Delikli tavalara döşenmelidir. Deliksiz tavalar tavsiye edilmez

Kablolar uçlarına konacak parafudrlarla korunabilir.

Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği hükümleri uygulanır.

100 m'de bir, ek ve branşman yerleri işaretlenmelidir. TS 6429

📌 Kablo Güvenliği Özet: 🔌 TS uygun 📐 U ve U₀ gerilim 🔥 PVC 160°C / XLPE 250°C 📉 YG %7 / AG %5 🏗️ 80 cm gömme 🧲 Anti manyetik 🔩 3 faz aynı boruda 🏷️ TS 6429 renk kodları

Elektrik tesisatlarında aydınlatma renk kodları, eşzamanlı güç hesaplamaları, aşırı yük ve kısa devre koruma sistemleri ile ilgili kurallar aşağıda verilmiştir.

Anahtardan geçen iletkenin kırmızı, anahtarın bacakları arasındaki iletkenlerin pembe renkli olması tavsiye edilir.

⚡ Eşzamanlı Güç Hesaplamaları

Eşzamanlı güç = Kurulu güç × Eşzamanlılık katsayısı

Kurulu yük = Aydınlatma + Priz + (Mekanik tesisat kış-yaz büyük olan) + Asansör + Mutfak

🛡️ Aşırı Yüklenmeye Karşı Koruma

ii) Koruma Organlarının Cinsi

Kesme yetenekleri beklenen kısa devre akımından küçük olan, akıma bağımlı gecikmeli koruma organlarıdır. Örnek: Yalnız aşırı akım koruyucusu bulunan kontaktörler.

Küçük muayene akımları ile beklenen kısa devre akımları arasındaki her akımı sağlayabilen, geçirebilen ve kesebilen organlardır. Örnek: Eriyen telli sigortalar, otomatik sigortalar, kesiciler.

iii) Koruma Elemanlarının Belirlenmesi

Uygun sigortalar kullanılmalı. Koruma anahtarlarında otomatik açma düzeni, izin verilen akımın bir alt basamağına ayarlanmalı.

25 °C'a kadar, kesite uygun eriyen telli sigorta veya otomat kullanılmalı. Isıl gecikmeli anahtarlarda açma akımı en çok değerlere uygun ayarlanmalı.

Aşırı akım koruma aygıtlarının anma akımları ve açma akımları, kablolar için izin verilen sürekli yük akımlarından büyük olmamalı.

Paralel hatlar ortak koruma ile korunuyorsa yük akımı toplam olur. Ancak hatlar aynı özellikte ve dallanmasız olmalı.

iv) Koruma Aygıtlarının Düzenlenmesi

Aşırı yüklenmeye karşı koruma aygıtları, akım devrelerinin başında ve iletkenler için izin verilen yük akımının azaldığı her yere konulmalıdır. (iv.2 istisnadır.)

Akım devresinin kesilmesi tehlike doğuruyorsa koruma organı tesis edilemez.

⚡ Kısa Devreye Karşı Koruma

I) Kısa devre akımı geçtiğinde, toplam açma süresi iletkenlere zarar vermeyecek kadar kısaysa koruma sağlanır.

Eriyen telli sigortalar

iii.1 Kesme yeteneği ≥ beklenen kısa devre akımı.

Kesilme süresi ≤ iletkenleri ısıtma süresi.

Toplam açma süresi ≤ 5 saniye

iv.1 Devre başına ve akımın azaldığı her yere konulmalı.

iv.2 Vazgeçilebilecek durumlar (makine, transformatör, ölçme devreleri vb.)

b.3.i Tüm faz iletkenlerine koruma konulmalı (3 fazlı motor hariç).

b.3.ii Nötr kesiti faza eşitse koruma gerekmez; küçükse nötr kesitine uygun koruma (fazı keser, nötrü kesmez).

📋 Özel Hükümler - Aydınlatma ve Priz Devreleri

Aydınlatma devrelerinde en çok 25 A koruma aygıtı.

Deşarj lambalı ve E40 duy devreleri daha yüksek akımda korunabilir (hat yüklerine dikkat).

Priz devrelerinde koruma, hat yükü ve priz anma akımının düşük olanına ayarlanır.

Aydınlatma devreleri ve 16 A'e kadar prizleri 10 A sigorta/otomatik ile korunur.

Tipde (gecikmesiz) otomatik sigortalar kullanılırsa anma akımı 16 A olabilir.

Elektrik tesisatlarında iletken ve kablo döşeme ile ilgili genel hükümler, koruma yöntemleri, bağlantı kuralları ve özel durumlar aşağıda verilmiştir.

Hatlar mekanik yıpranmalara karşı korunmalı

El ile ulaşılabilen yerlerde koruyucu kılıflı veya boru içinde

Elektrik işletme yerleri ve hava hatları hariç

İletkenlerin korunma biçimi, bağlantı yerlerinde de sürdürülmelidir.

Döşeme geçişlerinde termoplastik/çelik boru

Toprak içinde yeraltı kabloları

İçine girilebilen kanallarda düzenli yerleştirme

Beton içinde termoplastik kılıflı veya borulu

Sıva içi/altı hatlar mekanik korunmuş sayılır

Duvarda sıva altı yatay/düşey tesis

Beton gömülü hatlar ekonomiklik esas

Bacalar üzerinden tesis geçirilmez

i) Bir boruda bir ana devre

ii) Çok damarlı kabloda birden çok devre

iii) Yardımcı devreler birlikte

iv) Küçük gerilim ayrı

v) Farklı gerilim → en büyüğüne uygun yalıtım

vi) Ortak sıfır iletkeni yasak (baralı tablolar hariç)

Kesilmeksizin geçiş için ortak kutu kullanılabilir

Bağlantı klemensleri yalıtkan ara parçalar ile ayrılmalı

i) Yalıtkan parça üzerinde, klemens, lehim, kaynak

ii) Borulu tesislerde kutu içinde

iii) Ek parçaları uygun sayı/kesit

iv) Duvarda 60 mm derinlikte kasalarda, tavanlarda buatlarda

Anahtar-priz uçları ek amacıyla kullanılamaz

i) Çekme/kayma kuvveti gelmemeli

ii) Giriş yerlerinde kıvrılma önlenmeli

iii) Çok telli iletkenler için uygun klemens/kablo pabucu

Sarsıntılı yerlerde lehim/kaynak yasak

10 mm²'ye kadar tek telli pabuçsuz

Geçici olarak yer değiştiren, titreşimli veya erişilemeyen aygıtlar

Bükülebilen iletkenlerle bağlanmalı

Kuvvetli akım tesislerinde dönüş iletkeni olarak yalnızca toprak kullanılamaz. Her zaman özel bir iletken kullanılmalıdır.

Kuvvetli akım ve iletişim (haberleşme) hatları arasında, bunların birbirine yaklaştıkları ve birbirinin üzerinden aştıkları yerlerde en az 16 mm'lik bir açıklık bulunmalı veya bu iki hattın arasına yalıtkan bir parça konulmalıdır.

Madde 46-a: Hava hatlarında kullanılacak iletkenlerin en büyük zorlanmaları ile ilgili kurallar aşağıda belirtilmiştir.

1 En Büyük Çekme Zorlanması %45 Kopma Dayanımı Hava hatlarında kullanılacak iletkenlerin en büyük çekme zorlanmaları, iletkenin kopma dayanımının %45'ini geçmeyecektir. ⚡ Maksimum Sınır 2 +15°C'da Rüzgarsız 🌡️ Standart Durum %15 Kopma Dayanımı +15°C · Rüzgarsız 2 Titreşim Söndürücü Önlemli 🛡️ Önlem Alındığında %22 Kopma Dayanımı ⚡ Titreşim söndürücü önlemlerle 📌 %22'ye kadar arttırılabilir

3 Küçük ve Büyük Aralıklı Hatlar 📏 Küçük Aralıklı Hatlar ≤ 50/60 m Bakır 10 mm² 12 kg/mm² Alüminyum 21 mm² 7 kg/mm² 🌡️ +5°C için hesaplanan salgılara paralel 📏 Büyük Aralıklı Hatlar > 50/60 m Koşullar -5°C · 2 kat buz yükü Kopma Dayanımının %70 'ini aşmadığı doğrulanacaktır

📌 Madde 46-a Özet: 1 ⚡ %45 Maksimum çekme 2 🌡️ %15 (+15°C rüzgarsız) 2 🛡️ %22 (Titreşim söndürücü ile) 3 📏 Bakır 12 kg/mm² 3 📏 Alüminyum 7 kg/mm² 3 ❄️ Büyük aralık: %70 📌 Müşterek direkli hatlar dahil 📌 +5°C salgı esas alınır 📌 -5°C · 2 kat buz yükü 📌 Titreşim söndürücü önlem

İletkenlerin en büyük salgı (sehim) yaptığı anda minimum güvenlik mesafeleri

Yalıtılmış ve çıplak iletkenlerin kullanım sınırlamaları, döşeme koşulları, aralık mesafeleri ve özel durumlar aşağıda verilmiştir.

NV tipi termoplastik iletkenler:

❌ Tahta çıta üzerinde/ içinde kullanılamaz

❌ Sıva içinde, altında, üstünde kullanılamaz

✅ Sadece kuru yerlerde boru içinde, sıva altı/üstü

Yalıtılmış iletkenler yapı içerisinde açık olarak çekileceklerse:

✅ İzolatörler üzerine yerleştirilmeli

📏 Duvardan en az 1 cm uzaklıkta

1.1 Elektrik ve mekanik zorlamalara dayanıklı izolatörler üzerine

1.2 İletkenler arası mesafeler (açıklığa göre):

Duvara uzaklık: en az 5 cm

1.3 Bağlama tesisleri, akümülatör, makineler, transformatörler içinde

Anma akımı > 1000 A olan tesislerde

✅ 5 cm'den az olabilir (yeterli izolatör ve profil ile)

1.4 Paralel bağlı iletkenlerde hiç açıklık olmadan döşenebilir

✅ Bakır veya galvanizli çelik

✅ Doğrudan yapılara tutturulabilir

✅ Toprak içine döşenebilir

⚠️ Zedelenmelere karşı önlem alınmalı

⚠️ Elektrolitik korozyon dikkate alınmalı

Elektrik tesislerinde kullanılan metal ve plastik borular, boru tesisleri ile ilgili kurallar aşağıda verilmiştir.

Elektrik tesislerinde ancak Türk Standartlarına uygun metal ve plastik elektrik tesisat boruları ve boru donanımları kullanılabilir.

Bergman & Stalpazer → Sıva üstü ve altı

Plastik & Peşel → Sadece sıva altı

❌ Boru ağzı çapaklı ve keskin olmamalı

✅ İletken zedelenmesini önlemek için ağızlık takılmalı

İç çap ve kıvrılma yarıçapı → iletkenlerin zedelenmeden geçeceği büyüklükte

İletkenlerin değiştirileceği de göz önünde bulundurulmalı

Boru iç çapları, uygun olarak seçilmelidir.

Borular, içlerine su girmeyecek ve toplanmayacak biçimde yerleştirilmelidir.

❌ Kıvrılmada kırılma olmamalı

❌ Katlanma/dikiş yerlerinden açılma olmamalı

Bergman → uygun pensle kıvrılmalı, yalıtım bozulmamalı

Peşel → özel dirsekler ile

❌ İletkenler boru ve T parçaları içinde eklenemez

✅ Bağlantı kutuları (buatlar) veya akım dağıtma kutuları içinde

✅ Uygun tipte yalıtılmış klemensler ile ek yapılır

✅ Kutular kolay açılabilir ve muayene edilebilir olmalı

Peşel ve çelik boruların kutu/kasa girişlerinde, iletken yalıtkanlarının zedelenmemesi için ağızlık (entül) takılması vb. tedbirler alınmalıdır.

📏 İç çapı en az 58 mm² (aslında mm² değil mm olmalı, metinde öyle verilmiş)

🔗 Bir kutuda dörtten fazla boru bağlantısı yapılmayacak

Boru, duvar/tavana en çok 60 cm aralıklarla koroşer ile tutturulur

Anahtar, priz, kutu, dirsek, T parçaları yakınına en fazla 10 cm koroşer

Tavan arasına ve ayak altı yerlerden geçen tesisler

✅ Çelik boru içinde antikron vb. iletkenler veya yeraltı kabloları

❌ Mümkün olduğunca kutu vb. donatım gereçleri kullanılmamalı

Bir kattan öteki kata açıkta geçecek peşel, bergman ve PVC borular, zeminden 80 cm yüksekliğe kadar metal boru içerisinde geçirilmelidir.

Sıva altı borular tel ve çivilerle duvara tutturulmalı

❌ Kesinlikle alçı kullanılmamalı

İniş boruları dik veya yatay olmalı

Kutular anahtar/priz doğrultusunda olmalı

Yer altı kablolarının döşenmesi, korunması, ek ve bağlantı kuralları ile ilgili hükümler aşağıda verilmiştir.

Yeraltı kabloları döşendikleri yerlerdeki kimyasal ve mekanik etkilere karşı korunmuş olmalıdır.

Yangın çıkması tehlikesini azaltacak biçimde döşenmeli

Dış kılıflar varsa, yangının yayılmasını önlemek için soyulmalı

Ek ve bağlantı yerlerinde, iki parçanın birbirine göre yalıtılması söz konusu değilse eşmerkezli (konsantrik) iletkenler, siperler ve zırhlar birbirlerine iletken olarak iyice bağlanmalıdır.

Yağlı kablolar: Yağ sızmayacak, nem girmeyecek biçimde

Termoplastik yalıtkanlı: Su girmeyecek biçimde

Sokak ve alanlarda: ≥ 80 cm

Diğer yerler: ≥ 60 cm

Zorunlu durumlarda özel koruma ile 50 cm'e kadar azaltılabilir

Kanal tabanı: sağlam, düzgün, taşsız

Kablolar kum veya taşı ayıklanmış toprak içine gömülmeli

📋 Kuvvetli akım iletimini sağlayan hava hatlarına ait temel tanımlar ve teknik kavramlar aşağıda gruplandırılmıştır.

Kuvvetli akım iletimini sağlayan mesnet noktaları, direkler, temeller, iletkenler, izolatörler ve topraklamalardan oluşan tesisin tümüdür.

Gerilim altında olup olmamasına bakılmaksızın hava hattının mesnet noktaları arasındaki çıplak veya yalıtılmış örgülü ya da tek tellerdir.

Yalıtılmış faz iletkenleri ile yalıtılmış veya yalıtılmamış nötr iletkenin birbirine bükülerek sarıldığı kablolardır.

Bir faz iletkeni yerine iki veya daha çok iletken kullanılan ve iletkenler arasında hat boyunca yaklaşık olarak aynı uzaklık bulunan düzendir.

İletkenlerin standartlarda belirtilen kesit değeridir.

Örgülü iletkenlerin, yapım toleransları dikkate alınmaksızın net kesit değerleridir.

İletkenlerin hesapla bulunan teorik kopma değerinin %95'i veya kataloglarda "kopma yükü" olarak belirtilen değerdir.

-5°C'da ek yükte, en küçük sıcaklıkta ek yüksüz veya +5°C'da rüzgar yükünde oluşan gerilmelerin en büyük yatay bileşenidir.

Yıllık ortalama sıcaklıkta (+15°C) rüzgarsız durumda oluşan iletken çekme gerilmesinin yatay bileşenidir.

İletken ile iletkenin iki askı noktasını birleştiren doğru arasındaki en büyük düşey uzaklıktır.

İletkenle doğrudan temasta olan ve iletkenlerin bağlanması, gerilmesi ve taşınmasına yarayan parçalardır.

İzolatörleri mesnet noktalarına ve iletken donanımlarına, izolatör elemanlarını birbirine bağlamaya yarayan parçalardır.

Direğe gelen rüzgar yükü dışında, tepeye indirgenmiş öteki kuvvetlerin izin verilen yatay bileşenidir.

İki komşu direk arasındaki yatay uzaklıktır.

Direğin iki yanındaki açıklıkların aritmetik ortalamasıdır.

Direğin iki yanındaki iletkenlerin yatay teğetli noktaları arasındaki yatay açıklıktır.

İki direk arası açıklık çıplak iletkenlerde 50 m, yalıtılmış iletkenlerde 60 m'yi aşmayan hatlardır.

İki direk arası açıklık çıplak iletkenlerde 50 m, yalıtılmış iletkenlerde 60 m'yi aşan hatlardır.

Hava hatlarında kullanılan çıplak ve yalıtılmış iletkenler, ekler, bağlantılar, donanımlar ve izolatörler ile ilgili teknik kurallar aşağıda verilmiştir.

i) Bakır, tam alüminyum, çelik özlü alüminyum veya eşdeğer alaşımlar – ilgili standartlara uygun.

ii) Bir telli/örgülü çelik iletkenler, korozyona karşı metal örtü ile kaplanmalı.

iii) Alüminyum iletkenler ve 16 mm²'den büyük bakır iletkenler örgülü olmalı.

iv) Merkez çıkışı ile ilk direk arasında bir telli iletken kullanılabilir.

v) Yüksek gerilimli hatlarda yalnız örgülü iletken kullanılır.

vi) Kopma kuvveti: AG ≥ 350 kg · YG ≥ 550 kg.

vii) AG küçük aralıklı hatlarda 10 mm² bakır veya eşdeğeri kullanılabilir.

İki direk arasında ekten kaçınılmalı.

Artık teller eklenerek kullanılamaz.

Zorunlu ise her iletken için 1 ek yapılabilir.

Lehim ve kaynakla ek yapılamaz.

Alüminyum iletkenler örülerek ek yapılamaz.

Ek dayanımı: en büyük çekme × 2,5 veya kopma × %90 (küçük olan).

Bağlantı noktasına koldan önemli çekme kuvveti gelmemeli.

Bağlantı yeri iletken dayanımını zayıflatmamalı.

Farklı gereçlerde korozyon önlemi alınmalı.

Taşıyıcı bağ: Rüzgar/buz yükünü taşımalı.

Durdurucu/nihayet bağı: Kopma yükünün %90'ı veya 2,5 × çekme (küçük olan) ile yüklenmeli.

Donanımlardan akım geçer, iletkenden daha yüksek sıcaklık oluşmamalı, kısa devreye dayanmalı.

Dış yükleri taşımalı, iletkenleri bileşke çekme kuvvetlerine karşı güvenli tutmalı.

Traversler bileşke kuvvet doğrultusunda olmalı.

Dayanım: 2,5 × çekme veya kopma %90 (küçük olan).

Dış yükleri ≥ 2,5 emniyet katsayısı ile karşılamalı, bileşke çekme kuvvetlerini taşımalı.

Çelik/temper/çelik döküm donanımlar paslanmaya karşı korunmuş tipte olmalı.

📋 Elektrik tesislerinde kullanılan bakır iletkenlerin kesitleri, kullanım yerlerine göre standartlaştırılmıştır.

Kolon hatları için kullanılacak bakır iletkenlerin kesiti en az 4 mm² olmalıdır.

Aydınlatma sortileri için en az 1,5 mm² kesitli bakır iletkenler kullanılacaktır.

Aydınlatma linyeleri için en az 2,5 mm² kesitli bakır iletkenler kullanılacaktır.

Priz sortileri ve linyeleri için en az 2,5 mm² kesitli yalıtılmış bakır iletkenler kullanılacaktır.

Sıfırlamanın 10 mm²'nin altındaki bakır iletkenlerle yapılması durumunda, ayırma klemensleri kullanılmalıdır.

Potansiyel dengeleme iletkeni olarak en az 4 mm² kesitinde bakır iletken kullanılmalıdır.

Potansiyel dengeleme iletkeni olarak en az 2,5 mm × 20 mm kesitinde galvanizli çelik şerit kullanılabilir.

Koruma iletkeni kullanılmışsa, potansiyel dengeleme iletkeni dağıtım tablosunda merkezi bir yerde en az 4 mm² bakır iletkenle bağlanmalıdır.

Koruma düzeni olarak "koruma iletkeni" kullanılmışsa, potansiyel dengeleme iletkeni koruma iletkeni merkezi bir yerde bağlanmalıdır.

Kolon hatları: En az 4 mm²

Aydınlatma sortileri: En az 1,5 mm²

Aydınlatma linyeleri: En az 2,5 mm²

Priz sortileri ve linyeleri: En az 2,5 mm²

Potansiyel dengeleme: En az 4 mm² bakır veya 2,5 mm × 20 mm çelik şerit

Sıfırlama 10 mm² altı: Ayırma klemensleri kullanılmalıdır

🧵 Yalıtılmış Hava Hattı Kabloları

1) Askı görevi ayrı tel veya nötr iletken ile. Nötr askı ise mekanik dayanım doğrulanmalı, yalıtım zorunlu değil.

2) Kılıflar elektrik ve mekanik dayanımı azaltacak etkilere karşı dayanıklı.

3) Mekanik zorlanmalar tek iletken gibi varsayılır, yükler düzgün dağılmalı.

4) Faz iletkenleri gözle ve dokunma ile ayırt edilebilmeli.

5) Ekler yalnızca durdurucu direklerde yapılabilir.

6) İzolatörlü olarak kullanılmalı.

7) İlgili standartlara uygun olmalı.

İzolatör: etkiyen kuvvet × 1,75 veya kopma × 0,70 (büyük olan).

Bağlantı parçaları: etkiyen kuvvet × 2 veya kopma × 0,80 (büyük olan).

İzolatörler, ilgili Türk Standartlarına uygun olmalıdır. Hava etkilerine ve işletme sırasında oluşacak elektrik, mekanik ve elektrodinamik zorlanmalara dayanacak nitelikte olmalıdır.

i) Mesnet izolatörleri: Kopma kuvveti ≥ etkiyen kuvvet × 2,5 veya kopma × %90 (büyük olan).

ii) Zincir izolatörler: Kopma kuvveti ≥ etkiyen kuvvet × 2,5 veya kopma × %90 (büyük olan). (n paralel sıra için n katı).

iii) Diğer izolatörler: Aynı güvenlik koşulları aranır.

i) Genleşme vb. aşırı zorlama oluşturmamalı, kısa devreye dayanmalı.

ii) Mesnet bağlantı parçaları: ≥ etkiyen kuvvet × 2,5 veya kopma %90 (büyük olan).

iii) Zincir bağlantı parçaları emniyet katsayıları: Çelik: 2,5 Karışık alaşımlı: 2,5 Temper/çelik döküm: 3 Döküm alaşımlı: 4

Karışık alaşımlı: 2,5

Temper/çelik döküm: 3

Bir zincir koparsa, kalan bağlantı parçaları kopma kuvvetinin %50'sinden fazla zorlanmamalı.

Direklerdeki iletkenler arası mesafeler, buz sıçraması, gerilim seviyeleri, topraklanmış bölümler ve yıldırım koruması dikkate alınarak belirlenir.

Alttaki iletkenin buz sıçraması sonrası üstteki buzlu iletkene uzaklığı ≥ U/150

⚠️ Yalnızca YG büyük aralıklı hatlara uygulanır

Aynı direk üzerinde bulunan yüksek ve alçak gerilim iletkenlerinin bağlantı noktaları arasındaki düşey uzaklık en az 1,5 m olacaktır.

Alçak gerilimli küçük aralıklı hatlarda iletkenler arası uzaklık 0,40 m'den az olmayacaktır.

✅ Aynı faz iletkenlerinde

✅ Değmeme önlemi alınmış hatlarda

Toprak iletkeni ile faz iletkenleri arasındaki uzaklık, toprak iletkeninin faz iletkenlerini yıldırıma karşı maksimum 30°'lik açı altında koruyabileceği biçimde hesaplanacaktır.

Elektrik tesislerinde güvenlik mesafeleri

Not: Tablodaki değerler, hattın izin verilen en yüksek sürekli işletme gerilimine göre belirlenmiş minimum yatay güvenlik mesafeleridir. Daha yüksek gerilimler için mesafeler artar.

Her tip yüksek gerilim direğine zeminden en az 2,5 m yükseklikte ve kolayca sökülmeyecek biçimde bir ÖLÜM TEHLİKE LEVHASI takılacaktır.

İstisna: Yalnızca beton direkler üzerine gömme ya da yağlı boya ile çıkmayacak biçimde ölüm tehlikesi işareti yapılabilir.

Hava alanı pist orta noktasından 5 km uzağına kadar olan yerlerde ve hava seyrüsefer cihazlarının bulunduğu yerlerde havacılıkla ilgili kuruluşların kurallarına AYNEN UYULUR.

Elektrik tesislerinin düzenlenmesi, aydınlatması, akümülatör güvenliği ve görevli koruma ile ilgili temel kurallar aşağıda verilmiştir.

✅ Kısa sürede, çabuk ve güvenle izlenebilmeli

✅ Bütün bölümlere ve aygıtlara kolay ulaşılabilmeli

✅ Farklı gerilim/akım türleri ayrı gruplar halinde

✅ Arıza/bakımda kesintisiz işletme için bölümlenmeli

✅ Devre dışı bırakılan bölümler görülebilir ayırma ile gerilimsiz

✅ Gelecekteki genişlemeler göz önünde bulundurulmalı

📋 Bozulmaz türden yazı, işaret ve şemalar

⚠️ İlk yardım yönergeleri (elektrik kazaları)

📝 İşletme özel önlemleri kısa yönergesi

🔥 Yangın ve duman tehlikesi oluşturmayacak biçimde

❌ Ağaçtan yapılmış gereç kullanılmaz

🛢️ Yağlı transformatör bölümleri ateşe dayanıklı ayrılmalı

🚪 Kapılar çelik saçtan, mahal dışına açılır

⚡ Transformatörlerde hızlı koruma düzenleri

☀️ Gün ışığı ile iyi aydınlatma

💡 Yeterli ve düzgün dağılımlı elektrik aydınlatma

🔦 Özel aydınlatma (manevra/denetleme için)

Aydınlık Düzeyleri: YG Hücre/AG Pano: ≥250 lx Transformatör: ≥150 lx

🔋 Akümülatörlü acil durum lambası (en az 1 adet)

⚡ Sürekli insan bulunan yerlerde otomatik devre

🦶 Kaymayı ve tökezlemeyi önleyici

⚠️ Gerilim altındaki bölümlere dokunmayı önleme

🧹 Yüzey kaplamaları tozlanmayacak malzeme

📦 YG kanal kapakları iç basınçla fırlamayacak monte

Yüksek gerilim tesislerine ayrılan yerler, güvenlik gereçlerinden (manevra çubuğu, izole eldiven vb.) başka eşyaları depolamak veya başka bir amaçla kullanılamaz.

🛠️ Manevra çubukları, sigorta pensleri, yalıtkan eldivenler, sehpalar

📅 Standarda göre veya imalatçı öngörüsüyle denetlenir

📋 Denetlemeler kalıcı kayıt altına alınır

⚠️ Farklı gerilimler varsa en yüksek gerilime göre alet kullanılır

🔧 Teknik belgelerdeki aralıklarda bakım/onarım yapılır

📋 Yapılan işlemler kalıcı kayıt altına alınır

✅ İşletme, bakım, onarım tehlikesizce yapılabilmeli

🚶 Geçitler ve çalışma yerleri her zaman boş

⚡ 250 V üzeri bölümlere aynı anda dokunma önlenmeli

🔥 Yangın çıkması ve yayılması önlenmeli

Toprağa karşı yalıtılmış YG makine/ aletlerle temaslı AG devreler

⚠️ YG tesis bölümü gibi işlem görür

📌 Doğru akım seri makineler, doğrultmaçlar, sığaçlar vb.

🧤 Yakınında çalışırken dikkatli olunmalı

🔋 Bakım gerektirmeyen veya kuru tip akü zorunlu

⚡ Kapasite, işletme süresine yetecek şekilde

✅ Kuru tip akülerde havalandırma için ek önlem gerekmez

🔄 Mevcut kurşun-asit aküler ömür sonunda kuru tip ile değiştirilir

🌡️ Kuru havalı, serin, sarsıntısız, sıcaklık değişiminden uzak

❄️ Don tehlikesinden uzak, ısıtma ateş/kızarmış cisimle yapılmaz

🪟 Pencere tel kafes veya telli cam ile korunur

🚪 Kapı/pencereler dışarıya açılır

⚡ Nemli yer iletken ve gereçleri kullanılır

❌ Kıvılcım yapan vantilatör kullanılmaz

🔌 Anahtar/priz oda dışına konulur

🧪 Amonyak gibi zararlı gazlar bulundurulmaz

🧼 Lavabo ve gereç bölmesi bulunur

📦 Kolay ulaşılabilir ve denetlenebilir

📏 Raflar arasında uygun açıklıklar

⚡ Her batarya birimi toprağa ve yere karşı yalıtılır

🧱 Yalıtkan gereçler elektrolitlere dayanıklı

📐 Tavan yüksekliği ≥ 2 m

🔗 Kümeler arası / pano bağlantıları

🧪 Elektrolit etkilerine dayanıklı yalıtılmış iletken veya kablo

⚡ DA kısmında gerilim her iki kutupta kesilerek ayrılır

🚫 Kibrit/çakmak dahil ateş yakılmaz

⚡ Kıvılcım çıkaracak aletler kullanılmaz

📱 Cep telefonu kapatılır

💧 Asit/ asitli su temasında temiz su ile yıkanır

💨 Birikmiş gaz varsa hemen terk edilir

📋 İş güvenliği tavsiyelerine uyulur

📌 Önemli Bilgiler Pencere, kapı vb. ile havalandırma için gerekli hava sağlanamazsa, akümülatör tesislerinin büyüklüğüne göre kıvılcım yapmayan vantilatör, havalandırma boruları ya da kanalları vb. gibi yapay havalandırma düzenleri kullanılmalıdır. Bu boru ve kanallar elektrolit etkisine karşı dayanıklı olmalı, duman bacalarına ya da ateşli (ocak, vb.) yerlere açık olmamalıdır. 📌 Bu boru ve kanallar elektrolit etkisine karşı dayanıklı olmalı, duman bacalarına ya da ateşli (ocak, vb.) yerlere açık olmamalıdır.

Elektrik tesislerinde geçit ve kapı düzenlemeleri ile ilgili temel kurallar aşağıda verilmiştir.

📏 Rahat hareket ve gereç taşıma için yeterli genişlik olmalı

🚫 Kumanda düzenleri, arabalı bağlama tesisleri daraltmamalı

🏗️ Büyük tesisler için geniş geçitler salık verilir

🧱 Tam kapalı tesis arkası montaj yeri: duvar ile açıklık ≥ 60 cm

✅ Basınç boşaltma düzeni varsa duvara tam dayanabilir

Kilitli elektrik işletme yerlerinde geçitler üzerindeki gerilim altındaki çıplak, korunmamış bölümlerin yerden yüksekliği en az 2500 mm (0,4 kV - 1 kV) olmalıdır.

Kilitli yapı tipi işletme yerlerinde herhangi bir koruma düzeni yoksa, topraklanmış izolatör taban demirinin üst kenarı yerden en az 2300 mm yükseklikte olmalıdır.

🚪 Tehlikeli durumlarda dışarıya çıkış yolu uzunluğu ≤ 20 m

↔️ Koridorların her iki yanına çıkış kapısı

🪜 Sabit merdiven ve kayma düzenleri kullanılabilir

⚡ 60 kV ve üzeri: ≤ 40 m çıkış yolu uzunluğu

🔒 Görevli olmayanların girmesini önlemeli

✅ İçeridekilerin ayrılmasına engel olmamalı

🔑 Dışardan güvenli anahtar (yuvalı değil) ile açılabilir

⚠️ Dışardan kilitli olsa bile içerden anahtarsız mandal ile açılabilmeli

Kapı önündeki alan genel trafiğe açık ise, kapılar ateşe dayanıklı ya da yanmayan gereçlerden yapılmış olmalıdır.

✅ Gerilim altındaki bölümlere dokunmayı önlemeli

🚫 Yabancı cisimlerin içeriye girmesini önlemeli

🚶 Geçit ve giriş yerleri rahat çalışma ve gereç taşıma için yeterli genişlikte olmalıdır.

🚫 Kumanda düzenleri ve dolaplar gibi çıkıntılar geçitleri daraltmamalıdır.

🔹 Korumasız aygıt: Topraklanmış izolatör taban demiri ≥ 2300 mm (bütün gerilimlerde)

🔒 Açık hava tesisleri görevli olmayanların giremeyeceği biçimde kilitli olmalıdır.

🔹 Dolu duvarlar ve tel kafes: ≥ 1800 mm

🔹 Açık hava tesisi çiti: ≥ 1800 mm Üzerinde uyarma levhası bulunmalı

🔹 Aydınlık seviyesi: ≥ 60 lux

⚡ Aydınlatma iletkenleri arktan tehlike görmeyecek biçimde döşenmeli.

🔹 Üzerinde çalışılan bölümler: YG bölümlere dokunma tehlikesi olmayacak biçimde kurulmalı

Elektrik tesisi, yapının veya yapı bölümlerinin tümünde her zaman kolaylıkla ulaşılabilen belirli yerlere konulan ve işaretlenen anahtarla devre dışı edilebilir.

Ana anahtar olarak hata gerilimi koruma anahtarı veya hata akımı koruma anahtarı kullanılabilir.

Harman zamanı gibi yılın yalnız belirli sürelerinde kullanılan devreler için yazı veya işaretlerle belirtilen ayrı anahtarlar konulmalıdır.

Büyük baş hayvanların bulunduğu ahırlarda su pompaları, su ısıtıcıları, gübre vinçleri gibi araçlarda arıza durumunda 24 V'tan yüksek dokunma gerilimi sürekli kalmamalıdır.

Hata akımı koruma sisteminde korunacak işletme araçlarının topraklama direnci 24V / Ih değerinden büyük olmamalıdır.

Hata gerilimi koruma sisteminde yardımcı topraklayıcının topraklama direnci 200 ohm'dan daha büyük olmamalıdır.

Ahırlara giren metal borulara yalıtkan ara parçalar konulmalıdır: Düşey borularda ahırdan en az 0,2 m, yatay borularda en az 1 m açıklıkta.

Tarımsal işletme yerlerinde ancak anma hata akımları en fazla 0,5 A'e kadar olan hata akımı koruma anahtarları kullanılabilir.

İletkenleri aşırı yüklere karşı korumak için aşırı akım koruma aygıtları hat başlarına konulmalıdır.

Aydınlatma ve priz akım devreleri için Yalıtılmış İletkenler ve Yer altı kabloları hükümleri uygulanır.

Tesis iletkenleri sabit olarak çekilecekse, nemli yer iletkenleri ve plastik kılıflı kablolar kullanılmalıdır.

Bahçe ve avlularda yalnızca yer altı kablosu kullanılabilir. Açık havada ise yerden en az 5 m yükseklikte yalıtkan kılıflı iletkenler asılabilir.

İş Sağlığı ve Güvenliği – Şantiye Elektrik Tesisleri

⚠️ İnşaat şantiyelerinde elektrik tesisatı, geçici ve değişken koşullara göre özel güvenlik önlemleri gerektirir.

İnşaat şantiyelerinde bulunan elektrik işletme araçları, özel olarak ayrılmış olan besleme noktalarından beslenmelidir.

Şantiyelerdeki elektrik bağlantı ve dağıtım kutuları, sabit dağıtım tablolarından ayrılan besleme çıkış hatları ve sargıları ayrılmış transformatörler besleme noktası olarak kabul edilir.

Şantiye elektrik bağlantı ve dağıtım kutularından beslenen işletme araçlarında koruyucu yalıtma, küçük gerilim, hata akımı koruma bağlaması veya koruyucu ayırma tedbirlerinden biri uygulanmalıdır.

Şantiye tesisleri, her zaman kolaylıkla ulaşılabilen yazı veya işaretlerle belirtilen bir veya birkaç anahtarla devre dışı edilebilmelidir. Anahtarların açık/kapalı durumunu gösteren düzenleri bulunmalıdır.

Bağlama tesisleri ve tablolar, 0,5 m²'ye kadar en az 1 mm, daha büyük kesitlerde en az 2 mm kalınlıktaki sacdan yapılmalı, kapalı tipte, kilitli ve dış etkenlere karşı yalıtılmış olmalıdır.

Bu tesislerde tahta, ancak koruma parmaklığı veya ek örtü ve çerçeve olarak kullanılabilir.

Bükülebilen iletken olarak ancak iki kat lastik kılıflı, çok damarlı iletkenler kullanılmalıdır. Mekanik zorlamalarda askı düzeni ile korunmalıdır.

Elektrikli el aletleri ve el lambaları için mekanik orta zorlamalara dayanıklı, lastik kılıflı iletkenler kullanılmalıdır.

Asli durumdaki hatlara bağlantı yapılırken, bağlantı yerlerine çekme kuvveti gelmemelidir.

Şantiye tesislerinde kullanılan hava hattı direkleri, yüksek mekanik zorlamalara karşı dayanıklı olmalıdır.

42 V'tan daha yüksek gerilimlerde çıplak ve yalıtılmış bir damarlı açık hava iletkenlerine, iskele ve yapı bölümlerinden dokunulamamalıdır.

⚠️ Tiyatro, sinema ve toplantı yerlerinde elektrik tesisatı, seyirci güvenliği ön planda olacak şekilde özel önlemler gerektirir.

Tiyatro, sinema ve toplantı yerlerinde toprağa karşı 250 V'u geçen gerilimler kullanılamaz.

Ana ve ikinci dağıtım tabloları güvenlik altına alınacak ve kolayca ulaşılabilecek bir yere yerleştirilecektir. Yangın durumunda ulaşım engellenmemelidir.

Transformatör ve yağlı anahtarlar, yanma veya patlama durumunda izleyicilerin kesinlikle tehlikeye düşmeyeceği bir yere konulacaktır.

Elektrik hatları ana tabloda kümelere ayrılacaktır. Çok fazlı tesislerde aydınlatma hatları tek fazlı hatlara ayrılacaktır.

Üçten fazla lamba bulunan yerlerde hol, merdiven ve kapılardaki lambalar ayrı sigortalı en az iki devreye bağlanacaktır.

📋 Elektrik iç tesisleri, kullanıldıkları yerlerin cinsine ve şartlarına göre genel hükümlere ek olarak bu bölümdeki özel hükümlere de uygun olmalıdır.

Elektrik işletme yerleri işaretlenmelidir.

Elektrik işletme yerleri kapı, metal halat veya engellerle sınırlandırılmalıdır. Kapılar kilitlenebilecek biçimde yapılmalıdır.

Çıplak ve gerilim altındaki bölümlere doğrudan dokunmayı önlemek için koruyucu çıta, parmaklık veya engel konulmalıdır.

Kilitli elektrik işletme yerleri işaretlenmelidir.

Bu yerlere ancak kilitlenebilen kapılar veya özel geçitlerden girilebilmelidir.

Kapılar dışarı açılmalıdır.

Kapı kilidi görevli olmayan personelin girişine engel olacak, tesisteki personelin giriş-çıkışına engel olmayacak biçimde olmalıdır.

Çıplak ve gerilim altındaki bölümlere dokunmayı önlemek için koruyucu çıta, parmaklık veya engel konulmalıdır.

Sabit tesis için yalnızca plastikle kaplı nemli yer iletkenleri veya kablolar kullanılabilir.

Elektrik işletme araçları en azından su damlalarına karşı korunmuş tipte olmalıdır. Yoğuşma suyu toplanmayacak biçimde yapılmalıdır.

Fiş-priz düzenleri yalıtkan korunaklı olmalıdır. Gerektiğinde metal korunaklı fiş-priz kullanılmalıdır.

El lambaları su demetlerine (sıçramalara) karşı korunaklı tipte olmalıdır.

Temizlik amacıyla su fışkırtılan yerlerdeki işletme araçları su demetlerine karşı korunaklı tipte olmalıdır.

Yıpratıcı buhar ve dumana açık metal parçalar koruyucu boya veya dayanıklı gereçlerle korozyona karşı korunmalıdır.

Açık hava tesisleri için ıslak yerlere dair hükümler geçerlidir. Tüm işletme araçları püskürtme suya karşı korunmuş tipte olmalıdır.

Açık hava aydınlatma aygıtları en azından yağmura karşı korunmuş tipte olmalıdır.

Açık olarak çekilen hatlar için madde 58'deki hükümler uygulanır.

Nemli, ıslak ve açık hava tesislerinde su ve neme karşı tüm önlemler alınmalı, korozyona dayanıklı malzemeler kullanılmalıdır.

Yalnızca çok damarlı termoplastik kılıflı yalıtılmış iletkenler veya metal olmayan borular içinde çekilen iletkenler sıva altına tesis edilebilir.

Koruma bölgesinde (yerden 2,25 m yükseklikte, küvet kenarlarından 60 cm uzaklıkta) sıva altından ve duvar örtülerinin arkasından iletken geçirilemez.

Başka yerleri besleyen hatlar banyo veya duş yerlerinden geçirilemez.

Koruma bölgesinde iletkenler duvar arkasına döşendiğinde, iletkenlerle duvar iç yüzü arasında en az 6 cm duvar kalınlığı kalmalıdır.

Koruma bölgesinde priz ve anahtar tesis edilemez. Anahtarlar banyonun dışına tesis edilmelidir.

📋 Enerji iletim ve dağıtım tesislerinde kullanılan direklerin sınıflandırılması, cıvatalar, beton direkler, ağaç direkler, lenteler ve temeller hakkında teknik bilgiler.

Görevleri yalnızca iletkenleri taşımak olan ve iletkenlerin taşıyıcı bağ ile bağlandığı doğrusal güzergahta ya da köşede kullanılan direklerdir.

Görevleri hem hat iletkenlerini taşımak hem de durdurucu bağ ile bunları tespit etmek olan, doğrusal güzergahta ya da köşede kullanılan direklerdir.

Hattın başlangıcında ya da sonunda kullanılan direklerdir.

Bir ya da daha çok hattın ayrıldığı yerlerde kullanılan direklerdir.

Mekanik olarak zorlanan cıvataların çaplarına göre köşebentlerin uçlarında, kenarlarında ve cıvata merkezleri arasında bulunması gerekli en küçük uzaklıklar Çizelge-15'de gösterilmiştir.

Delikler, gereçlerin dayanımını zayıflatmayacak ve yırtılma, çatlama, ezilme ve çapak oluşturmayacak biçimde açılacaktır. Sürekli çekmeye zorlanan elemanlardaki deliklerin zımba ile delinmesine izin verilmez.

Demir direklerde çapı 12 mm'den küçük cıvata kullanılmamalı ve somunların gevşememesi için gerekli önlemler alınmalıdır.

Enerji iletim ve dağıtım tesislerinde savurmalı (santrifüjlü) ve titreşimli tiplerde kullanılabilir.

Üç yıldan fazla kullanılacak ağaç direkler çürümeye karşı etkili şekilde (emprenye vb.) korunmalıdır.

Ağaç direklerin tepesi yağmur sularının çürütücü etkisine karşı etkili biçimde korunmalıdır.

Çift ve A tipi ağaç direklerde bağlantılar yağmur sularının birikmesini önleyecek biçimde yapılmalıdır. Çift direkler bütün uzunlukları boyunca en az 4-6 takoz ile donatılacaktır.

Toprağa gömülü direklerde burkulma uzunluğu, direğin ortasındaki takozdan gömülme derinliğinin yarısına kadar olan uzaklıktır.

Zorunlu haller dışında, ormanlık alanlarda ağaç direk kullanılmamalıdır.

Lente halatı olarak sıcak galvanizli, içinde lifli bölüm bulunmayan çelik halatlar kullanılacaktır.

Çelik lente halatının teorik kopma emniyeti 2,5'dan küçük olmamalıdır. Zemin üzerinde kesit 25 mm², zemin içinde 50 mm²'den az olmayacaktır.

Lente bağlantı parçalarında etkin kopma ya da kayma yükü, halatın maruz kalacağı maksimum yükün 2,25 katı'ndan küçük olamaz.

Lente halatları tekrar gerilmeyi sağlayacak düzenlerle donatılacaktır. Bu düzenler yerden ulaşılabilecek yükseklikte bulunacaktır.

Lenteler, fazlar arası anma geriliminin en az iki katı kuru atlama ve bir katı yaş atlama gerilim değeri olan izolatörler ile yalıtılmalıdır. İzolatör yerden yüksekliği en az 2,40 m olmalıdır.

Direkler, devrilmeye karşı en ağır yüklenme koşuluna göre hesaplanacaktır. Temel hesaplarında direk tasarımına esas olan emniyet değerlerinin üzerinde ek emniyet sağlanacaktır.

Demir direklerde toprak içinde kalan metal bölümler korozyon ve çürümeye karşı korunacaktır. Beton temelli direklerde beton içindeki parçalar için önlem gerekmez.

Ağaç direklerin toprak içinde kalacak bölümü: 8 m'ye kadar direklerde 130 cm, 8 m'yi geçen her metre için 10 cm eklenir.

Ağaç direklerin toprak içinde ve toprak üstündeki 30 cm'lik bölümü çürümeye karşı korunacaktır. Temelde su çıkarsa en elverişsiz su düzeyi dikkate alınacaktır.

Temel hesaplarında demirsiz beton yoğunluğu en çok 2200 kg/m³, demirli beton yoğunluğu ise 2400 kg/m³ alınacaktır.

Koruma tedbirleri, toprağa göre gerilimi 50 Volt'un üzerinde olan tesislerde ve işletme araçlarında uygulanır. Mahalli şartlar göz önünde bulundurularak seçim yapılır.

Toprağa göre gerilimi 50 Volt'un üzerinde olan tesisler ve işletme araçları.

Kurulu tesislerin genişletilmesinde ve genişletme sırasında kurulu tesislerde.

Sonradan tesis edilen su, gaz, ısıtma gibi düzenlerle yalıtım özelliğini kaybetmiş tesisler.

Toprağa göre gerilimi 50 Volt'a kadar olan tesisler.

250 V'a kadar elektrik sayaçları, tarife aygıtları (koruyucu yalıtım önerilir).

Zeminleri yalıtılmış, toprak bağlantılı su/gaz/boru bulunmayan yerler.

Ayrıca: Yalıtıcı kılıflı metal borular, kablo zırhları, toprak içine döşenmemiş kablo kılıfları ve dam direkleri için koruma gerekmez.

✅ Dayanıklı bir biçimde yapılmalıdır.

✅ Koruma iletkenli sistemlerde bağlantılar doğru yapılmalı ve muayene edilmelidir.

✅ Tüm iletken tesis bölümleri iyi iletken biçimde bağlanmalıdır.

✅ İşletme araçları bilinçli kullanılmalıdır.

🟡 Renk işareti: Koruma iletkenleri belirli renklerde işaretlenmelidir.

📏 Kesit: En büyük faz iletkeni kesitine göre seçilmelidir.

🔗 Bağlantı: Toprak işareti ile belirtilmiş noktalara bağlanmalıdır.

🚫 Yasak: Gerdirme telleri, askı telleri, metal borular koruma iletkeni olarak kullanılamaz.

Fiş, priz ve ara prizler Türk Standartlarına uygun olmalıdır.

Koruyucu yalıtmalı araçlar hariç topraklama kontağı bulunmalıdır.

Daha yüksek gerilim prizlerine sokulamayacak özellikte olmalıdır.

❌ Koruma iletkeni bağlanamaz.

❌ Bükülebilen iletkenlerde koruma iletkeni bulunamaz.

⚠️ Fişler topraklama kontağı olan prizlere uymalı, fakat kendilerinde kontak bulunmamalıdır.

YASAK Koruma iletkeni bulunmayan uzatma kordonları, aygıt kordonları veya topraklama kontağı olmayan ara fişlerle koruma düzenleri kaldırılamaz ve etkisiz duruma getirilemez.

Potansiyel dengeleme iletkenleri, koruma iletkenleri gibi işaretlenebilir.

📌 Özet: 50 V üzeri tesislerde koruma zorunludur. Koruma iletkeni renkli işaretlenmeli, doğru bağlanmalı ve kesiti yeterli olmalıdır. Fiş ve prizler Türk Standartlarına uygun olmalıdır.

📋 Gerilim altında bulunan bölümlere dolaylı olarak dokunmaya karşı alınan tedbirler: 🔌 Koruyucu yalıtma ⚡ Küçük gerilim ⛰️ Koruma topraklaması 🔄 Sıfırlama 🔗 Koruma hat sistemi ⚠️ Hata gerilimi koruma bağlaması ⚡ Hata akımı koruma bağlaması 🔀 Koruyucu ayırma

Kapsama Girenler: Yapıların iç aydınlatma, kuvvet, alçak gerilim kompanzasyon tesisleri Çağırma, alarm, arama, yıldırımlık, akü, doğrultmaç (redresör) tesisleri Hoparlör, anten, telefon ve televizyon tesisleri Bahçe aydınlatma tesisleri Yukarıdaki tesislerin dışarıda kurulan bölümleri.

Örnek: Motopomp tesisi, bağ/bahçe tesisleri.

Uygulama Esası Elektrikle ilgili öteki yönetmeliklerde karşıt bir hüküm bulunmadıkça bu Yönetmelik hükümleri uygulanır. 📊 Standartlar İlgili Türk standartları bu Yönetmeliğin tamamlayıcı ekidir. Yönetmelikte bulunmayan hükümler için EN, HD, IEC, VDE gibi standartlar göz önüne alınır. ⚖️ Öncelik Sıralaması Çelişmeler durumunda sıralamaya göre öncelik verilir. 1 Yönetmelik → 2 Türk Standartları → 3 EN · HD · IEC · VDE.

Uygulama Esası Elektrikle ilgili öteki yönetmeliklerde karşıt bir hüküm bulunmadıkça bu Yönetmelik hükümleri uygulanır.

Standartlar İlgili Türk standartları bu Yönetmeliğin tamamlayıcı ekidir. Yönetmelikte bulunmayan hükümler için EN, HD, IEC, VDE gibi standartlar göz önüne alınır.

Özelliklerinin farklı olması nedeniyle, yüksek gerilimli elektrik kuvvetli akım tesislerine ve alçak gerilimli elektrik tesislerine ilişkin topraklama kuralları ile bilgi işlem ve iletişim donanımlarının topraklanmasına ilişkin kurallar ayrı bölümler halinde verilmiştir.

Tehlikeli Gerilim Etkin değeri, alçak gerilimde 50 voltun üstünde olan; yüksek gerilimde ise hata süresine bağlı olarak değişen gerilimdir. ⚠️ > 50 V (AG).

TN-C-S Sistemi Kısmen ortak (PEN), kısmen ayrı PE+N..

Sıfırlama Elektrikli makine ve araçların metal gövdelerinin nötr iletkenine (sıfır hattına) bağlanmasıdır. Amaç: Bir arıza durumunda gövdede oluşan gerilimin nötr hattı üzerinden kaynağa dönmesini sağlayarak aşırı akım koruma cihazının (sigorta, kesici) devreyi kesmesini sağlamaktır.

I + T → Yalıtılmış + Topraklı gövde.

İkinci Harf Elektrik tesisatında gövdelerin toprağa göre durumu: T Şebeke topraklamasından bağımsız doğrudan toprak bağlantısı N Şebeke topraklamasına doğrudan elektriksel bağlantı.

TN (T + N: Topraklı + Nötr bağlı) → TT (T + T: Topraklı + Ayrı toprak) → IT (I + T: Yalıtılmış + Topraklı gövde). Birinci harf şebekeyi, ikinci harf gövdeleri tanımlar.

Muadil değil · 6 ay · Bakanlık onayı.

Gerilim altındaki tesis bölümlerinde inşaat, boya, kaynak, temizlik vb. yardımcı işler için: • İlgili bölüm enerjisiz bırakılmalı • Elektrik mühendisi gözetiminde çalışılmalı • İş sağlığı ve güvenliği yönergelerine uyulmalı.

Mühendis + EKAT · Enerjisiz çalışma.

EKAT Belgesi, yüksek gerilim altında çalışma izni veren zorunlu bir belgedir. Eğitimler TEDAŞ, TEİAŞ ve EÜAŞ tarafından verilir. Belgeler birbirinin muadili değildir. Yüksek gerilimde yalnızca mühendisler ve EKAT belgeliler çalışabilir. Yardımcı işlerde enerjisiz bırakma ve mühendis gözetimi zorunludur.

Bilgiler Koruma iletkeni (PE):Elektriksel olarak tehlikeli gövde akımlarına karşı alınacak güvenlik önlemleri için işletme elemanlarının açıktaki iletken bölümlerini: -Potansiyel dengeleme barasına, Topraklayıcılara -Elektrik enerji kaynağının topraklanmış noktasına, bağlayan iletkendir.

Değişiklik ≤ %20 → Mevcut proje üzerinden · Değişiklik > %20 → Yeni proje + Periyodik Kontrol.

Kapalı Elektrik İşletme Yerleri Yalnızca elektrik tesislerinin işletilmesi için öngörülmüş, kilit altında tutulan kapalı hacim veya yerlerdir. Kilit yalnızca görevlendirilmiş kişiler tarafından açılabilir.

İnsanları tehlikeli dokunma gerilimlerine karşı korumak için, işletme akım devresinde bulunmayan iletken bir bölümün topraklanmasıdır.

Topraklama tesislerinin kurulmasında dört temel koşul yerine getirilmelidir.

a Temel Koşullar 🔩 Mekanik ve korozyon 🔥 Isıl dayanım 🛡️ Zarar görmeyi önleme 👤 İnsan güvenliği 📌 Hata akımı · Hata süresi · Toprak özellikleri.

Hata akımı · Hata süresi · Toprak özellikleri.

b Mekanik ve Korozyon 📍 Topraklayıcı Çıplak bakır veya bakır kaplamalı çelik 🔌 Topraklama İletkenleri Bakır 16 mm² Alüminyum 35 mm² Çelik 50 mm².

c Isıl Zorlanmalar ⏱️ Hata Süresine Göre Adyabatik 5 sn'den küçük Isıl Denge 5 sn'den büyük 📊 Göz Önünde Bulundurulacaklar Çizelge-1'deki akım değerleri Sıfır bileşen akımları Tesisin gelecekteki gelişmeleri.

d Dokunma ve Adım Gerilimleri 🤚 Dokunma Gerilimi İzin verilen değerler Şekil-6'da verilmiştir. 🚶 Adım Gerilimi Dokunma gerilimi sağlandığında tehlikeli adım gerilimleri oluşmaz.

Ölçme Yoluyla İspat – Özel Durumlar ⚖️ Dengelenmiş Şebekeler Özel dikkat 🔌 Yıldız Noktası Yalıtılmış Özel dikkat ⏱️ Geçici Topraklanmış ≤ 5 sn.

Topraklama Boyutlandırma Özet: 5-a 4 Koşul 5-b Mekanik/Korozyon 5-c Isıl 5-d Dokunma/Adım 🔩 16 mm² Bakır 🔩 35 mm² Alüminyum 🔩 50 mm² Çelik ⏱️ 5 sn sınırı 📊 Çizelge-1 📈 Şekil-6.

Topraklama Boyutlandırma Özet: 5-a 4 Koşul 5-b Mekanik/Korozyon 5-c Isıl 5-d Dokunma/Adım.

Elektrik hatları eriyen telli sigortalar ya da kesiciler ile korunmalıdır. Sigortalar, iletkenlerin ve aygıtların tehlikeli biçimde ısınmalarını önleyecek nitelikte seçilmelidir.

Şantiye prizleri güç hesabına katılmaz.

Topraklama sistemleri, çeşitlerine ve amaçlarına göre sınıflandırılır. Aşağıda bu iki ana sınıflandırma karşılaştırmalı olarak verilmiştir.

Raylı Sistem Raylı sistemlerde geri dönüş iletkeni görevi yapan raylarla yapılan dolaysız veya dolaylı bağlantıdır.

Temel topraklayıcı (beton içine yerleştirilmiş).

TS standartları · Bakır / Alüminyum.

Türk Standartlarına uygun kablolar kullanılacaktır. Bunlar bulunmadığında Madde 1'de belirtilen standartlara uygun kablolar kullanılacaktır.

Çekme Gerilmesi Sınırları Bakır 5 kg/mm² Alüminyum 3 kg/mm².

Kablo Güvenliği Özet: 🔌 TS uygun 📐 U ve U₀ gerilim 🔥 PVC 160°C / XLPE 250°C 📉 YG %7 / AG %5 🏗️ 80 cm gömme 🧲 Anti manyetik 🔩 3 faz aynı boruda 🏷️ TS 6429 renk kodları.

Sigorta · Otomatik sigorta · Kesici.

Madde 46-a: Hava hatlarında kullanılacak iletkenlerin en büyük zorlanmaları ile ilgili kurallar aşağıda belirtilmiştir.

1 En Büyük Çekme Zorlanması %45 Kopma Dayanımı Hava hatlarında kullanılacak iletkenlerin en büyük çekme zorlanmaları, iletkenin kopma dayanımının %45'ini geçmeyecektir. ⚡ Maksimum Sınır.

2 +15°C'da Rüzgarsız 🌡️ Standart Durum %15 Kopma Dayanımı +15°C · Rüzgarsız.

2 Titreşim Söndürücü Önlemli 🛡️ Önlem Alındığında %22 Kopma Dayanımı ⚡ Titreşim söndürücü önlemlerle 📌 %22'ye kadar arttırılabilir.

Madde 46-a Özet: 1 ⚡ %45 Maksimum çekme 2 🌡️ %15 (+15°C rüzgarsız) 2 🛡️ %22 (Titreşim söndürücü ile) 3 📏 Bakır 12 kg/mm² 3 📏 Alüminyum 7 kg/mm² 3 ❄️ Büyük aralık: %70 📌 Müşterek direkli hatlar dahil 📌 +5°C salgı esas alınır 📌 -5°C · 2 kat buz yükü 📌 Titreşim söndürücü önlem.

Madde 46-a Özet: 1 ⚡ %45 Maksimum çekme 2 🌡️ %15 (+15°C rüzgarsız) 2 🛡️ %22 (Titreşim söndürücü ile) 3 📏 Bakır 12 kg/mm² 3 📏 Alüminyum 7 kg/mm² 3 ❄️ Büyük aralık: %70.

Müşterek direkli hatlar dahil 📌 +5°C salgı esas alınır 📌 -5°C · 2 kat buz yükü 📌 Titreşim söndürücü önlem.

Tüm mesafeler metre (m) cinsindendir.

Metal → her yerde · Plastik → sıva altı.

10 mm² Altı Sıfırlama Sıfırlamanın 10 mm²'nin altındaki bakır iletkenlerle yapılması durumunda, ayırma klemensleri kullanılmalıdır. ⚡ 10 mm² altı özel önlem.

Bakır İletkenler Özet Bilgiler Kolon hatları: En az 4 mm² Aydınlatma sortileri: En az 1,5 mm² Aydınlatma linyeleri: En az 2,5 mm² Priz sortileri ve linyeleri: En az 2,5 mm² Potansiyel dengeleme: En az 4 mm² bakır veya 2,5 mm × 20 mm çelik şerit Sıfırlama 10 mm² altı: Ayırma klemensleri kullanılmalıdır.

Ayrı askı teli yok: Çıplak iletkenlerdeki gibi.

U / 150 (U: Fazlar arası anma gerilimi - kV).

Yalnızca YG büyük aralıklı hatlara uygulanır.

U/150 + 0,05 (U: Fazlar arası anma gerilimi - kV).

Tablodaki değerler, hattın izin verilen en yüksek sürekli işletme gerilimine göre belirlenmiş minimum yatay güvenlik mesafeleridir. Daha yüksek gerilimler için mesafeler artar.

Ölüm Tehlike Levhası Zorunluluğu Her tip yüksek gerilim direğine zeminden en az 2,5 m yükseklikte ve kolayca sökülmeyecek biçimde bir ÖLÜM TEHLİKE LEVHASI takılacaktır.

Hava Alanı ve Seyrüsefer Kuralları Hava alanı pist orta noktasından 5 km uzağına kadar olan yerlerde ve hava seyrüsefer cihazlarının bulunduğu yerlerde havacılıkla ilgili kuruluşların kurallarına AYNEN UYULUR.

Erişilebilirlik · Bölümlendirme · Genişleme.

İlk yardım yönergeleri (elektrik kazaları).

Yangın önleme · Ateşe dayanıklı ayrım.

Gerilim altındaki bölümlere dokunmayı önleme.

Farklı gerilimler varsa en yüksek gerilime göre alet kullanılır.

Doğru akım seri makineler, doğrultmaçlar, sığaçlar vb.

Kuru tip zorunlu · Ek havalandırma yok.

Yalıtım · Ulaşılabilirlik · ≥2 m tavan.

Yalıtımlı bağlantı · Çift kutuplu ayrılma.

Dışardan kilitli olsa bile içerden anahtarsız mandal ile açılabilmeli.

Dışarı kilit · İçeriden anahtarsız açılabilir.

Dokunma önleme · Cisim girişi önleme.

Korumasız aygıt: Topraklanmış izolatör taban demiri ≥ 2300 mm (bütün gerilimlerde).

Yeterli geçit genişliği · ≥ 2300 mm koruma yüksekliği.

Kilitli erişim · ≥ 1800 mm çit yüksekliği · Uyarma levhası.

Üzerinde çalışılan bölümler: YG bölümlere dokunma tehlikesi olmayacak biçimde kurulmalı.

≥ 60 lux · Ark güvenliği · YG bölümlere temas yok.

Kısa Devre ve Topraklama Çıkış hatlarını topraklayan topraklama donatımı, hücre içindeki başka aygıtları topraklamıyorsa, sabit bağlantı için çıplak bölümler bırakılmalıdır.

Mesnet ve Portal Dayanımı Mesnet ve portalların dayanım hesabı ile açık hava bağlama tesislerinde germe için kullanılan çekmeye zorlanan iletken donanımları, izolatörler ve izolatör bağlantı parçaları hava hatları ilkelerine göre boyutlandırılır.

İzolatörler ve Donanımlar İzolatörler ve bağlantı parçaları, elektriksel ve mekanik zorlanmalara dayanacak nitelikte olmalı, hava hatları için uygulanan güvenlik katsayıları esas alınmalıdır.

Sabit topraklama noktası · Hava hatları ilkeleri · Mekanik dayanım.

≤ 1500 L Yağ toplama haznesi veya yağ geçirmez zemin.

≥ yağ hacmi · ≥5 cm çakıl · Bağlantı yasak.

İki taraflı kapı varsa → ≥ 30 cm (hava sirkülasyonu için).

≥60 cm · ≥30 cm (çift kapı) · ≥60 cm (tavan).

Her yerde kurulabilir · Su/rutubet önlemi.

Kuru tip · Toplu kullanım alanları.

F = C × W F: Kuvvet (kg-kuvvet) · W: Kütle (kg) · C = 0,5 g.

A: Boy · B: En · C: Yükseklik En büyük dıştan dışa boyutlar ⚠️ 2 yıl geçiş süresi.

Topraklayıcı bağlantı · Aşırı akım koruma.

Hata gerilim anahtarı · Otomatik açma.

Hata akımı anahtarı · Otomatik açma.

Ayırma transformatörü · Galvanik ayırma.

Standartlar ve teknik şartnameler esas alınır.

Geçici izin durumunda tehlike önleme tedbirleri alınır.

Yetkisiz giriş yasak · Ziyaretçi rehberli.

Yardımcı işler (inşaat, boya, kaynak) → enerjisiz bırakılır.

EKAT + Mühendis · Enerjisiz çalışma.

Gerilim altındaki öteki bölümler nedeniyle tehlike önlemi alınır.

Kapatma · Yalıtım · Gözetim · Engelleme.

Birden fazla besleme noktası → her nokta için uygulanır.

İş bittiğinde → tehlike yoksa gerilim uygulanır.

Bu önlemler alınmadan hiçbir bakım/onarım çalışması yapılmamalıdır! Gerilim kesilemiyorsa en az 2 kişi görevlendirilir.

Kuvvetli akım tesislerinde yetkisiz giriş yasak, iş güvenliği malzemeleri hazır, 154 kV üzeri mühendis zorunlu, YG çalışma EKAT + mühendis, 5 zorunlu güvenlik önlemi (kesme, kapatma yasağı, kontrol, koruma, topraklama), yazılı yönerge, denetim ≤2 yıl.

İlk yardım ve kurtarma aygıtları her an güvenle kullanılabilir durumda hazır bulundurulacaktır.

63 Çalışma Konusunda Öteki Tesislerin Sahipleri ile Uyuşma 🤝 Bir tesisin sahibi başkalarının tesisine zarar verebilecek ya da onu tehlikeye sokabilecek çalışmalar yaptırmak durumunda ise; öteki tesisin sahiplerine önceden haber verecektir. ⚖️ Karşılıklı Anlaşma | Bozukluk ve tehlikeleri önlemek için | 61. Maddeye uyulacak.

64 Önemli Tesis Merkezleri Arasında İletişim Bağlantıları 📞 Önemli elektrik üretim ve dağıtım tesisleri her an genel ya da özel telefon iletişim tesisleri aracılığı ile birbirine bağlanacaktır. 7/24 İletişim.

65 Hava Hatlarını Gerilim Altına Alma Bildirimi 📢 Tesisi bitirilen hava hatlarına ilk gerilim uygulanmasından en az üç gün önce aşağıdaki bilgileri kapsayan bildiriler yayınlanacaktır: 📍 YerHava hattının yeri ⚡ GerilimHava hattının gerilimi ⚠️ TehlikelerDoğabilecek tehlikeler 👀 DikkatHat dolayındakilerin dikkat edeceği konular 📋 Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği'ndeki diğer hükümlere de uyulur.

67 Kuvvetli Akım Tesislerinin Denetimi ve Güvenliği 🏗️ Hava Hatlarının Denetimi İşletme tarafından belirli sürelerde hava hatları ve direkler, topraklamalar dahil denetlenmeli ve yoklanmalıdır. 📝 Sonuçlar düzenli olarak kaydedilmeli 🔍 Diğer Tesislerin Denetimi Hava hatları dışındaki kuvvetli akım tesisleri, tesisin özelliklerine göre belirli aralıklarla denetlenmelidir. ⏱️ 2 yılı geçmemeli.

68 Devre Dışı Edilen Hatlar ⚡ Kullanılmayan Hatlar Devre dışı edilen kullanılmayacak hatlar topraklanmalıdır. 🔒 Topraklama zorunlu 🔧 Uzun Süre İşletme Dışı Uzun süre işletme dışında bırakılacak hava hatları tamamen sökülecek ya da işletmedeki hatlar gibi düzenli bakımı yapılacaktır. 🔄 Ya sökülür ya da düzenli bakım.

Elektrik tesislerinde yangın tehlikesi oluşturan durumlar ve alınması gereken koruma önlemleri aşağıda gruplandırılmıştır.

İletkenler yangın tehlikesi olan yerlerden geçirilirse bu tedbirler alınmalıdır.

k: Çizelge-1 katsayısı · In: Anma akımı.

Nemli yer iletkeni · Eşmerkezli siper · Çıplak iletken.

Koruma Özeti Yangın tehlikesi olan yerlerde tüm bağlama tesisleri ve makineler toz ve liflere karşı uygun koruma seviyesinde olmalıdır.

Koruma düzenleri sonradan eklenerek duylara takılamaz.

Tarımsal işletmelerde elektrik tesisatı, hayvan sağlığı ve iş güvenliği açısından özel önlemler gerektirir.

Anahtarların açık/kapalı durum göstergeleri bulunmalıdır.

İnşaat şantiyelerinde elektrik tesisatı, geçici ve değişken koşullara göre özel güvenlik önlemleri gerektirir.

Yapı duvar prizleri besleme noktası sayılmaz.

Koruma iletkeni bulunan düzenler işletmeye alınmadan önce denetlenmelidir.

Gerilim Sınırı 42 V'tan daha yüksek gerilimlerde çıplak ve yalıtılmış bir damarlı açık hava iletkenlerine, iskele ve yapı bölümlerinden dokunulamamalıdır. ⚡ 42 V sınırı.

Tiyatro, sinema ve toplantı yerlerinde elektrik tesisatı, seyirci güvenliği ön planda olacak şekilde özel önlemler gerektirir.

Not Nemli, ıslak ve açık hava tesislerinde su ve neme karşı tüm önlemler alınmalı, korozyona dayanıklı malzemeler kullanılmalıdır.

Koruma tedbirleri, toprağa göre gerilimi 50 Volt'un üzerinde olan tesislerde ve işletme araçlarında uygulanır. Mahalli şartlar göz önünde bulundurularak seçim yapılır.

Ayrıca: Yalıtıcı kılıflı metal borular, kablo zırhları, toprak içine döşenmemiş kablo kılıfları ve dam direkleri için koruma gerekmez.

Fişler topraklama kontağı olan prizlere uymalı, fakat kendilerinde kontak bulunmamalıdır.

50 V üzeri tesislerde koruma zorunludur. Koruma iletkeni renkli işaretlenmeli, doğru bağlanmalı ve kesiti yeterli olmalıdır. Fiş ve prizler Türk Standartlarına uygun olmalıdır.

Renk Kodları

Mekanik tesisat %100 Mutfak yükü %70 Aydınlatma · Priz · Asansör (Tablo)

Elektrikle Çalışmalarda İSG Tablo 3

Asgari İletken Kesitleri

Elektrikle Çalışmalarda İSG Tablo 5

ELEKTRİK İÇ TESİSLERİ YÖNETMELİĞİ

e ikincil (sekonder) şebekede, dolaylı dokunmada ortaya çıkacak tehlikeli vücut akımlarına (çok yüksek dokunma gerilimlerine) karşı koruma için farklı önlemlerin kullanılmasını ve bu önlemlerin birbirini etkilememesini veya ortadan kaldırılmamasını mümkün kılar. Bu özellik sekonder şebekedeki bir veya daha çok tüketici için geçerlidir. 15) Taşınabilir işletme yerleri: Taşıma sırasında işletme dışı olan elektrik veya iletişim tesislerini bulunduran işletme yerleridir. Bunlar (işletme sırasında) sınırlı olarak hareket ettirildiklerinden, işletme esnasında sabit işletme elemanı tanımına girerler. 16) Elektrik işletme yerleri: Esas itibariyle elektrik tesislerinin işletilmesi için öngörülmüş olan ve kural olarak içine sadece ehliyetli personelin girebileceği kapalı hacim veya yerlerdir. Not : İletişim tekniğinde bu tanıma, örneğin seçme ve kuvvetlendirici odaları, kablo dağıtım panoları, yangın, hırsız ve soygun alarm tesislerinin santralleri ve saat tesisleriyle, işletme nedeniyle boyutlandırma sınıfı 3’e dahil gerilime sahip bulunan kısımlarına kaza ile dokunulabilecek iletişim düzenleri dahildir. 17) Kapalı elektrik işletme yerleri: Yalnızca elektrik tesislerinin işletilmesi için öngörülmüş bulunan ve kilit altında tutulan kapalı hacim veya yerlerdir. Kilit yalnızca görevlendirilmiş kişiler tarafından açılabilmelidir. Giriş için sadece ehliyetli kişilere izin verilir. Not : İletişim tekniğinde bu tanıma, örneğin kablo dağıtım odaları, içinde insan bulunmayan kuvvetlendirici odaları, radyo verici düzenleri ve yüksek gerilim hattından haberleşme tesisleri dahildir. 18) El mesafesi bölgesi: Genellikle yürünebilen zeminden itibaren belirlenen ve sınırlarına, bir kişinin her yönde, yardımcı bir araç kullanmaksızın eliyle erişebileceği bölgedir. El mesafesinin boyutlandırılması Şekil-1’de gösterilmiştir. Şekil-1 El mesafesinin boyutlandırılması 19)Yıldırımdan koruma tesisi: Bir tesisin iç ve dış yıldırım etkilerinden korunması için kullanılan düzenlerin bütünüdür.

b) Topraklamaya ilişkin tanımlar: 1) Toprak: Elektrik potansiyelinin her noktada sıfır olduğu yeryüzünün madde ve yer olarak ifadesidir. Örnek: humuslu toprak, killi toprak, kumlu toprak, çamur, kayalık arazi. 2) Referans toprağı (nötr toprak): Topraklayıcıdan yeterince uzak bulunan ve topraklama tesisinin etki alanı dışında kalan yeryüzü bölümüdür. Bu bölümdeki herhangi iki nokta arasında, topraklama akımının neden olduğu gerilim ihmal edilecek kadar küçüktür (Şekil-2'ye bakınız). 3) Topraklama iletkeni: Topraklanacak bir cihazı ya da tesis bölümünü, bir topraklayıcıya bağlayan toprağın dışında veya yalıtılmış olarak toprağın içinde döşenmiş bir iletkendir. Nötr iletkeni veya ana iletken ile topraklayıcı arasındaki bağlantıya bir ayırma bağlantısı, bir ayırıcı ya da bir topraklama bobini veya direnç bağlanmışsa, bu durumda sadece topraklayıcı ile belirtilen cihazlara en yakın toprak tarafındaki bağlantı ucu arasındaki bağlantı, topraklama iletkenidir.

a4/ii‘deki koşullar tamamen sağlanamazsa,

a2/ii ve

ve Ek-T’de verilmiştir.

c) Topraklama İletkenleri: Topraklama iletkenleri

e1/i’ye göre hesaplanmalı, - Ya da

b ve

c6.1.1/i’de belirtilen hususlar göz önünde bulundurularak yapılacak bir gözle muayene gereklidir. Ek olarak, aynı anda dokunulabilecek veya ortak bir koruma düzenine bağlı bütün cihaz gövdelerinin ortak bir topraklayıcılarının olup olmadığı tespit edilir. ii) Denetleme:

a) Sınıflandırma: Direkler aşağıdaki gibi sınıflandırılır. 1) Taşıyıcı direkler: Görevleri yalnızca iletkenleri taşımak olan ve iletkenlerin taşıyıcı bağ ile bağlandığı doğrusal güzergahta ya da köşede kullanılan direklerdir. 2) Durdurucu direkler: Görevleri hem hat iletkenlerini taşımak, hem de durdurucu bağ ile bunları tespit etmek olan, doğrusal güzergahta ya da köşede kullanılan direklerdir. 3) Son direkler (nihayet direkleri): Hattın başlangıcında ya da sonunda kullanılan direklerdir. 4) Ayırım (dağıtım) direkleri: Bir ya da daha çok hattın ayrıldığı yerlerde kullanılan direklerdir. Direk hesaplarında göz önüne alınacak kuvvetler

inin topraklanmış bölümlerine (toprak iletkenleri, demir ve beton direkler, topraklama iletkeni toprağa kadar indirilmiş ağaç direkler, açık hava tesislerindeki dayanaklar) yıldırım düştüğünde, topraklanmış tesis bölümleri ile işletme gereği gerilim altında bulunan bölümler arasında atlama (geri atlama) olabilir. Darbe topraklama direnci Rda bağıntısını sağlayacak değerde ise, genel olarak geri atlamalar beklenmez. Burada: Rda Direk ya da dayanak topraklama tesisinin darbe topraklama direnci, Uda Yalıtkanın darbe dayanım gerilimi, Ida Direk ya da dayanaktan geçen yıldırım akımının tepe değeri. Yıldırım akım şiddetleri üzerine bir görüş edinmek için Çizelge-H1’de hava hattı direklerinden geçen bazı yıldırım akım değerleri verilmiştir. İkinci sırada da tüm yıldırım düşmelerinin yüzde kaçında bu akım değerlerinin üzerine çıkılmadığı belirtilmiştir. Örneğin bir direğe düşen tüm yıldırımların %95’inde bu direkten geçen yıldırım akımlarının şiddeti 40 kA’i aşmamaktadır. Geri atlamayı azaltmak için tesisin güvenliği düşünülerek gerekli önlemler alınabilir. Açık hava bağlama ve transformatör tesislerinde darbe topraklama direnci, genellikle geri atlamalar oluşmayacak kadar küçüktür. Çizelge-H1 Toprak iletkeni bulunan hava hattı direklerinde direkten geçen yıldırım akımları Ida kA 20 30 40 50 60 Bir direğe düşen tüm yıldırım akımlarının % si olarak aşılmayan değerler 80 90 95 98 99 Bir topraklayıcının darbe topraklama direnci bunun RE yayılma direncinden farklıdır. Küçük boyutlu topraklayıcılarda (örneğin direk ayaklarında, uzunlukları yaklaşık 10 m’ ye kadar olan derin topraklayıcılarda ve ışınlarının uzunluğu 20 m’yi pek aşmayan yıldız topraklayıcılarda), darbe topraklama direnci yaklaşık olarak yayılma direncine (toprak iletkeninin direkten çözülüp ayrılması durumunda) eşit alınabilir. Şekil-H.1 Tek koruma teli Şekil-H.2 İki koruma teli Şekil-H.3 Tek yıldırım yakalama çubuğu Şekil-H.4 İki yıldırım yakalama çubuğu Ek-J Hava Hattı Koruma Telleri ve Yeraltı Kablolarının Metal Kılıfları ile İlgili Azalma Katsayıları J.1 Genel: Hava hatları koruma telleri ve yeraltı kablolarının metal kılıfları toprağa akan hata akımlarının bir kısmını taşır. Bunlar, Şekil-3’e uygun olarak, ilgili devrenin toprak akımının bir kısmını taşırlar. Toprak hatasından etkilenen yüksek gerilim tesislerinin topraklama sistemi, bu etkiyle toprak hata akımı bakımından, etkin bir şekilde deşarj edilecektir. Bu durum azalma faktörü ile ifade edilir. Üç fazlı hava hattının bir toprak teli için azalma katsayısı r, toprak dönüş akımının, üç fazlı devrenin toplam sıfır bileşen akımlarına oranıdır. Burada, IEW Toprak telindeki akım (dengeli durum), IE Toprak dönüş akımı, 3I0 Sıfır bileşen akımlarının toplamı. Benzer tanım metal kılıflı, ekranlı, zırhlı yeraltı kabloları veya civardaki çelik borular için yapılabilir. Toprak telindeki akım IEW yerine metal kılıf ve benzerlerindeki akım kullanılabilir.

ım kaynağından üretilmeleri gerekir. Not : Korku tepkisi nedeniyle, küçük yüzeyli bir el teması aynı zamanda kısa süreli bir temastır. Şekil-11 Küçük yüzeyli temaslarda 100 Hz’in üstündeki periyodik akımların ölçülmesi için bağlantı devresi

c) Dokunma geriliminin sınırlanması ile koruma:

i) Düşük dirençli gerilim kaynaklarına (sabit gerilim kaynakları) dokunma sırasında ortaya çıkan vücut akımları, vücut direncinden başka, dokunma akım devresinde tesadüfen mevcut olabilecek ek geçiş dirençlerine de bağlı olduğundan, akımlar yardımıyla gerilimlerin hesaplanması, esas itibariyle mümkün değildir. Çizelge-16’daki boyutlandırma sınıfları 1A, 1B, 2 ve 3’e karşı düşen gerilim değerleri, bu gerilimlerle normal çevre koşullarında gerçekte ortaya çıkan akımların, Çizelge-15’deki her boyutlandırma sınıfı kapsamında kaldığı, genel olarak kararlaştırılmış gerilim değerleridir. Örneğin nemli ortamlar gibi daha kötü çevre koşulları için, ilgili güvenlik standartlarında özel koruma önlemleri şart koşulur. m, pu ~, pu = katsayıları için Ek-Y’de Y.2’ye bakınız. Çizelge-16 Doğru ve alternatif gerilimlerin boyutlandırma sınıflarına ilişkin anma değerleri Boyutlandırma sınıfı 1A 1B 2 3 Alternatif akımlar 1) m . 12 V 2) m . 25 V m . 50 V veya 3) pu ~ . 50 V Boyutlandırma sınıfı 2’yi aşan değerler Doğru akımlar 1) 30 V 2) 60 V Pi = . 120 V 1) m katsayısı 1000 Hz’e kadar frekanslarda, pu ~ , pu = katsayıları 2 s’den sonraki etki sürelerinde 1 değerini alırlar. 2) Bu değerler, iletişim tekniğinin, gövdeleri işletme nedeniyle gerilim altında kalan elektrik işletme elemanları için de geçerlidir. 3) m veya pu ~ katsayısından daima daha büyük olanı dikkate alınır. Şekil-12 Farklı boyutlandırma sınıflarında, C kapasitesine bağlı olarak izin verilen dolma (şarj) gerilimleri U0 Not : IEC 60479-2’de, 100 ms ila 10 ms’lik zaman bölgesi için (Şekil-12’de 66,7 nF ila 6,67 mF’a karşı düşmektedir), tek kutuplu darbelerin çok sayıda mümkün olan şekillerinden boşalma darbesinin, dikdörtgen darbenin ve sinüs yarı dalga darbesinin eşdeğer etkileri için dönüşüm katsayıları verilmiştir. 3T süreli darbede dolma gerilimi başlangıç değerinin % 5’ine düşmüştür. ii) Çizelge-15 ve Çizelge-16’daki anma değerleri, DIN VDE 0228 Kısım 1 ila 5’deki etkilenme olaylarının sınır değerlerine, nadiren ve düzensiz olarak meydana gelen olaylara ilişkin değildir. iii) Gerilim altındaki kondansatörlere dokunma durumunda, boşalma-zaman sabiti (T) nedeniyle sadece sınırlı bir etki süresi ortaya çıkar. Şekil-12’de, 1A, 1B ve 2 boyutlandırma sınıfına karşı düşen dolma gerilimlerinin, kapasiteye bağlı anma değerleri gösterilmiştir. Bu değerler sadece, kondansatörün insan vücudu üzerinden tek bir kerelik boşalması gibi bir özel durum için geçerlidir. Boşalmalar 2 s’den daha az bir zamanda tekrarlayabilirse, bu periyodik bir olaydır (Ek-Y’de Y.1’e bakınız). Frekans ve etki süresinin tesiri için m, n ve p katsayılarının belirlenmesine ilişkin detay bilgiler Ek-Y’de Y.2’de verilmiştir.

a ve

b’de belirtilenlerin dışında

b ila

ans üzerinden topraklanmış bir şebekede toprak hata akımı Sistemin tamamında nötr iletkeni ile koruma iletkeni ayrı Sistemin tamamında topraklanmış faz iletkeni ile koruma iletkeni ayrı Şekil-4e Yıldız noktası yalıtılmış veya toprak teması kompanze edilmiş bir şebekede çift toprak temas akımı IF Toprak hata akımı, IC Kapasitif toprak akımı, IL Paralel söndürme (kompanzasyon) bobinlerinin akımlarının toplamı, IR Kaçak akım, IH Harmonik akım, IRES Toprak teması artık akımı, I”k1 Tek kutuplu toprak kısa devresinde alternatif başlangıç kısa devre akımı, I”kEE Çift toprak temas akımı. Şekil-4 Yüksek gerilim şebekelerinin yıldız noktası durumlarına göre toprak hata akımlarının sınıflandırılması

d) Şebeke (sistem) tiplerine ilişkin tanımlar: 1) Şebekelerin yıldız noktalarının topraklanma durumlarına göre sınıflandırılması:

i) Yıldız noktası yalıtılmış şebekeler: Transformatörlerin ve generatörlerin yıldız noktaları ile yıldız noktasını oluşturan öteki tesis bölümleri, işletmenin topraklama tesisine bağlanmamış olan şebekelerdir. Yıldız noktası çok büyük bir empedans ya da bir aşırı gerilime karşı koruma cihazı üzerinden toprağa bağlanan şebekeler de yıldız noktası yalıtılmış şebeke sayılırlar. ii) Toprak teması kompanze edilmiş (dengelenmiş) şebekeler: Bir ya da birden fazla transformatörün ya da yıldız noktasını oluşturan öteki tesis bölümlerinin yıldız noktaları veya orta noktaları söndürme bobinleri üzerinden topraklanmış ve bu düzenlerin endüktansı, şebekenin toprak kapasitesini kompanze edecek biçimde ayarlanmış olan şebekelerdir. iii) Yıldız noktası doğrudan doğruya ya da küçük değerli bir empedans üzerinden topraklanmış şebekeler: Bir ya da birden fazla transformatörün veya yıldız noktasını oluşturan öteki tesis bölümlerinin ya da generatörlerin yıldız noktası, doğrudan doğruya veya akım sınırlayan ohmik direnç ya da reaktans bobini üzerinden topraklanmış olan ve şebekedeki koruma düzeni, herhangi bir noktadaki toprak hatasında otomatik açmayı sağlayacak biçimde yapılmış olan şebekelerdir. Bu tanıma, toprak teması başlangıcında yıldız noktası kısa süreli olarak topraklanan, yıldız noktası yalıtılmış veya kompanze edilmiş şebekeler de dahildir. iv)Yıldız noktası veya bir faz iletkeni geçici olarak küçük değerli bir empedans üzerinden topraklanmış şebekeler: Kendi kendine sönmeyen toprak temasında, yıldız noktası veya işletme akım devresinin bir iletkeni (faz iletkeni), toprak temasının başlangıcından birkaç saniye sonra kısa süreli olarak topraklanan, yıldız noktası yalıtılmış veya kompanze edilmiş şebekelerdir. 2) Dağıtım şebekelerinin gerilimli iletken sayısına göre sınıflandırılması:Dağıtım şebekeleri gerilim türüne göre iletken sayısı bakımından aşağıdaki şekilde sınıflandırılır.

c1/iii geçerlidir. Şekil-19

ağlayan kapılar dışardan ancak güvenli anahtar (yuvalı değil) yardımı ile açılabilirse yerine gelmiş sayılır. Bu kapılar dışardan kilitlenmiş olsalar bile, içerden anahtar kullanılmadan bir mandal ya da benzer bir basit düzen ile kolayca açılabilmelidir. iii) Kapı önündeki alan genel trafiğe açıksa, kapılar ateşe dayanıklı ya da yanmayan gereçlerden yapılmış olmalıdır. iv) Kapıların serbest yüksekliği en az 200 cm. ve serbest genişliği en az 70 cm. olmalıdır.

v) Havalandırma delikleri, gerilim altındaki bölümlere dokunmayı ve yabancı cisimlerin içeriye girmesini önleyecek biçimde yapılmalıdır. Çizelge-2 Yapı içindeki tesislerde en küçük genişlikler (F) (Şekil-1'e bakınız) Geçit ya da giriş yerlerinin kullanılma amacı Geçit genişliği Geçitin bir tarafında Geçitin iki tarafında gerilim var. (mm) gerilim var. (mm) Denetleme F1= 1000 F2= 1200 El ile çalıştırma (manevra) F3= 1200 F4= 1400 Şekil-1 Hücre cephelerinin tel kafes kapı ve dolu duvar olması durumunda geçit genişlikleri

c) Hücreler, bağlama dolapları, tablolar vb. Bağlama (şalt) dolapları, bağlama tabloları vb. tesis bölümlerindeki tüm geçiş ve giriş elektrik iletkenleri çok açık ve anlaşılabilir biçimde bağlanmalı ve kolayca çözülebilmelidir. Bağlantı uçları kolayca denetlenebilmelidir. Her tarafı kapalı olan ve yüksekliği 220 cm.'den az olan hücreler, bağlama dolapları, bağlama çerçeveleri vb.'nin üst bölümleri kapalı olmalıdır.

d) Dokunmaya ve rasgele dokunmaya karşı korunma: 1) Yapı içindeki tesisler görevli olmayan kimselerin giremeyeceği biçimlerde kilitli olarak yapılmalıdır. 2) Koruma düzenleri ile gerilim altındaki çıplak tesis bölümleri arasında Çizelge-1'deki (A), (B), ya da (C) güvenlik açıklıkları bırakılmalıdır. (Şekil-1) 3) Tesis bölümlerinde çalışma sırasında çalışan kişilerin tesis bölümlerinde çalışırken korunması için tesisler koruma düzenleri uygulanabilecek biçimde yapılmalıdır. Yukarıda belirtilen koruma için yalıtkan levhalar kullanılması halinde bunlar yanlış işlemlerde (çarpma gibi) durumları tehlikeli olarak değişmeyecek biçimde tespit edilmelidir. Levhalar gerilim altındaki parçalara doğrudan doğruya temas etmemelidir. Şekil-2 Açık bağlama tesislerinde koruma alanları (taranmış bölümler) ve en küçük yükseklikler. Şekil üzerindeki değerler yalnızca 30 kV'a kadar geçerlidir. 45 kV ve daha büyük gerilimler için Şekil-4'e bakınız. Şekil-2'deki harfler, Çizelge-1'deki açıklıkları göstermektedir. 4) Arıza etkilerine karşı korunma: Üzerine bağlama aygıtları takılan çerçeveler ve bağlama dolapları yanıcı gereçlerden yapılmamalıdır. Ara bölmeler ve örtüler de güç tutuşabilen ve nem emmeyen (almayan) gereçlerden yapılmalıdır. Yalıtılmış bara uygulamalarında yalıtkanlar burada belirtilen hususlara uygun olmalıdır.

c’nin son iki paragrafına göre boyutlandırılır; ancak bu kesit en az 50 mm2 bakır olmalıdır. Potansiyel dengeleme barası,

ılmış veya kompanze edilmiş şebekeler de dahildir. iv)Yıldız noktası veya bir faz iletkeni geçici olarak küçük değerli bir empedans üzerinden topraklanmış şebekeler: Kendi kendine sönmeyen toprak temasında, yıldız noktası veya işletme akım devresinin bir iletkeni (faz iletkeni), toprak temasının başlangıcından birkaç saniye sonra kısa süreli olarak topraklanan, yıldız noktası yalıtılmış veya kompanze edilmiş şebekelerdir. 2) Dağıtım şebekelerinin gerilimli iletken sayısına göre sınıflandırılması:Dağıtım şebekeleri gerilim türüne göre iletken sayısı bakımından aşağıdaki şekilde sınıflandırılır. Alternatif akım sistemleri Doğru akım sistemleri Tek fazlı 2 telli 2 telli Tek fazlı 3 telli 3 telli İki fazlı 3 telli Üç fazlı 3 telli Üç fazlı 4 telli Üç fazlı 5 telli 3) Dağıtım şebekelerinin topraklama tipine göre sınıflandırılması: Bu Yönetmelikte sistem topraklamasının aşağıdaki tipleri dikkate alınmıştır. Notlar: 1-Şekil-5a’dan Şekil-5e’ye kadar olan şekillerde, genel olarak kullanılan üç fazlı sistemlere örnekler verilmiştir. Şekil-5f’den Şekil 5k’ya kadar olan şekillerde, genel olarak kullanılan doğru akım sistemlerine örnekler verilmiştir. 2-Kullanılan kodların anlamları aşağıda verilmiştir: Birinci harf: Güç sisteminin toprağa bağlanması, T: Bir noktanın toprağa doğrudan bağlanması, I: Bütün gerilimli bölümlerin topraktan ayrılmış olması veya bir noktadan bir empedans üzerinden toprağa bağlanması. İkinci harf: Tesisatın açıktaki iletken bölümlerinin toprağa bağlanması, T: Güç sisteminin herhangi bir noktasının topraklanmasından bağımsız olarak açıktaki iletken bölümlerin elektriksel olarak doğrudan toprağa bağlanması, N: Açıktaki iletken bölümlerin güç sisteminin topraklanmış noktasına elektriksel olarak doğrudan bağlanması (a.a. sistemlerinde güç sisteminin topraklanmış noktası, normal olarak nötr noktası veya nötr noktası yoksa bir ana (faz) iletkendir). Bir sonraki harf (varsa): Nötr ve koruma iletkenin düzenlenmesi, S: Nötr veya topraklanmış hat iletkeninden ayrı bir iletkenle koruma fonksiyonun sağlanması (veya a.a. sistemlerinde topraklanmış ana (faz) iletkenden). C: Nötr ve koruma güvenliğinin tek iletken üzerinden birleştirilmesi(PEN iletkeni).

i) TN sistemleri: TN sistemlerinde doğrudan topraklanmış bir nokta bulunur ve tesisatın açıktaki iletken bölümleri bu noktaya koruma iletkeni ile bağlanır. TN sistemi, nötr ve koruma iletkenlerinin düzenlenmesine göre üç tipe ayrılır: -TN-S sistemi : Sistemin tamamında ayrı bir koruma iletkeni kullanılır. -TN-C-S sistemi : Nötr ve koruma fonksiyonları, sistemin bir bölümünde tek iletkende birleştirilmiştir. -TN-C sistemi : Sistemin tamamında nötr ve koruma fonksiyonları tek iletkende birleştirilmiştir. Şekil-5’teki sembollerin açıklaması: Nötr iletkeni (N) Koruma iletkeni (PE) Birleşik koruma ve nötr iletkeni (PEN) Şekil-5a TN-S Sistemi Şekil-5b TN-C-S Sistemi. Nötr iletkeni ve koruma iletkeni, sistemin bir bölümünde tek iletkende birleştirilmiştir Şekil-5c TN-C Sistemi.

ELEKTRİK KUVVETLİ AKIM TESİSLERİ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Uygulama ve Tanımlar Amaç ve kapsam

f1 veya

d2/i ila

b2’deki en küçük kesitler donanımın bu tiplerine uygulanmaz. En küçük kesit olarak 2,5 mm2 bakır kullanılması şarttır. Eğer topraklama iletkeni mekanik olarak korunmamış ise 4 mm2 bakır iletken gereklidir. Bununla birlikte eğer başka noktalardan da topraklanması gerekli ise, bu durumda oralarda toprağın yanlışlıkla ayrılması olanağı bulunmamalıdır. F.6 Direkler: Tüm YG şebekelerinde kullanılan direkler ve bunların traversleri ile, AG şebekelerinde, çok sayıda insanın bulunduğu ya da girip çıktığı bina ve tesislerin (okul, sinema, hastane, stadyum, tören alanı vb.) yakınında bulunan direkler ve bunların traversleri etkin şekilde topraklanacaktır. Alçak gerilimli ağaç direkli şebekelerde koruma topraklaması yapılacaksa, izolatörler direklere deve boyunları ile bağlanmayıp metal konsollar üzerinden bağlanacaktır. Ayrıca sistem (şebeke) tipinin gerektirmesi durumunda AG hava hattı şebekelerinde tüm nihayet direkleri ile AG yeraltı kablo şebekelerinin sonundaki nihayet panolarında işletme topraklaması yapılacaktır. Toprak iletkeni bulunan YG hava hatlarının toprak iletkenleri, hat boyunca faz iletkenleri üzerinden bağlama tesisine kadar gelmeli ve tesisin topraklamasına bağlanmalıdır.Ayrıca açık hava merkezlerindeki demir ve çelik yapılar hava hattı direkleri gibi topraklanmalıdır. Ek-G Dokunma Gerilimlerinin Ölçülmesi Dokunma gerilimlerinin ölçülmesi için, akım-gerilim ölçme yöntemi kullanmak zorunludur (Ek-N ‘ye bakınız). Dokunma gerilimi, insan vücudu direncinin 1 kW olduğu kabul edilerek belirlenir. İnsan ayağı yerine kullanılan ölçme elektrodu(ları) 400 cm2 toplam alana sahip olmalı ve toprak üzerine minimum 500 N’luk bir toplam kuvvetle basmalıdır. Eğer ek dirençler dikkate alınmak zorunda değilse, ölçme elektrodu yerine toprağa en az 20 cm çakılmış bir sonda kullanılabilir. Tesisin her hangi bir kısmındaki dokunma geriliminin ölçülmesi için, elektrot dokunulabilecek tesis kısmından 1 m açıklığa yerleştirilmelidir. Beton veya kurumuş toprak durumunda bu elektrot ıslak bir bez üzerine veya bir su tabakasında bulunmalıdır. İnsan eli yerine, boya (yalıtım malzemesi olarak kullanılmamış) tabakasını güvenlikli şekilde delebilecek sivri bir ucu olan elektrot kullanılmak zorundadır. Voltmetrenin bir bağlantı ucu el elektroduna, diğeri ayak elektroduna bağlanır. Bu ölçmelerin bir tesiste numune deneyi şeklinde yapılmış olması yeterlidir. Not : Dokunma akım devresinin kaynak gerilimi (USDp) hakkında çabuk bir karar verebilmek için, ölçmenin iç direnci yüksek bir voltmetre ve 10 cm derinliğe çakılmış bir sonda ile yapılması çoğunlukla yeterlidir. Ek-H Doğrudan Yıldırım Darbelerine Karşı Koruma Yöntemleri Uzun yıllar boyunca yapılan model çalışmaları, ölçümler, gözlemler ve deneylerden elde edilen bilgiler sonucunda; aşağıda açıklanan düzende yerleştirilmiş yıldırımdan koruma telleri ve yakalama çubukları yardımıyla doğrudan yıldırım darbelerine karşı yeterli güvenirlilikle koruma sağlanabilir. Koruma bölgeleri (Şekil-H.1’den Şekil-H.

ofil EN 50 045 – 15 x 5 G – Profil EN 50 035 – G 32 G – Profil EN 50 035 – G 32 Şapka profil EN 50 022 – 35 x 7,5 Şapka profil EN 50 022 – 35 x 7,5 Şapka profil EN 50 022 – 35 x 15 Şapka profil EN 50 022 – 35 x 15 Bakır Alüminyum Bakır Alüminyum Bakır Alüminyum Bakır Alüminyum 25 16 120 70 50 35 150 95 Örneğin hat koruma anahtarı, hata akımı koruma anahtarı gibi cihazların yerleştirilmesi durumunda profil rayın ısı dağıtımı güvenlikli değildir. Normal işletmede çeliğin akım taşıyan iletken olarak kullanılması olağan değildir. Çelik bu yönetmelikte PEN iletkeni malzemesi olarak öngörülmemiştir. Ek-Y Beşinci Bölüm’de Yer Alan m, n, p Katsayılarının Belirlenmesi Y.1 Periyodik olaylar Y.1.1 Doğru bileşenli, sinüs şeklindeki değişimler: Aşağıdaki hesap yöntemi, verilen akım veya gerilimin, doğru bileşene, süperpoze olmuş alternatif bileşene ve bunun frekansına bağlı olarak, Çizelge-15 ve Çizelge-16’da belirtilen boyutlandırma sınıflarından hangisine girdiğini tespit etmeye yarar. Bunun için akım veya gerilimin zamana göre değişiminin aşağıdaki karakteristik değerleri belirlenmelidir:

a) Doğru bileşen i= veya u=

b) Bütün olaydaki alternatif bileşen ıˆ~ veya uˆ~ , ıˆ veya uˆ tepe değerleri yardımıyla ıˆ~ = ıˆ - i= veya uˆ~ = uˆ - u= şeklinde belirlenir.

c) Alternatif bileşenin frekansı f Örnek olarak Şekil-Y.1’e bakınız. Şekil -Y.1 Boyutlandırma sınıfı 2’de belirtilen değerlerin sağlanıp sağlanmadığı kontrol edilecek olan, süperpoze edilmiş doğru bileşeni bulunan f = 5 kHz frekanslı sinüs şeklindeki bir değişim için örnek; gerilim kaynağı için Ri ≈ 0 W kabul edilmiştir. Bu şekilde bulunan karakteristik değerler, her birine karşı düşen akım ve gerilim değerleriyle birlikte (Çizelge-15 ve Çizelge-16’ya göre I~ ve I= veya U~ ve U=) Akım ve gerilim için sırasıyla eşitsizliklerine yerleştirilir. I~ ve I= veya U~ ve U= değerleri, şimdilik kabul edilen boyutlandırma sınıfına göre m ve n1 veya n2 frekans katsayıları da işe sokularak belirlenir. Eğer kısa süreli bir olay söz konusu ise, alternatif bileşen için ya m ve n1 veya n2 frekans katsayıları veya pI~ veya pU~ kısa süre katsayıları ile doğru bileşen için pI= veya pU= kısa süre katsayıları göz önünde bulundurulmalıdır (Çizelge-15 ve Çizelge-16’ya bakınız). Yukarıdaki eşitsizlikler sağlanıyorsa, kabul edilerek değerleri esas alınan boyutlandırma sınıfı aşılmamış demektir. Eşitsizlikler daha düşük bir boyutlandırma sınıfına ilişkin (I~ ve I= veya U~ ve U=) değerlerle de sağlanıyorsa, değerlendirilen akım veya gerilim değeri bu daha düşük boyutlandırma sınıfına sokulmalıdır. Hesap yöntemi için örnek : uˆ~ = 30 V, u= = 40 V ve f = 5 kHz değerleriyle Şekil-7’den m = 1,5 olarak bulunur. Çizelge-16’ya göre boyutlandırma sınıfı 2’de, Şekil-Y.7’den bulunan gerilim katsayısı m = 1,5 ile aşağıdaki değerler elde edilir U~ = 1,5.

a5.6’ya bağlı olarak TN sistemlerinin koşulları uygulanır. 5.6) Aşağıdaki koşullar sağlanmalıdır: Nötrün dağıtılmamış olması durumunda: ZS £ veya nötrün dağıtılmış olması durumunda: Z'S £ Burada: Uo Faz-nötr arasındaki a.a. anma geriliminin etkin değeri, U Faz arası a.a. anma geriliminin etkin değeri, ZS Devrenin faz iletkenini ve koruma iletkenini içeren arıza çevriminin empedansı, Z'S Devrenin nötr iletkenini ve koruma iletkenini içeren arıza çevriminin empedansı, Ia Uygulanabildiğinde Çizelge-3’te belirtilen ayırma süresi t veya bu sürenin kabul edildiği bütün diğer devrelerde 5 saniye içinde, koruma düzenini çalıştıran akımdır (Madde 8-a3.5’ e bakınız). Çizelge-3 IT sistemlerinde en büyük açma (ayırma) süresi (ikinci arıza durumunda) Tesisatın anma gerilimi Uo / U (V) Açma (ayırma)süresi (s) Nötrü dağıtılmamış Nötrü dağıtılmış 120/240 0,8 0,8 230/400 0,4 0,8 400/690 0,2 0,4 580/1000 0,1 0,2 Not 1: TS 83 (IEC 60038)’ de belirtilen tolerans aralığı içinde kalan gerilimlerde anma gerilimlerine uygun ayırma süresi uygulanır. Not 2: Gerilimin ara değerlerinde, çizelgedeki bir üst değer kullanılır. 5.7) IT sistemlerinde, aşağıdaki izleme ve koruma düzenleri kullanılır: - Yalıtım izleme düzenleri, - Aşırı akım koruma düzenleri, - Artık akım koruma düzenleri.

b) Tamamlayıcı eşpotansiyel kuşaklama: Tamamlayıcı eşpotansiyel kuşaklamada, sabit donanımın aynı anda erişilebilen bütün açıktaki iletken bölümleri ve pratikte mümkün ise, inşaat betonarmesindeki ana metal konstrüksiyon dahil bütün dış iletken bölümler bulunmalıdır. Eşpotansiyel sistem, prizler dahil bütün donanımın koruma iletkenlerine bağlanmalıdır. Tamamlayıcı eşpotansiyel kuşaklamanın etkinliği hakkında kuşku durumunda, aynı anda erişilebilen açıktaki iletken bölümler ile dış iletken bölümler arasındaki R direncinin R £ 50 V / Ia koşulunu sağladığı doğrulanmalıdır: Burada; Ia : Koruma düzeninin çalışma akımı olup; -Artık akımlı düzenlerde, IDn -Aşırı akım düzenlerinde 5 saniyenin altında çalıştırma akımıdır. Not 1: Dolaylı temasa karşı diğer koruma yöntemleri için TS IEC 60364-4-41 standardına bakınız. Not 2: Alternatif akımda ve doğru akımda insan vücudu üzerinden geçen akımların etkileri için Ek-C’ye bakınız. Alçak Gerilim Tesislerinde Topraklama, Koruma ve Potansiyel Dengeleme İletkenlerinin Seçimi ve Tesisi

Bu Yönetmelik hükümlerini Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı yürütür. ___________________

(1) Bu değişiklik yayımı tarihinden altı ay sonra yürürlüğe girer. Yönetmeliğin Yayımlandığı Resmî Gazete’nin Tarihi Sayısı 30/11/2000 24246 Yönetmelikte Değişiklik Yapan Yönetmeliklerin Yayımlandığı Resmî Gazetelerin Tarihi Sayısı 1. 8/2/2007 26428 2. 5/3/2015 29286 3. 23/1/2018 30310 4. 12/1/2020 31006 5. 11/5/2023 32187

b ve

) Rezonans olayları sonucunda oluşan aşırı gerilimlere karşı alınacak önlemler:

i) Yıldız noktası dirençsiz topraklanan şebekelerde rezonans olayları oluşmaz. ii) İletken kopması sonucunda rezonans olayı nedeniyle oluşan aşırı gerilimler kopma noktası şebekeden iki taraflı beslenerek (çift hat ya da kapalı ring hattı gibi) önlenir. iii) Yeraltı kablolu şebekelerde, uygulanabildiğinde iç aşırı gerilimlere karşı parafudr veya arktan dolayı zarar oluşmayacak yerlerde eklatör(atlama aralığı) kullanılması tavsiye edilir. 2) Hava koşullarının etkisiyle oluşan dış aşırı gerilimlerde: 2.1) Aşırı gerilimlerin oluşmasını önleyen ya da bunları sınırlayan yapımsal önlemler:

i) Hatlar ve transformatör merkezleri için yer seçiminde hava koşulları iyi olan ve yıldırım tehlikesi az olan yerler seçilmelidir. Hatlar, geçecekleri yerin doğal koruyucu özelliklerinden yararlanabilmek için olabildiğince yamaç ve vadi gibi yerlerden geçirilmelidir. ii) Hava hatlarının iletkenleri, gerekli durumlarda üzerlerindeki yeter sayıdaki toprak iletkenleri ile korunmalı ve işletme akım devresindeki elemanlara yıldırım düşmesini önlemek için gerekli önlemler alınmalıdır. Yıldırım yoğunluğunun fazla olduğu yerler hariç 36 kV'a kadar olan hava hatlarında toprak iletkeni kullanılmayabilir. 2.2) Elektrik tesis ve aygıtlarını yıldırım etkisinden korumak için parafudr, eklatör (atlama aralığı) gibi koruyucu aygıtlar kullanılmalıdır. Özellikle 400 kVA'ya kadar olan tesislerde eklatör kullanılması tavsiye edilir. 3) Başka şebekelerin etkisi ile oluşan aşırı gerilimlerde: 3.1) Elektrostatik ve elektromagnetik etkilerle oluşan aşırı gerilimler için alınacak önlemler:

i) Birbirini etkileyecek akım devreleri arasındaki açıklık olabildiğince büyük tutulmalıdır. Akım devrelerinin birbirine elektromagnetik etkilerini yok etmek için bu devreler çaprazlanmalıdır. ii) Birbirini etkileyecek kablo hatlarında endüklenecek gerilim, özel metal zırh kullanılarak ve kabloyu yalıtım transformatörleri ile kısa parçalara bölerek küçültülebilir. Not: Yalıtım transformatörü, çok farklı potansiyellerdeki sistemler arasında enerji iletiminde kullanılan, primer ve sekonder sargıları birbirinden ayrılmış transformatördür. 3.2) Gerilimin bir şebekeden ötekine doğrudan doğruya geçmesine karşı alınacak önlemler: Bunun için yalnızca aşağıdaki yapımsal önlemler alınır:

i) Yaklaşma alanlarında iki şebeke arasında yeter derecede yalıtım sağlanması. ii) Hatların birbirine yaklaşmalarına ve kesişmelerine ilişkin gereklerin yerine getirilmesi. Yeterli yalıtım sağlayacak mesafeler gerilim atlama mesafeleri ve havada yalıtma aralıkları konulu TS'larında belirtilen hususlara uygun olmalıdır. (TS 855, TS 4238, TS 8800 ve ilgili diğer Türk Standartları) 4) Darbe topraklama direncinin Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği'nde belirtilen yöntemle hesaplanan değeri sağladığı irdelenmelidir.

b2 ile uygun olmalıdır.

b) İşletmecinin korunması için gerilim düzenleyicisi olarak; bu durumda çelik yapının bütün ilgili parçaları aralarında gerilim farkı oluşturmayacak şekilde birbirleriyle bağlanmalıdır. Bağlantılar

a6’daki önlemlerin yerine getirilmesini gerektirir. 1 İşletme yeri içindeki elektrik işletme elemanları için ayırma transformatörü, 2 İşletme yeri dışındaki elektrik işletme elemanları için ayırma transformatörü, 3 Koruma yalıtımı, 4 Gerektiğinde fonksiyon topraklamalı olabilecek iletişim tesisinin potansiyel dengeleme iletkeni (potansiyel dengeleme barası), 5

r. Uçları kaymayacak biçimde saptanmış olan ve kesitleri dikmelerden daha küçük olan çapraz çubukların (diyagonallar) boyutlandırılmasında basit ve kesişen çaprazlar için (Şekil-9'da a, b, c ve d'deki çaprazlar) burkulma uzunluğu olarak lb = 0,9 l uzunluğu alınır. Birisi basıya öteki çekiye çalışan kesişen iki çapraz çubuğun kesişme noktası, bu çubuklar birbirine uygun biçimde bağlanmışlarsa, taşıyıcı düzlemde sabit bir nokta olarak düşünülebilir. Kafes sisteminde ancak çaprazların kesişme noktasında düzleme dik iç örgü kullanılırsa, lb = 0,9 l alınabilir. Öteki bütün durumlarda lb = l alınır.

e) Bir çubuğun burkulması, burkulma uzunluğu içindeki bağlantılar nedeniyle belirli bir doğrultuya bağlı olursa, bu durumda atalet momenti, bu doğrultuya dik eksene göre alınmalıdır. Çizelge-14 Çelik gereçler için izin verilen gerilmeler No Zorlama ve Gereç Çeşidi İzin verilen gerilmeler Kg/cm2 1 Bası, çeki ve eğilme gerilmesi St 37 1600 2 Perçin ve Perdahlı cıvataların kesme gerilmesi St 52 St 36 ya da 3.6 (3D) St 44 ya da 5.6 (5D) 2400 1600 2400 3 Perçin ya da perdahlı cıvataların kullanılması durumunda delik çevresi basıncı Yapı elemanları Perçin ya da perdahlı cıvatalar St 37 St 36 ya da 3.6 (3D) St 52 St 44 ya da 5.6 (5D) 4000 4800 4 Kaba cıvataların kesme gerilmesi 3.6 (3D) 5.6 (5D) 1120 1500 5 Kaba cıvataların delik çevresi basıncı Yapı elemanları Cıvatalar St 37 3.6 (3D) St 37 5.6 (5D) St 52 5.6 (5D) 2500 2860 3340 6 Kaba cıvataların ve perdahlı cıvataların çeki gerilmesi 3.6 (3D) 5.6 (5D) 1120 1500 Not: 3.6 (3D) ve 5.6 (5D) perçin ya da cıvata gereçlerinin 267 no'lu DIN normunda belirtilen eski ve yeni kalite işaretleridir. Bir kafes direkte dikmeler eşit kenarlı köşebentlerden yapılmışsa ve çaprazlar Şekil-9'da a ve b'deki gibi düzenlenmişse, dikmelerin hesaplanmasında Ix atalet momenti kullanılır. Çaprazlar Şekil-9'da c ve d'deki gibi düzenlenmiş hesaplarda en küçük In atalet momenti kullanılır. Şekil-9 Direk Açınımı Cıvatalar

e1/iii dikkate alınmalıdır.

i) 5 s den daha az kesme zamanı için hesaplanacak kesit değerlerinin bulunması için S = ( I 2 t )1/2 / k bağıntısı kullanılır. Burada; S Kesit (mm2 ), I Empedensı ihmal edilebilecek bir hata durumunda koruma düzeninden akabilecek hata akımı (A, a.a.,etkin değer), t Kesme düzeni için çalışmaya başlama zamanı (s). Not: Aşağıdaki hususlar dikkate alınmak zorundadır: - Akım devresine ilişkin empedansın akım sınırlama etkisi ve - Koruma düzeninin sınırlama yeteneği (joule integrali) (akım-ısı değerlerinin sınırlanması). k değeri, koruma iletkeni malzemesine, yalıtımın ve diğer kısımların malzemesine ve koruma iletkeninin başlangıç ve son sıcaklığına, bağlı olan A.s1/2 /mm2 cinsinden bir katsayı (malzeme katsayısı). (Malzeme katsayısı k nin hesaplanması için Ek-U’ya bakınız). Koruma iletkenleri için malzeme katsayısı k, farklı kullanma durumları ve farklı işletme çeşitleri için Çizelge-5, Çizelge-6 ve Çizelge-7’de verilmiştir. Eğer bu denklemin kullanılması sonucu standart değerler bulunmamış ise bir üst standart değer kullanılmak zorundadır. Not 1 : Bu şekilde hesaplanan kesit, hata çevrim empedansındaki geçerli olan koşullarla uyumlu olmalıdır. Not 2 : Patlama tehlikesi bulunan bölgelerdeki tesislere ilişkin sıcaklık sınırlamaları için IEC 60079-8’ e bakınız. Not 3 : Ek yerleri için izin verilen en yüksek sıcaklık dikkate alınmalıdır. Bir kablo veya hattın kılıfı veya zırhından meydana gelen koruma iletkeni için malzeme katsayıları k için tavsiye niteliğindeki değerler Ek-V’deki V.1’de verilmiştir. ii) Koruma iletkeninin kesiti, hesaplanarak bulunacaktır; ancak Çizelge-8 de verilen değerin altında olamaz. Bu durumda

r) ve iletişim tesisinin topraklama tesisiyle bağlı kısımlarını etkilemezler. - Malzeme olarak kesiti en az 50 mm2 olan bakır kullanılmalıdır. Topraklama ring iletkeni sıva üzerine, amaca uygun şekilde duvardan 3 ila 5 cm uzaklıkta döşenmelidir. Yalıtılmamış malzeme kullanılması durumunda topraklama ring iletkeni, tutturucularda ve duvar geçişlerinde korozyona karşı yalıtılmalıdır. Topraklama ring iletkeni üzerindeki bağlantılar lehim, kaynak veya elektrik olarak bunlara eşdeğer, çözülmesi mümkün olmayan başka bir yöntemle yapılmalıdır. Giriş ve çıkış bağlantıları klemenslerle yapılmalıdır. 2.2) Toprak birleştirme (toplama) barası: - İçlerinde özellikle bozulmaya duyarlı (parazit gürültü vb. bozucu etkiler) iletişim tesisleri bulunmayan ve bir topraklama ring iletkeninin gereksiz yere büyük bir külfet getireceği durumlarda, topraklama birleştirme iletkeni (A) olarak bir topraklama barası yeterli olur. Topraklama birleştirme iletkenine yapılabilecek bağlantılar: A T o p r a k l a m a birleştirme iletkeni, 1 T üke tic i tesisinin potansiyel dengeleme iletkeni için, B İletişim düzeni, 2 İletişim sistemi toprakayıcısı için, C1,C2 İ le tişim sisteminin işletme akım yolu, topraklanmış C2 iletkeni aynı zamanda FE, 3 Temel topraklayıcı için, 4 Haberleşme kablolarının iletken dış kılıfları için, 5 Binanın çelik hasır konstrüksiyonu için, D İletişim sisteminin beslemesi, 6 Bina içindeki iletken su boruları için, G Akım kaynağı, 7 Kalorifer tesisatı için, 8 Yıldırıma karşı koruma tesisatı için, 9 Topraklayıcılar için, 10 İşletme topraklaması iletkeni (FE) için. Şekil-13 Anma gerilimi £ 120 V doğru gerilim veya £ 50 V alternatif gerilim olan iletişim sistemi besleme kaynağına sahip bir iletişim tesisi için işletme topraklamasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.) Toprak toplama barası olarak bakır, bakır - çinko alaşımı (pirinç) veya çinko kaplı çelik kullanılır. Baranın uzunluğu ve kesiti, buna bağlanacak topraklayıcı ve hat sayısına uygun olarak belirlenir. Malzeme birikmesi sonucunda korozyon oluşması önlenmelidir. Giriş ve çıkış bağlantıları vidalı veya klemensli bağlantılarla yapılmalıdır. 2.3) Topraklama klemensi: Topraklama iletkenleri çok az olan tesislerde topraklama birleştirme iletkeni (A) olarak vidalı klemens kullanılabilir. Malzeme birikmesi neticesinde korozyon oluşması önlenmelidir. 2.4) Topraklama birleştirme iletkenlerine yapılan bağlantılar: Farklı topraklayıcıların topraklama iletkenleri (Madde 18-b2.5’e bakınız), sadece topraklama birleştirme iletkeninde (A) birbirleriyle bağlanmalıdır. Eğer topraklama ring iletkeni veya toprak toplama barası şeklinde bir topraklama birleştirme iletkeni gerekiyorsa, bu, binada mevcut olan potansiyel dengeleme barasına bağlanmalıdır.

raçlarına ait mevcut ve yeni tesis edilecek alçak irtifa eğitim sahaları ile uçuş emniyeti açısından kritik sahalar içerisinde kalan ve yüksekliği yirmi metreyi geçen tüm enerji iletim ve dağıtım hatları bölümlerinde ilgili kuruluşlar ile yapılacak karşılıklı mutabakat sonucu belirlenecek öncelik sırası ve işin yapılabilirlik durumu incelenerek yukarıdaki madde esasları uygulanır. Söz konusu boya ve ikaz kürelerinin teknik özellikleri, ilgili şartname ve uluslararası standartlara uygun olmalıdır. Ayrıca yüksekliği seksen metreyi geçen direklerde ışıklı işaretlendirme bulundurulması zorunludur. Yeni tesis edilecek enerji iletim ve dağıtım hatlarının meskun mahaller dışında tümüne ait koordinat ve yükseklik bilgileri Harita Genel Komutanlığına bildirilir.

p) Her tip yüksek gerilim direğine zeminden en az 2,5 m. yükseklikte ve kolayca sökülmeyecek biçimde bir ölüm tehlike levhası takılacaktır. Yalnızca beton direkler üzerine gömme ya da yağlı boya ile çıkmayacak biçimde ölüm tehlikesi işareti yapılabilir.

r) Hava alanı pist orta noktasından 5 km. uzağına kadar olan yerlerde ve hava seyrüsefer cihazlarının bulunduğu yerlerde, havacılıkla ilgili kuruluşların kurallarına aynen uyulur. Hava hatlarının mekanik hesaplarında kullanılacak varsayımlar

tesisatı q PE ve PEN iletkenleri üzerinde koruma elemanı yok q Bilgi işlem tesisatı (varsa) q Küçük gerilimle koruma Tamamlayıcı potansiyel dengelemesi: q Koruma ayırması q Banyo ve duş kabini q Direk temasa karşı koruma q Hata akımı koruması q Koruma düzenlerinin yerleştirilmesi q Akım devrelerinin işaretlenmesi q Temel topraklayıcı q Notlar:........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ B. DENETLEME q Koruma düzenlerinin bütün test butonlarının fonksiyonlarının denetlenmesi q Bütün ihbar düzenlerinin denetlenmesi q Koruma cihazlarının anma değerlerinin korudukları işletme elemanına uygun olup olmadığının denetlenmesi q Uygulanan topraklama tesisinin projeye uygunluğu Notlar:......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... C. ÖLÇME Ölçme Koşulları: q Kuru q Nemli q Islak Kullanılan ölçme cihazları: İmalatçı: Tip: İmalatçı: Tip: İmalatçı: Tip: İmalatçı: Tip: Akım devresi No: İletken çeşidi Boyutlar Aşırı akım koruma cihazı In [A] Ik [A] Ik [A]bulunan Hata akımı koruma cihazı In [A] IAn [A] IAn [A] bulunan Yalıtım ölçmesi L1-L2 L1-L3 L2-L3 L1-N L2-N L3-N L1-PE L2-PE L3-PE PE-N Topraklama direnci RE .............(W) Topraklama gerilimi UE .............(V) Toprak özdirenci rE :........... (W.

m) Bir sonraki deney tarihi:....../......./..... Yukarıdaki değerlerin doğruluğu teyit edilir Adı Soyadı .............................................................İmza Tarih:....../......./...... Ek-R İzin Verilen Dokunma Gerilimi Dikkate Alınarak Yapılan Doğru Tasarımın Kontrol Edilmesi İçin Örnekler

a) Pratik olarak bütün hata akımı, transformatörün nötrüne metalik parçalar üzerinden döner. Not: Bazen bir sanayi tesisi içerisinde bulunur.

b) Yalnız hata akımının bir kısmı, ilgili topraklama sistemi üzerinden toprağa akar. Not : Bazen bir elektrik dağıtım sisteminde bulunur.

c) Hata akımının büyük bir parçası ilgili topraklama sistemi üzerinden akar(örneğin, bağımsız yerel topraklama sistemi). Şekil-R.1 Özel durumlar için hata akımının geri dönüş yoluna bağlı olarak çözüm örnekleri. Ek-S Topraklayıcı, Koruma İletkeni ve Potansiyel Dengeleme İletkenlerinin Gösterilişi Şekil-S.1’de topraklayıcılar, koruma iletkeni ve potansiyel dengeleme iletkenleri şematik olarak gösterilmiştir.

in artmasıyla ventriküler fibrilasyon hariç, atriyel fibrilasyon ve geçici kalp kasılmaları gibi kalpte, kalp atışlarının iletiminde ve biçiminde bozulmalar görülür. AC-4 c1 eğrisinden sonra AC-3 bölgesindeki etkilere ek olarak kalpte ve nefes alıp vermede akımın büyüklüğü ve süresinin artmasıyla tehlikeli fizyolojik etkiler ve ağır yanıklar meydana gelebilir. AC-4.1 c1 - c2 Ventriküler fibrilasyon olasılığı yaklaşık % 5’e kadar yükselir. AC-4.2 c2 - c3 Ventriküler fibrilasyon olasılığı yaklaşık % 50’ye kadardır. AC-4.3 c3 eğrisinden sonra Ventriküler fibrilasyon olasılığı %50’nin üzerindedir. *) 10 ms’nin altındaki akım akış süreleri için b doğrusundaki vücut akımı için olan sınır 200 mA’lik bir değerde olduğu kabul edilir. Şekil-C.3 15 Hz’den 100 Hz’e kadar a.a. etkilerinin akım/zaman bölgeleri C.4 Doğru akımda vücut akımı-zaman eğrileri İnsan vücudunda sol elden her iki ayağa doğru akan doğru akımın etkileri Şekil-C.4’te etki bölgelerine ayrılarak verilmiştir. Şekil-C.4 Doğru akım etkilerinin akım/zaman bölgeleri Bölgelere ilişkin açıklamalar: Bölge No Bölge sınırları Fizyolojik etkiler DC-1 2 mA’e kadar a doğrusu Genellikle bir tepki yoktur. Devre açıldığında veya devre kapandığında hafif karıncalanma. DC-2 2 mA b doğrusuna kadar Genellikle zararlı bir fizyolojik etki yoktur. DC-3 b*) doğrusu c1 eğrisine kadar Genellikle organik bir hasar beklenmez. Akımın büyüklüğü ve süresinin artmasıyla kalp atışlarının iletiminde ve biçiminde bozulmalar meydana gelebilir. DC-4 c1 eğrisinden sonra Akımın büyüklüğü ve süresinin artmasıyla DC-3 bölgesindeki etkilere ek olarak, ağır yanıklar gibi tehlikeli fizyolojik etkiler beklenir. DC-4.1 c1 - c2 Ventriküler fibrilasyon olasılığı yaklaşık % 5’e kadar yükselir. DC-4.2 c2 - c3 Ventriküler fibrilasyon olasılığı yaklaşık % 50’ye kadardır. DC-4.3 c3 eğrisinden sonra Ventriküler fibrilasyon olasılığı %50’nin üzerindedir. *) 10 ms’nin altındaki akım akış süreleri için b doğrusundaki vücut akımı için olan sınır 200 mA’lik bir değerde olduğu kabul edilir.

) ve (C) güvenlik açıklıkları bırakılmalıdır. Şekil-4 Tesis içerisindeki koruma alanı ve en küçük yükseklik (H1) 4) Açık hava tesislerinin dış çiti ve koruma alanı (Şekil-5, 6, 7)

i) Açık hava tesislerinin çevresi, üzerinde yüksek gerilim tesislerine karşı uyarma levhası bulunan ve yüksekliği en az 1800 mm. olan bir çitle çevrilmelidir. ii) Açık hava tesislerinin giriş kapılarına dilli anahtar ya da güvenli anahtarlar ile açılan kilitler ve uyarma levhaları takılmalıdır. iii) Açık hava tesislerinde dış çitin içerisinde Çizelge-3'e göre güvenlik açıklıkları olan bir koruma alanı bırakılmalıdır. (Şekil-5, 6, 7'deki taranmış alanlar) Doğrudan doğruya zemine konulan aygıtların dış çite olan uzaklığı Çizelge-3'teki (C) değerinden küçük olamaz. (Şekil-6) Fakat tesis gerilimsiz duruma getirilmeden taranmış alana girilemez. iv) Dış çit ile yanındaki aygıt arasında bir geçit bulunursa, aygıt ile dış çit arasında (B1 + F) ya da (C2 + F) açıklığı bırakılmalıdır. (Şekil-7) 5) Her yanı kapalı tesis ve işletme araçları için çit yapılması gerekmez.

d) Kısa devre etme ve topraklama: Çıkış hatlarını topraklayan topraklama donatımı, hücre içindeki başka aygıtları topraklamıyorsa, topraklama ve kısa devre etme düzenlerinin bağlamaya ya da aygıtlar üzerinde sabit bağlantı yapmaya uygun çıplak bölümler bırakılmalıdır.

e) Mesnetler, iletken donanımları, izolatörler: Mesnet ve portalların dayanım hesabı ile açık hava bağlama tesislerinde germe için kullanılan çekmeye zorlanan iletken donanımlarının, izolatörler ve izolatör bağlantı parçalarının boyutlandırılması hava hatları için uygulanan ilkelere göre yapılır.

f) Aydınlatma: Tesislerin aydınlık seviyesi en az 60 lux olmalıdır. Aydınlatma tesislerinin iletkenleri, olabildiğince arktan tehlike görmeyecek biçimde döşenmelidir. Üzerinde çalışılması ya da bakım yapılması zorunlu tesis bölümleri (lamba armatürleri vb.) tekniğe uygun olarak ve çalışanlar için yüksek gerilimli tesis bölümlerine hiç bir dokunma tehlikesi bulunmayacak biçimde kurulmalıdır.

g) İşaretler, uyarma levhaları: Bara sistemleri, çıkışlar, transformatörler ve öteki önemli tesis bölümleri kolayca okunabilecek şekilde TS 6429'da belirtilen biçimde işaretlenmelidir. Bu Yönetmelikte gerekli görülen uyarma levhaları, uyarma yazıları, etiketler vb. tesislerde kolayca okunabilecek biçimde yerleştirilmelidir. Transformatör merkezleri

19) Dokunma gerilimi (UT): Topraklama geriliminin, insan tarafından köprülenebilen bölümüdür (Şekil-2'ye bakınız). Bu durumda insan vücudu üzerindeki akım yolu elden ayağa (dokunulabilen yere yatay uzaklık yaklaşık 1

m) ya da elden eledir. 20) Beklenen dokunma gerilimi (mümkün olan en büyük dokunma gerilimi) (UST): İletken kısımlarla toprak arasında ortaya çıkan bir toprak hatası esnasında, bu kısımlara henüz dokunulmamış iken, ortaya çıkan gerilimdir (kaynak gerilimi). 21) Adım gerilimi (US): Topraklama geriliminin, insanın 1 m’ lik adım açıklığı ile köprüleyebildiği bölümüdür. Bu durumda insan vücudu üzerindeki akım yolu ayaktan ayağadır (Şekil-2'ye bakınız). 22) Potansiyel dağılımı: Topraklanmış bir elektrik işletme elemanında oluşan bir hata sonucunda bir gövde kısa devresi oluştuğunda, referans toprağından başlayarak ölçülmek üzere söz konusu elektrik işletme elemanına doğru, yeryüzündeki potansiyelin dağılmasıdır. IF = 3 Io + ITR Birbirine bağlanmış hava hattı IE = rE x (IF - ITR ) İletkenlerine ilişkin zincir etkili iletken UE = IE x ZE empedanslarının eşit olması durumunda I0 Sıfır akımı , ITr Transformatörün yıldız noktası topraklamasından geçen akım, IF Toprak hata akımı, IE Topraklama akımı (doğrudan doğruya ölçülemez), IRS Gözlü topraklayıcının yayılma direncinden geçen akım, rE Uzaktaki topraklayıcıya kadar hattın azalma katsayısı, RES Gözlü topraklayıcının yayılma direnci, RET Bir direğin yayılma direnci, Z¥ Hava hatlarının zincir etkili iletken empedansı, ZE Topraklama empedansı, UE Topraklama gerilimi, n Tesisten çıkan hava hatlarının sayısı (örnekte n = 2’dir). Şekil-3 Bir toprak hatası durumunda yıldız noktası küçük değerli bir direnç üzerinden topraklanmış bir transformatör merkezinde akım, gerilim ve dirençler 23) Potansiyel dağılımının düzenlenmesi (potansiyel düzenlenmesi): Bir topraklama tesisinin potansiyel dağılımının düzenlenmesi, adım ve dokunma gerilimlerini küçültmek için potansiyel düzenleyici topraklayıcılar yerleştirerek potansiyel dağılımına etki etmektir (Şekil-2'ye bakınız). Düzenleyici topraklayıcıların topraklama tesisine bağlı olup olmamalarının önemi yoktur. 24) Potansiyel dengelemesi: Potansiyel farklarının ortadan kaldırılmasıdır. Örneğin, koruma iletkenleri ile iletken borular ve iletken yapı bölümleri arasında ya da bu borularla yapı bölümleri arasındaki potansiyel farklarının giderilmesi amacıyla yapılan düzenlemelerdir. 25) Fonksiyon potansiyel dengelemesi: İletken kısımlar arasındaki gerilimi, bir işletme elemanının, cihazın veya tesisin sorunsuz çalışabilmesine yetecek kadar küçük değerlere düşürmek amacıyla yapılan düzenlemelerdir. 26) Koruma potansiyel dengelemesi: İletken kısımlar arasında yüksek gerilimlerin ortaya çıkmasını önlemek amacıyla yapılan düzenlemelerdir.

a/1 yada a/2'deki gibi hesaplanmakla birlikte ayrıca aşağıda belirtildiği gibi çizilecek iletken salınım diyagramlarına (Şekil-8'e bakınız.) göre gerilim altındaki iletkenler arasındaki uzaklığın (U/150) m.den daha az olmadığı doğrulanacaktır. Bu uzaklık 0,20 m'den az olamaz. Bu salınım diyagramları, +5 Cø ve %70 rüzgar yükü ile bölgenin en büyük sıcaklığında ve %42 rüzgar yükünde çizilecektir. İletken salınım kontrolünde en büyük sapma açısı α, 50ø'ye kadar α /4, 50ø-62ø 30'a kadar 12ø30 sabit ve 62ø30'dan büyük sapma açılarında ise iletken salınımları arasında α /5'e kadar bir açısal kayma varsayılarak gerekli doğrulamalar yapılacaktır. Bu madde yalnızca yüksek gerilimli büyük aralıklı hatlara uygulanır.

c) Yukarıda hesaplanan konsol ve travers boyları ile bunlar arasındaki uzaklıklar ayrıca kamçılanma kontrolü yapılarak doğrulanacaktır. Bir direkte birbirinin üstünde bulunan iletkenlerden, alttaki iletkenin üzerindeki buz yükünün birdenbire düşmesinden sonra, alttaki iletkenin düşey düzlemde bir sıçrama yapacağı varsayılarak sıçramadan sonra üstteki buzlu iletkene uzaklığı (U/150) m.den az olmayacaktır. Bu uzaklık 0,20 m.'den az olamaz. Bu madde yalnızca yüksek gerilimli büyük aralıklı hatlara uygulanır.

d) Aynı direk üzerinde bulunan yüksek ve alçak gerilimli iletkenlerin bağlantı noktaları arasındaki düşey uzaklık en az 1,5 m. olacaktır.

e) Alçak gerilimli küçük aralıklı hatlarda iletkenler arasındaki uzaklık 0,40 m. den az olmayacaktır. Bu uzaklıklar aşağıdaki durumlarda küçültülebilir: - Gerilimleri birbirine eşit olan aynı faz iletkenlerinde, - İletkenlerin birbirine değmemesi için gerekli güvenlik önlemleri alınmış olan hatlarda

f) Hat iletkenleriyle topraklanmış metal bölümler arasındaki uzaklık en az (U/150 + 0,05) m. olacaktır. Bu uzaklık yüksek gerilimli hava hatlarında 0,20 m.den, alçak gerilimli hava hatlarında da 0,05 m.den az olamaz. U: Fazlar arası anma gerilimidir (kV).

g) Toprak iletkeni ile faz iletkenleri arasındaki uzaklık, toprak iletkeninin faz iletkenlerini yıldırıma karşı maksimum 30ø'lik açı altında koruyabileceği biçimde hesaplanacaktır.

h) İletkenlerin 46 ncı maddeye göre hesaplanan en büyük salgılı durumda üzerinden geçtikleri yer ve cisimlere olan en küçük düşey uzaklıkları Çizelge-8'de verilmiştir.

i) Hava hattı iletkenleri ile yanından geçtikleri yapıların en çıkıntılı bölümleri arasında, en büyük salınım konumunda en az Çizelge-5'te verilen yatay uzaklık bulunmalıdır. Çizelge 5- Hava hattı iletkenlerinin en büyük salınımlı durumda yapılara olan en küçük yatay uzaklıkları Hattın izin verilen en yüksek sürekli işletme gerilimi kV Yatay uzaklık m 0-1 (1 dahil) 1 1-36 (36 dahil) 2 36-72,5 (72,5 dahil) 3 72,5-170 (170 dahil) 4 170-420 (420 dahil) 5

k) Yüksek gerilim hatları, hatlara rastgele dokunmayı önleyecek önlemler alınmak koşulu ile elektrik işletme yapılarına tespit edilebilir.

Kuvvetli akım elektrik aygıtlarının gerilim altındaki bölümlerine rastgele dokunmayı önlemek için yapılan kutular, bir arıza anında oluşabilecek iç ve dışarıdan gelebilecek mekanik zorlamalara karşı dayanıklı ve aygıtta ark oluşsa bile tehlikesiz bir manevra yapılabilecek biçimde olmalıdır. Bu koruyucu kutular aygıtın bulunduğu yerin koşullarına uygun koruma derecesine sahip olmalıdır. Koruma derecelerinin tanımı, ilgili standartlarda belirtildiği gibidir. (Not: Burada kutu kelimesi mahfaza anlamında kullanılmaktadır.) Aygıtların düzenlenmesi

x IM ) bağıntısıyla verilir. 3 fazlı bir alternatif akım şebekesindeki toprak hatası inceleniyorsa ve transformatör merkezinden çıkan bütün hava hatlarının toprak teli azalma katsayısı yaklaşık olarak aynıysa, topraklama akımı için, IE = r x S 3 I0 bağıntısı geçerlidir Burada r Toprak teli azalma katsayısı S 3 I0 Bu şebekenin bütün faz iletkenlerinden tesise doğru akan akımların vektörel toplamı Transformatör merkezinde, ortaya çıkan bir hata durumunda S 3 I0 , toprak kısa devre akımı ile transformatör yıldız noktası (nötr) akımı arasındaki farktır. Transformatör merkezinden çıkan A, B, C ... hatlarının toprak teli azalma katsayıları birbirinden farklıysa, IE = rA x 3 I0A + rB x 3 I0B + rC x 3 I0C + ....... bağıntısı geçerlidir. Burada : I0A A hattının bir faz iletkenin (örneğin L1 fazının) sıfır akım bileşeni, I0B aynı şekilde B hattı için v.s. rA A hattının toprak teli azalma katsayısı, rB aynı şekilde B hattının v.s. Transformatör merkezine gelen hatlardan biri kablo ise, bu durumda bu hat için, IE’nin hesaplanması için verilen yukarıdaki formülde topraklama teli azalma katsayısı yerine kablo kılıfı azalma katsayısı yerleştirilir. N.4 Topraklama ölçmelerinde yabancı ve bozucu gerilimin yok edilmesi: N.2.2.3’e uygun olarak topraklama geriliminin tespit edilmesi sırasında her çeşit yabancı ve bozucu gerilim ile (örneğin, işletmede bulunan komşu sistemler tarafından deney akım devresinin endüktif olarak etkilenmesi) ölçme hataları ortaya çıkabilir. Bu tip bozucu etkilerin yok edilmesi için kullanılan yöntemlere örnekler : N.4.1 Salınım yöntemi: Bu yöntemde, frekansı şebekeninkinden onda birler mertebesinde farklı olan bir gerilim kaynağı (örneğin acil ihtiyaç generatörü) kullanılır. Deney akımı tarafından oluşturulan gerilimler, bir ölçme çevriminin süresinin yeteri kadar kısa olması durumunda mutlak değeri ve faz açısı sabit olarak kabul edilebilecek diğer bozucu gerilimlerin U’d üzerine vektörel olarak toplanır. Asenkron süperpozisyon nedeniyle voltmetrenin ibresi veya göstergesi bir maksimum U1 ve minimum U2 değeri arasında salınır. Test akımı tarafından oluşturulan gerilim için bu durumda; 2 x U’d < U1 için 2 x U’d > U1 için 2 x U’d = U1 için bağıntıları geçerlidir. N.4.2 Kutup değiştirme yöntemi: Bu yöntemde, geriliminin faz açısı akımsız bir bekleme süresi sonunda elektriksel olarak 180 ° döndürülen şebeke ile senkron bir gerilim kaynağı (transformatör) kullanılır. Kutup değiştirmesi yapılmadan önce test akımı akarken ortaya çıkan gerilim Ua, kutup değiştirildikten sonra Ub ve test akımının kesildiği sıradaki bozucu gerilim Ud ölçülür. Vektörel bağıntılar nedeniyle test akımı tarafından ortaya çıkarılan gerilim için, bağıntısı geçerlidir. N.4.3 Vektör ölçme yöntemi: Uzun ölçü iletkenleri, test hattıyla mümkün olduğunca dik açı yapacak şekilde döşenmelidir. Yer nedeniyle bu mümkün değilse, test akımı tarafından ölçme iletkeninde endüklenen gerilim kısmı, vektör ölçü aletiyle kısmen elimine edilir. N.4.

inde kalacak şekilde yerleştirilmelidir. Topraklayıcının beton içindeki yerini sabitlemek için uygun mesafe tutucular kullanılmalıdır. (Şekil-L.5’e bakınız) 4) Çelik hasırlı (kuvvetlendirilmiş) temel ve su yalıtım malzemesi içinde yerleştirme: Temel topraklayıcı, en alt sıradaki çelik hasır üzerine yerleştirilmeli ve yerini sabitlemek için yaklaşık 2 m’lik aralıklarla çelik hasırla bağlanmalıdır (Şekil- L.6 ve Şekil-L.7’ye bakınız). Dışarıdan basınç yapan suya karşı (DIN 18195 Kısım 6’ya göre) yalıtılmış binalarda temel topraklayıcı, yalıtımın altındaki beton tabakası içine yerleştirilmelidir. Bağlantı filizleri ya dış yüzeyden veya yalıtım malzemesi arkasındaki dolgu tabakasından beton içine gömülü durumda yukarı çıkarılmalı ve en yüksek yeraltı su seviyesinin üstünden bina içine sokulmalıdır. Bağlantı filizleri veya kısımları, gerekli önlemler alınırsa (DIN 18195 Kısım 9’a göre) yalıtım malzemesi içinden de geçirilip bina içine sokulabilir. 1 Temel topraklayıcı, 2 Bağlantı filizi, 3 Bina sınırı. Şekil-L.2 Bitişik nizam evlerde temel topraklayıcının yerleştirilmesine örnek 1 Temel topraklayıcı, 2 Bağlantı filizi. Şekil-L.3 Büyükçe bir iş merkezinde temel topraklayıcının yerleştirilmesine örnek 1 Esnek bağlantı (genleşme köprüsü), 2 Dilatasyon derzi (hareket aralığı). Şekil-L.4 İnşaatların içinde, esnek bağlantı ile hareket aralıklarının köprülenmesine örnek 1 Toprak, 2 Yalıtım tabakası, 3 En az 150 cm’lik bağlantı filizi, 4 Bodrum dış duvarı, 5 Zemin betonu, 6 Blokaj, 7 Temel topraklaması, 8 Mesafe tutucu, 9 Temel, 10 Drenaj. Şekil-L.5 Demir hasırı olmayan (kuvvetlendirilmemiş) temel içinde temel topraklayıcının yerleştirilmesine örnek 1 Toprak, 2 Yalıtım tabakası, 3 En az 150 cm’lik bağlantı filizi, 4 Bodrum dış duvarı, 5 Temel betonu, 6 Blokaj, 7 Yerinin sabitleştirilmesi için 2 m’lik aralıklarla demir hasıra irtibatlandırılmış temel topraklayıcı, 8 Drenaj. Şekil-L.6 Demir hasırı olan (kuvvetlendirilmiş) temel içinde temel topraklayıcının yerleştirilmesine örnek c)Temel topraklayıcının kısımlarının bağlantısı: Temel topraklayıcının kısımlarını birbirleriyle bağlamak için (DIN 48845’e uygun) çapraz bağlayıcılar ve uygun kamalı (DIN 48 834’ye göre) bağlantılar kullanılmalıdır veya bağlantılar DIN 1910 serisi standartlara uygun şekilde (L.1.2/b.1-iii’ ye de bakınız) kaynakla yapılmalıdır

d) Bağlantı filizleri ve bağlantı parçaları:

i) Ana potansiyel dengeleme yapmak amacıyla, potansiyel dengeleme barasına bağlanacak bağlantı filizi veya bağlantı parçası bina bağlantı kutusunun yakınına yerleştirilmelidir. ii) Bağlantı filizleri, bina içine girdikleri yerden itibaren en az 1,5 m’lik bir uzunluğa sahip olmalıdır. Bu filizler, giriş noktalarında korozyona karşı ek olarak korunmalıdır. Bağlantı filizleri, inşaat sırasında göze çarpacak şekilde işaretlenmelidir.

d2 geçerlidir. Tesislerin arasındaki sinyal iletim hatlarının galvanik olarak ayrılmasından sadece, eğer belirgin şekilde görülebilen ve güvenlik altına alınmış olan ortak bir topraklama ve potansiyel dengeleme tesisi varsa (Çizelge-20’deki Not) vazgeçilebilir. ii) Aynı şebekeden, farklı alt dağıtım panolarıyla besleme: Bir iletişim tesisinin cihazlarının bu şekilde düzenlenmesi durumunda (Şekil-27’ye bakınız), L1 ila L3 ana iletkenlerinin fark akımları sinyal iletim hattının ekranı ve potansiyel dengeleme iletkeni üzerinden akabilir ve fonksiyon bozulmalarına neden olabilir. Bu fonksiyon bozulmaları sadece, fark akımların azaltılması, potansiyel dengeleme tesisinin empedansının azaltılması gibi başka önlemlerle veya bunlardan başka, galvanik olarak tamamen ayrılmış iletim sistemleriyle azaltılabilir veya ortadan kaldırılabilir. 2) Ekransız sinyal iletim hatları kullanılan iletişim tesisleri: Ekransız sinyal iletim hatlarının kullanılması durumunda uzaktaki son cihaz, merkezi ünitenin potansiyel dengelemesine dahil edilemez ve sinyal iletim hatları, iletişim sistemine ilişkin donanımlardan galvanik olarak ayrılmalıdır; zira aksi takdirde potansiyel dengeleme iletkenleri ve aynı zamanda sinyal hatları L1 ila L3 ana iletkenlerinin fark akımlarını geçirirler. Bununla ilgili bir örnek Şekil-28’de gösterilmiştir. Şekil-24 Bir iletişim tesisinin santral merkezi ünitelerinin topraklamasına ve potansiyel dengelemesine örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.) Şekil-25 Aynı alt dağıtım panosundan beslenen uzaktaki bir son cihaza sahip iletişim tesislerinin topraklamasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.) Not : Uzaktaki son cihaza giden sinyal hattı ekransızsa, akım devresinin simetrik olması, yani çaprazlanmış iletkenlerin kullanılması ve hatların simetrik olarak sonlandırılmaları gerekir. Şekil-26 Ayrı şebeke beslemeli, ekranlı iletim hatlı ve ayrık topraklama veya potansiyel dengeleme tesisine sahip iletişim tesislerinin topraklamasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.) Şekil-27 Aynı şebeke beslemesinin başka bir alt dağıtım panosundan beslenen ve ekranlı sinyal iletim hatlarıyla bağlanan uzaktaki bir son cihaza sahip iletişim tesisinin topraklamasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.) Not : Bu düzenlemede fonksiyon bozulmaları mümkündür (Madde 27-f1/ii’ye bakınız). Şekil-28 Aynı şebeke beslemesinin başka bir alt dağıtım panosundan beslenen ve ekransız, galvanik olarak ayrılmış sinyal iletim hatlarıyla bağlanan uzaktaki bir son cihaza sahip iletişim tesisinin topraklamasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.) Görüntü ve Ses İletim Arabalarını da Kapsayan Televizyon ve Radyo Yayın Tesisleri için Topraklama Kuralları

a1/i’ de belirtilen otomatik ayırma koşulları tam olarak gerçekleştirilemiyorsa, tamamlayıcı potansiyel dengelemesi olarak adlandırılan bir yerel potansiyel dengeleme uygulanmalıdır (Madde 8-b’ye bakınız). Not 1: Tamamlayıcı potansiyel dengelemesinin kullanılması, beslemenin başka sebeplerle ayrılması gereğini ortadan kaldırmaz (örneğin yangına karşı koruma, donanımın ısıl zorlanmaları vb). Not 2: Tamamlayıcı potansiyel dengelemesi, tüm tesisatı, tesisatın bir bölümünü, bir cihazı veya bir mahali kapsayabilir. 3) TN sistemleri: 3.1) Tesisatın açıktaki bütün iletken bölümleri, ilgili her bir transformatörde veya generatörde veya yakınında, topraklanması gereken koruma iletkenleri ile, güç sisteminin topraklanmış noktasına bağlanmalıdır. Genel olarak güç sisteminin topraklanmış noktası nötr noktasıdır. Nötr noktası bulunmuyorsa veya erişilemiyorsa, bir faz iletkeni topraklanmalıdır. Hiçbir durumda faz iletkeni, PEN iletkeni olarak çalışmamalıdır (Madde 8-a3.2’ ye bakınız). Not 1: Başka etkili toprak bağlantıları varsa, koruma iletkenlerinin mümkün olan her yerde böyle noktalara da bağlanması tavsiye edilir. Arıza durumunda, koruma iletkenlerinin potansiyelinin toprak potansiyeline mümkün olduğunca yakın olmasını sağlamak için, mümkün olduğu kadar düzgün dağıtılmış noktalarda ek topraklama yapılması gerekli olabilir. Çok yüksek binalar gibi büyük binalarda, uygulama sebebi ile koruma iletkeninin ek topraklaması mümkün değildir. Bununla birlikte, koruma iletkenleri ile dış iletken bölümler arasındaki eşpotansiyel kuşaklama, bu durumda benzer işlem görür. Not 2: Aynı sebeple, koruma iletkeninin bütün binalara veya evlere girdiği yerlerde topraklanmış olması istenir. 3.2) Sabit tesisatta tek bir iletken,

İşletme sorumluları genellikle yapılacak işler için görevlendirilen kişilere işin süresi, yeri, cinsi ve önemine ilişkin yazılı yönergeler vereceklerdir. Aşağıdaki durumlarda yazılı yönergeler verilmeyebilir: 1) İşi yapmakla görevlendirilen kimselerin yeterli teknik bilgi ve görgüsü varsa, kendisi ve yardımcıları için gerekli güvenlik önlemlerini kendi sorumluluğu altına alabilirse, 2) İşletme sorumlusu tüm devre açma ve kapama işlerini kendisi yapar ya da gözetimi altında yaptırır ve yapılan işleri kendi denetlerse. Sözlü olarak ya da telefonla verilen emirler, bu emri alan kimseye tekrar ettirilecektir. İlgililerin saatleri birbirine göre tam olarak ayarlanmalı ve ek güvenlik önlemi olarak işe başlarken gerilimin kaldırılması ve iş bittikten sonra gerilimin uygulanması sırasında yeterli süre bırakılmalıdır. Kuvvetli akım tesislerinde yapılacak bakım-onarım çalışmaları sırasında çalışanların hayatının korunması açısından mutlaka alınması gereken önlemler aşağıda açıklanmıştır:

a) Gerilimin kesilmesi: Bakım ve onarım yapılacak yere enerji sağlayan tüm kesicilerin açılması ve bunlara ait ayırıcılar ile ayırma işleminin emniyet altına alınması gerekir.

b) Tekrar gerilim verilmesinin önlenmesi Gerilimin kesilmesi için açılmış olan kesici ve ayırıcıların bir başkası tarafından yanlışlıkla kapatılmasını önlemek üzere gerekli önlemlerin alınmış olması gerekir. Bu maksatla, bu aygıtların varsa tahrik ve kumanda kilitleme düzenleri kilitlenebilmeli, aygıtların üzerine "kapamak yasaktır", "hat üzerinde çalışılıyor" gibi yazılar asılmalıdır. Bu önlemler, örneğin kesicilerin kapanmasını önleyici anahtarlı kilitleme düzeninin anahtarının yetkili kişi tarafından alınması ile de daha emin şekilde sağlanabilir. Bir çalışma yeri birden fazla noktadan besleniyorsa, (a) ve (b) bentlerinde belirtilen önlemler her besleme noktası için uygulanacaktır.

c) Çalışılacak yerde gerilim olmadığının kontrolu: Tesislerin bir bölümünde çalışma yapmak için gerilimin kaldırılması gerekiyorsa, devre kapama ve açmalarının belirli bir zamanda yapılacağını bildirmek yeterli değildir. Çalışılacak yeri besleyen tüm kesicilerin açılmış olmasına rağmen söz konusu tesis bölümünün gerilim altında olup olmadığı gerekli ölçü veya gösterge cihazları ile denetlenmeli ve denetleyen kimse gerilim olmadığı kanısına vardıktan sonra çalışmaya başlanmalıdır. Üzerinde çalışılacak bir tesisin gerilim altında olmadığının saptanmasında, yalnız devresi kesildikten sonra ölçü aygıtlarının göstergelerinin geri gitmesi, anahtarı kapatılan lambaların sönmesi, ya da transformatör gürültülerinin kesilmesi gibi özelliklere güvenilmemelidir. İş bittiğinde çalışanların tehlikeyle karşılaşmayacaklarına kesinlikle inanıldıktan sonra tesisler gerilim altına alınmalıdır.

d) Çalışılan bölüme yakın yerlerde, işletme esnasında gerilim altında bulunması gerekli başka bölümler varsa, bu bölümlerdeki gerilimli kısımlara dokunmayı önleyecek önlemler alınmalıdır.

lama şebekesinin bir kısmını oluşturuyorsa gereklidir. Normalde çelik hasırın tellerle birçok yerden bağlanması yeterlidir. Bütün kısımların birbirleriyle ve topraklama tesisiyle, birçok yerde bağlanmasını sağlayacak sayıda bağlantı noktaları öngörülmelidir. E.2 Kontrol sistemlerinin elektromanyetik uyumluluğu için temel kurallar: Bu madde elektro-manyetik girişimlere karşı kontrol devrelerinin korunması ile ilgilidir.

a) Yüksek gerilim tesislerinde elektriksel gürültü kaynakları: Parazitler yüksek gerilim tesislerine iletkenlerle kapasiteler üzerinden, endükleme ile veya radyasyonla iletilir. 1) Yüksek frekanslı girişimler: - Primer devredeki manevralarla, - Enerji nakil hatlarına veya yüksek gerilim tesislerinin topraklamasının bir parçasına düşen yıldırım darbeleriyle, - Hava aralıklı parafudrların çalışmasıyla, - Sekonder devredeki bağlama olayları ile, - Yüksek frekanslı radyo vericileriyle, - Elektrostatik boşalma yoluyla üretilirler. 2) Alçak frekanslı girişimler: - Kısa devrelerle, - Toprak arızalarıyla, -Cihazlar (baralar, güç kabloları, reaktanslar, transformatörler vb) tarafından yaratılan elektromanyetik alanlar yoluyla üretilirler. Elektromanyetik girişimlere karşı korumalar iki genel ilkeye dayanır: - Cihazlara elektromanyetik alanların girişimini azaltmak, - Her cihaz parçasıyla ve topraklama sistemi arasında eşpotansiyeli tesis etmek.

b) Yüksek frekanslı girişimlerin etkilerinin azaltılması için alınması gereken önlemler: Yüksek frekanslı girişimlerin etkilerinin azaltılması için aşağıda sıralanan öneriler en önemlileridir. 1) Uygun ölçü transformatörlerinin yapımı ( gerilim transformatörleri, akım transformatörleri) primer ve sekonder sargılar arasında etkili ekranlama, yüksek frekans iletim davranışının deneyden geçirilmesi. 2) Yıldırım darbelerine karşı koruma, 3) Topraklama sisteminin ve topraklama bağlantılarının kontrol edilerek gerektiğinde yenilenmesi (Madde 6-b’ ye bakınız), 4) Sekonder devre kablolarının ekranlanması: - Ekranlar kesintisiz olmalıdır, - Ekranlar düşük dirençli olmalıdır (birkaç W / km), - Ekranlar girişim frekans aralığı içinde düşük kuplaj empedansına sahip olmalıdır, - Ekran topraklamaları mümkün olduğunca kısa olmalıdır, - Ekranlar her iki uçtan ve mümkünse ara noktalardan topraklanmalıdır, - Ekranlardaki akım sirkülasyonunun ekranlanmamış devreleri etkilenmemesi için, ekranlar kontrol panosunun girişinde topraklanmalıdır. Bağlantılar, tercihen uygun kablo pabuçları kullanılarak veya lehim işlemleri ile, dairesel olarak yapılmalıdır. 5) Devrelerin gruplandırılması. Aşırı gerilimlerin oluşturduğu fark durumunu (diferensiyel modunu) azaltmak için, aynı fonksiyonla ilişkili giriş ve çıkış kabloları aynı kablo içerisinde gruplandırılmalıdır. Yardımcı kablolar kontrol kablolarından mümkün olduğunca uzakta tutulmalıdır.

Bu maddede alçak gerilim tesisini besleyen bir transformatör merkezinde yüksek gerilim sistemi ile toprak arasındaki bir arıza durumunda, alçak gerilim tesisinde bulunan elektrik işletme elemanlarının ve kişilerin güvenliğine dair kurallar yer almaktadır. Transformatör merkezinin açıktaki iletken bölümlerinin, transformatör merkezinin topraklama tesisine bağlanması için kurallar Madde 11’de yer almaktadır. Bu maddede yer alan kurallar genel elektrik besleme sisteminin (şebekesinin) bir bölümü olan alçak gerilimli sistemlere uygulanmaz.

a) Güç frekanslı zorlanma gerilimi: Yüksek gerilim sisteminde bir toprak hatasından dolayı, alçak gerilim tesisindeki elektrik işletme elemanlarındaki güç frekanslı zorlanma geriliminin büyüklüğü ve süresi Çizelge-14’deki değerleri aşmamalıdır. Çizelge-14 Alçak gerilim tesisinde bulunan elektrik işletme araçlarının üzerinde izin verilen güç frekanslı zorlanma gerilimi A lç a k gerilim tesisinde bulunan elektrik işletme araçlarının üzerinde izin verilen güç frekanslı zorlanma gerilimi (Vetkin) Ayırma (açma) süresi (s) U0 + 250 U0 + 1200 > 5 £ 5 Burada U0 AG sisteminin faz-nötr gerilimidir. IT sistemlerinde U0 için, faz arası gerilim değeri alınır Not 1: Güç frekanslı zorlanma gerilimi AG işletme elemanlarının yalıtımı üzerinde ve AG sistemine bağlı aşırı gerilim koruma düzenleri üzerinde meydana çıkan gerilimdir. Not 2: Transformatör merkezine ilişkin AG elektrik işletme elemanları için güç frekanslı zorlanma gerilimi ile ilgili kurallar

bölümünde tek bir PEN (d.a.) iletkeninde birleştirilir veya Sistem b)’deki topraklanmış orta iletken (M) ve koruma iletkeninin fonksiyonları sistemin bir bölümünde tek bir PEN (d.a.) iletkeninde birleştirilir. Şekil-5j TT Doğru akım sistemi Şekil-5k IT Doğru akım sistemi

e) İletişim sistemlerine ilişkin tanımlar: 1) İletişim cihazı ve iletişim tesisi: Haber ve bilgilerin (örneğin ses, görüntü ve işaretler), uzaktan kumanda bilgileri de dahil olmak üzere (örneğin ölçü değerleri, ihbarlar ve komutlar), taşınması (yani iletimi ve ulaştırılması) ve işlenmesi için gerekli düzenlerdir. Bir iletişim cihazı, bağımsız bir düzen veya kendi içinde kapalı bir bileşendir. Dış boyutlar tanımlama için ölçüt değildir. Bir iletişim tesisine; verici düzenleri, haber ve bilgilerin taşınmasına yarayan hatlı veya hatsız taşıma yolu, alıcı düzenleri ve iletişim tesisinin işletilmesi için gerekli düzenler dahildir. 2) Bilgi işlem donanımı: Ayrı veya sistemle birleşik, bilgi toplayan, işleyen ve depolayan elektrikle çalışan makine birimleridir. 3) Elektrik işletme elemanlarının koruma sınıfları:

i) Koruma sınıfı I’e dahil olan işletme elemanları: Elektrik çarpmasına karşı korumanın sadece temel yalıtıma dayanmadığı işletme elemanlarıdır. Ek bir koruma önlemi, kısımların sabit tesisata ilişkin koruma iletkenine bağlanmasıyla sağlanır; bu durumda temel yalıtımdaki bir hatada gerilim kalıcı olamaz. Not: Koruma sınıfı I’e dahil olan işletme elemanları, ikinci bir yalıtıma veya kuvvetlendirilmiş yalıtıma sahip ya da küçük gerilimle işletilen işletme elemanlarına da sahip olabilir. ii) Koruma sınıfı II’ye dahil olan işletme elemanları: Elektrik çarpmasına karşı korumanın sadece temel yalıtıma dayanmadığı, ikinci bir yalıtım veya kuvvetlendirilmiş yalıtım gibi ek koruma önlemlerinin de alınmış olduğu işletme elemanlarıdır. Bunlarda koruma iletkeninin bağlanmasına olanak yoktur ve bu husus tesisat koşullarından bağımsızdır. Not: Koruma derecesi II’ye dahil olan işletme elemanları, koruma iletkenleri tarafından kuşatılma gibi önlemlerle donatılabilir; ancak bunlar işletme elemanlarının içinde bulunmalı ve koruma sınıfı II’nin koşullarına uygun olarak yalıtılmış olmalıdırlar. Koruma sınıfı II’ye dahil olan metal mahfazalı işletme elemanları, iletişim tekniğinde, fonksiyon potansiyel dengeleme iletkeni için kullanılabilecek, mahfaza üstündeki bir bağlantı yeriyle donatılmış olabilirler. Koruma sınıfı II’ye dahil olan işletme elemanları, fonksiyon topraklaması için kullanılacak bir bağlantı yeri ile donatılmış olabilirler. Koruma sınıfı II’ye dahil olan işletme elemanları, küçük gerilimlerle işletilen işletme elemanlarına da sahip olabilirler. 4) Boyutlandırma sınıfı: Bir dokunma akım devresinde, kendilerinden aynı fizyolojik etkiler beklenen akım ve gerilim değerlerine ilişkin aralıktır. Not: Boyutlandırma sınıflarının anma değerleri için Beşinci Bölüm’e bakınız.

etler. Ayrıca iletkenlerin tespit biçimlerine göre bir burulma momenti var ise bu moment. 2. Varsayım: Direkte en büyük zorlamayı oluşturabilecek biçimde üç iletkenli hatlarda bir iletkenin, üçten çok iletkenli hatlarda ise aynı taraftaki iki iletkenin kopması durumunda en büyük çekme kuvvetinin %100'ü ile buzlu düşey kuvvetler. (Demet iletkenler söz konusu olduğunda bir demet tek bir iletken gibi varsayılacaktır) 3. Varsayım: Direkte en büyük zorlamayı oluşturabilecek biçimde bir toprak iletkeninin kopması durumunda en büyük çekme kuvvetinin %100'ü ile buzlu düşey kuvvetler. 4. Varsayım: Hat doğrultusuna dik doğrultuda direğe, izolatörlere, iletkenlere ve toprak iletkenlerine gelen rüzgar kuvveti ile hat yönünde bu rüzgarlı durumdaki çekme kuvvetleri ve düşey kuvvetler. 5. Varsayım: (yalnızca 380 kV ve daha büyük gerilimli hava hatları için) Her bölgeye ilişkin normal buz yükü üzerine iletkenlere ve toprak iletkenlerine hat doğrultusuna dik doğrultuda 20 kg/m2 lik, direklereòve izolatörlere 30 kg/m2'lik dinamik rüzgar basıncı ile hat yönünde bu durumdaki çekme kuvvetleri. Bu varsayımın uygulanmasında, direğin rüzgarın etkisinde kalan yüzey, buz nedeniyle %50 arttırılarak alınacaktır. Gerilimleri 380 kV'un altında olan hatlarda, arazinin durumuna ve meteorolojik koşullara göre gerektiğinde Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'na veya Bakanlıkça yetkili kılınan ilgili kuruluşlarına yapılacak gerekçeli başvurma ile buz üzerine rüzgar estiği varsayımı uygulanabilir.

d) Ayırım direkleri: 1. Varsayım: Ana hat ve kollardaki iletkenlerin ve toprak iletkenlerinin en büyük çekme kuvvetlerinin bileşkesine eşit bir kuvvet ile buzlu düşey kuvvetler. 2. Varsayım: En büyük bileşke kuvvetini verecek biçimde ana hat ya da kollardan birinde Çizelge-12'ye uygun bir zayıflama göz önüne alınarak bulunacak bileşke kuvvet ile buzlu düşey kuvvetler. Büyük aralıklı hatlarda taşıyıcı bağ ile bağlanmış direklerden ancak gevşek çekilmiş iletkenler ile en fazla 20 m.'lik kollar ayrılabilir. Yoksa ana hat durdurucu bağ ile bağlanmalıdır. Bu durumda ana hatlarda zayıflama göz önüne alınacaktır. 3. Varsayım: Ana hat ve kollardaki iletkenlerin ve toprak iletkenlerinin +5øC'daki rüzgarlı çekme kuvvetlerinin bileşkesi ile bu bileşke yönünde ana hat kuvveti ile buzsuz düşey kuvvetler. 4. Varsayım: Büyük aralıklı hatlarda en büyük zorlamayı oluşturabilecek biçimde her iletkeninki ayrı ayrı alınmak koşulu ile bir tek iletkenin kopması durumunda en büyük çekme kuvveti ve buzlu düşey kuvvetler. Direk varsayımlarına ilişkin genel hükümler

r. Not: Bazen bir sanayi tesisi içerisinde bulunur.

b) Yalnız hata akımının bir kısmı, ilgili topraklama sistemi üzerinden toprağa akar. Not : Bazen bir elektrik dağıtım sisteminde bulunur.

c) Hata akımının büyük bir parçası ilgili topraklama sistemi üzerinden akar(örneğin, bağımsız yerel topraklama sistemi). Şekil-R.1 Özel durumlar için hata akımının geri dönüş yoluna bağlı olarak çözüm örnekleri. Ek-S Topraklayıcı, Koruma İletkeni ve Potansiyel Dengeleme İletkenlerinin Gösterilişi Şekil-S.1’de topraklayıcılar, koruma iletkeni ve potansiyel dengeleme iletkenleri şematik olarak gösterilmiştir. 1 Koruma iletkeni, 2 Ana potansiyel dengeleme iletkeni, 3 Topraklama iletkeni, 4 Tamamlayıcı potansiyel dengeleme iletkeni, T Topraklayıcı (topraklama elektrodu), C Yabancı iletken kısım, B Ana topraklama barası, bağlantı ucu veya klemensi, M Açıktaki iletken bölümler (gövde v.b.), P Ana su hattı (kullanma suyu hattı). Şekil-S.1 Topraklayıcı, koruma iletkeni ve potansiyel dengeleme iletkenlerinin gösterilişi Ek-T Çeşitli Topraklayıcı Tiplerine İlişkin Hesaplama Örnekleri Topraklayıcılar, akımın yere akmasını sağlayan metal parçalarıdır. Akımın topraktaki dağılımı en basit şekilde bir yarım küre topraklayıcı ile açıklanır. Homojen toprakta toprağa akan akım, her yöne simetrik olarak yayılır ve akım ilk önce çok az bir dirençle, uzaklığa bağlı olarak gittikçe yükselen bir direnç ile karşılaşır (Şekil-T.1’e bakınız). Toprağa akan akım, topraklayıcı etrafında yarı küresel eşpotansiyel yüzeyler oluşturur. Örnek olarak 0,5 m yarıçaplı bir topraklayıcı ve çevresindeki 1 m aralıklı eşpotansiyel yüzeyler göz önüne alınsın. Şekil-T.1’de görüldüğü gibi bu topraklayıcıdan 10 A hata akımı aktığı ve yerin toprak özdirencinin 150 Wm olduğu kabul edilsin. İkinci eşpotansiyel yüzeyin kesiti, topraklayıcı ile arasındaki direnç ve gerilim aşağıdaki formüller ile hesaplanabilir. Şekil-T.1 Bir yarım küre topraklayıcıdan akımın toprağa yayılması m2 Olası bir hatada insan veya hayvanın hangi potansiyel aralıklarında durduğu, yani topraklayıcıya olan uzaklık en önemli etken olup buna adım gerilimi denilir. Adım gerilimi insanlar için 1 m, hayvanlar için 2 m aralıktaki potansiyel farkı (gerilim) olarak kabul edilmektedir. Düzenleyici topraklayıcılar ile dokunma ve adım gerilimlerini düşürmek mümkündür (Şekil-T.2’ye bakınız). Şekil-T.2 Adım (US), dokunma(UST) ve topraklama (UE) gerilimlerinin şematik olarak gösterilmesi Toprak özdirencinin 150Wm, topraklayıcı yarıçapının 0,5 m ve topraklayıcıdaki gerilimin 100 V verildiğini varsayarak, topraklayıcıdan 4 metre uzaktaki bir noktaya kadar olan direnç: Topraklayıcıdan akacak akımın değeri: 4 metredeki potansiyelin değeri: olur. Bu hesaptan da görüldüğü gibi 50 m uzaklıktaki potansiyelin değeri sadece 1 V olmaktadır. Bu noktaya referans toprağı da denir. Adım gerilimi iki nokta arasındaki potansiyel farkı ile hesaplanabilir. 1 metredeki adım gerilimi: Şekil-T.

Mekanik olarak zorlanan cıvataların çaplarına göre köşebentlerin uçlarında kenarlarında ve cıvata merkezleri arasında bulunması gerekli en küçük uzaklıklar Çizelge-15'de gösterilmiştir. Demir direklerde kullanılan köşebent ve levhalardaki delikler, gereçlerin dayanımını zayıflatmayacak ve çıplak gözle görülebilen yırtılma, çatlama, ezilme ve çapak oluşturmayacak biçimde açılacaktır. Demir direklerin konsol ve traverslerinde sürekli çekmeye zorlanan elemanlardaki deliklerin zımba ile delinmesine izin verilmez. Demir direklerde çapı 12 mm'den küçük cıvata kullanılmamalı ve somunların gevşememesi için gerekli önlemler alınmalıdır. Çizelge 15- Cıvata delik merkezlerinin uçlara, kenarlara ve birbirlerine olan en küçük uzaklıkları Cıvata çapı (mm) 12 14 16 20 22 24 27 30 Kuvvet doğrultusundaki delik merkezinin uca olan uzaklığı (mm) 20 23 25 30 35 40 45 50 Eklerde ve travers çeki elemanlarında d e l i k merkezlerinin uca olan uzaklığı (mm) 25 30 35 40 45 50 55 65 Kuvvet doğrultusuna d i k doğrultuda delik merkezinin kenara olan uzaklığı (mm) 16 18 20 25 27 30 34 38 Cıvata merkezleri arasındaki uzaklığı (mm) 35 40 44 54 59 64 70 80 En küçük köşebent kenarı (mm) 35 40 45 60 65 70 75 80 6 ve 17 no'lu çizelgelerde λ = lb/i, i = (I/F)1/2 'dir. Burada, lb: Burkulma uzunluğu (cm) (dikmeler için ld, çaprazlar için lc) F : Dolu elemanların kesiti (cm2), i : atalet yarıçapı (cm), I : dolu elemanın hesaplarda kullanılacak atalet momenti (cm4), ω = Varsayılan bası emniyet gerilmesi/Elemanın güvenle taşıyabileceği burkulma gerilmesi. Beton Direkler

şilerin deneyimleri, kabul edilebilir maliyetler vb. göz önüne alınarak, YG tesislerinde ortaya çıkan toprak hatalarında kabul edilebilecek, tahmin edilebilen riskleri de kapsayan dokunma gerilimi eğrilerinin elde edilmesini sağlarlar. Vücut akımlarına bağlı olarak hesapların yapılması için IEC/TR2 60479–1'in esas alınacağı ve akımın izin verilen sınır değeri için Şekil-C.3’te gösterilen c2 eğrisinin göz önüne alındığı ( sol elden iki ayağa doğru olan akım yolu için ventriküler fibrilasyon olasılığının % 5'ten küçük olduğu ) kabulü ile, aşağıdaki Çizelge C.1’de gösterilen değerler elde edilir. Çizelge-C.1 Hata süresine tF bağlı olarak izin verilen en yüksek vücut akımı IB Hata süresi (s) Vücut akımı (mA) 0,05 0,1 0,2 0,5 1 2 5 10 900 750 600 200 80 60 51 50 İzin verilen ilgili dokunma gerilimini elde etmek için, toplam vücut empedansını tespit etmek gerekir. Bu empedans dokunma gerilimine ve akım yoluna bağlıdır. Elden ele veya elden bir ayağa doğru akım yolları için IEC/TR2 60479-1’ de değerler verilmiş olup Çizelge-C.2’deki değerler bunlarla bulunmuştur (vücut empedansı olasılığı £ %50 ). Çizelge-C.2 Elden ele veya elden ayağa doğru bir akım yolu için dokunma gerilimi UT‘ ye bağlı olarak toplam vücut empedansı ZB Dokunma gerilimi (V) Toplam vücut empedansı (W) 25 50 75 100 125 220 700 1000 3250 2625 2200 1875 1625 1350 1100 1050 Elden ayaklara doğru bir akım yolunun dikkate alınması durumunda vücut empedansı için düzeltme faktörü olarak 0.75 katsayısı kullanılır ( IEC/ TR2 60479-1 : 1994’deki Şekil .3). Her iki çizelgenin birleştirilmesi ve düzeltme faktörünün göz önüne alınması ile, bir iterasyon yöntemi kullanılarak her hata süresi için dokunma geriliminin sınırını hesaplamak mümkündür. Sonuç Şekil-6’da gösterilmiştir. Çizelge-C.3'de, Şekil-6’daki eğrinin birkaç noktadaki değerleri verilmiştir. Çizelge-C.3 İzin verilen dokunma geriliminin UTp hata süresine tF bağlı olarak hesaplanan değerleri Hata süresi,tF (s) İzin verilen dokunma gerilimi,UTp (V) 10 1,1 0,72 0,64 0,49 0,39 0,29 0,20 0,14 0,08 0,04 80 100 125 150 220 300 400 500 600 700 800 C.2 Ek dirençlerin göz önüne alınması Ek dirençlerin göz önüne alınması durumunda dokunma devresinin eşdeğer şeması Şekil-C.1'de verilmiştir Şekil-C.1 Dokunma devresinin eşdeğer şeması Şekil-C.1, Çizelge-C.3 ve Çizelge-C.4’deki büyüklüklerin açıklamaları: USTp Dokunma devresinde kaynak gerilimi olarak etkili olan ve bilinen ek dirençler (örneğin ayakkabılar, basılan yerdeki yalıtım malzemesi) kullanıldığında kişilerin güvenlik altında bulunduğu potansiyel farkının sınır değeri. Ek dirençler gözönüne alınmadığında USTp , Şekil-6’da verilen UTp’ ye eşittir, ZB Toplam vücut empedansı, IB İnsan vücudundan akan akım, UTp İzin verilen dokunma gerilimi (insan vücudu üzerinde düşen gerilim), Ra Ek direnç (Ra=Ra1+ Ra2), Ra1 Örneğin ayakkabıların direnci, Ra2 Basılan yerdeki toprak yayılma direnci, rS Bir tesisin sathındaki toprak özdirenci (Wm), tF Hata süresi. Çizelge-C.

2.4.2.1 vb) geçerlidir. Örnekler için Şekil- 29 ve Şekil-30’a bakınız.

i) Bir veya üç fazlı olan ve işletme bakımından birbirini tamamlayan sinyal iletim tesisleri tek bir ayırma transformatörüne bağlanabilir. ii) Anma alternatif gerilimi, her ana iletkenden toprağa karşı 250 V olarak sınırlandırılmalıdır. iii) Potansiyel dengeleme iletkeni, üç fazlı alternatif akımda ayırma transformatörünün sekonder tarafındaki yıldız noktasıyla veya bir fazlı alternatif akımda, sekonder taraftaki her iki bağlantı noktasından biriyle bağlanmalıdır. iv) Potansiyel dengeleme iletkeninin yapılışı, kesiti ve işaretlenmesi ile ilgili olarak Üçüncü Bölüm’deki koruma iletkenleri için belirlenmiş olan koşullar geçerlidir.

v) Potansiyel dengeleme iletkeni topraklanabilir. vi) Koruma yalıtımı uygulanmış ayırma transformatörleri, ilgili standartlara uygun olan yer değiştirebilen transformatörler için belirlenen koşulları sağlamalıdır. vii) Aşırı akım koruma düzenlerine ek olarak, anma açma akımı 30 mA olan hata akımı koruma düzenleri de kullanılmalıdır. Not : Hata akımı koruma düzenleri bir veya birden çok akım devresi için kullanılabilir. Şekil-29

Y.2’ye bakınız. Şekil-Y.2 Doğru bileşeni bulunan, sinüs şeklinde olmayan bir değişim için örnek Not : Daha iyi açıklama amacıyla, boyutlandırma sınıfı 2 için izin verilen akım değerleri ıˆ~ ve i= (Şekil-Y.3’e bakınız) ve aynı şekilde izin verilen gerilim değerleri uˆ~ ve u= (Şekil-Y.4’e bakınız) gösterilmiştir. Y.2 Frekans ve etki süresinin tesiri için m, n ve p katsayıları: Y.2.1 Frekans katsayısı n1 (Şekil-Y.5’e bakınız), Çizelge-15’deki boyutlandırma sınıfı 1A için verilen 0,5 mA’lik alternatif akımın frekansa bağlı olarak izin verilen artışını belirler. Y.2.2 Frekans katsayısı n2 (Şekil-Y.6’ya bakınız), Çizelge-15’deki boyutlandırma sınıfı 1B ve 2 için verilen 3,5 mA ve 10 mA’lik alternatif akımın frekansa bağlı olarak izin verilen artışını belirler. Y.2.3 Frekans katsayısı m (Şekil-Y.7’ye bakınız), Çizelge-16’daki boyutlandırma sınıfı 2 için verilen alternatif akımların frekansa bağlı olarak izin verilen artışını belirler. Not : Şekil-Y.5, Şekil-Y.6 ve Şekil-Y.7 için, 100 kHz’in üstündeki frekanslarda, 100 kHz için tespit edilenden daha yüksek olan değerlere izin verilmez. Y.2.4 Kısa zaman katsayıları pI~, pI=, pU~ ve pU= (Şekil-Y.8 ve Şekil-Y.9’a bakınız), daha kısa süreli etki süresinde, Çizelge-15 ve Çizelge-16’daki boyutlandırma sınıfı 2 için verilen akım ve gerilim değerlerinin izin verilen artışını belirler. pI~ alternatif akımlar, pI= doğru akımlar, pU~ alternatif gerilimler ve pU= doğru gerilimler için geçerlidir. Şekil-Y.3 Boyutlandırma sınıfı 2’de izin verilen akım değerleri Şekil-Y.4 Boyutlandırma sınıfı 2’de izin verilen gerilim değerleri Şekil-Y.5 Frekansa f bağlı olarak frekans katsayısı n1’in değişimi Şekil-Y.6 Frekansa f bağlı olarak frekans katsayısı n2’nin değişimi Şekil-Y.7 Frekansa f bağlı olarak frekans katsayısı m’nin değişimi Şekil-Y.8 Etki süresine t bağlı olarak kısa süre katsayıları pI~ ve pI=’nin değişimi Şekil-Y.9 Etki süresine t bağlı olarak kısa süre katsayıları pU~ ve pU=’nun değişimi Ek-Z İletişim Kablolarının Ekran Topraklaması ve İletişim Kablolarının Yüksek Gerilimli Enerji Nakil Hatlarına (ENH) ve Bunların Direklerinin Topraklama Tesislerine Yaklaşması Durumunda, Tesis Etme Aşamasında Alınacak Önlemler Z.1 1200 V.tan daha küçük toprak potansiyel yükselmeleri için koruma: Şekil-Z.1 Koruma için prensip şeması Z. 1.1 Tanımlama:

a) Transformatör merkezi içindeki koruma: Transformatör merkezi toprağı ve her bir iletken arasında bir adet parafudrdan ibarettir.

b) Transformatör merkezi giriş devresi: Bu, 50 Hz’de, hem iletkenleri arasında hem de gerilme bu değerin % 60’ını aşmaması için yalıtkan dış kılıfı ile en az 2 kV’luk bir dielektrik dayanımı olan bir kablodan ibarettir (2000 Vx 0,6 = 1200 V). Bir çıplak telli hava hattı veya kablo yardımıyla uzaktaki tesise uzatılabilir.

c) Dış koruma: - Her bir iletkenle topraklanmış nötr arasında bir parafudr, - Bir uzak topraktan (B noktası) ibarettir.

e2 uygulanır.

e) Transformatör merkezlerindeki alçak gerilim işletme elemanlarında güç frekanslı zorlanma gerilimi: 1) TN ve TT sistemleri: TN ve TT sistemlerinde nötr iletkeni, transformatör merkezinin topraklama düzenlemesinden elektriksel olarak bağımsız bir topraklama düzenlemesi yardımı ile topraklanıyorsa (Şekil-9a’da TN-b ve Şekil-9b’de TT-b), transformatör merkezine ilişkin AG işletme elemanlarının yalıtım düzeyi, güç frekanslı zorlanma gerilimi (RE x IE + Uo) ile uygun olmalıdır. 2) IT sistemleri: IT sistemlerinde, tüketici tesisatının açıktaki iletken bölümleri ve varsa nötr empedansı, transformatör merkezinin topraklama düzenlemesinden elektriksel olarak bağımsız bir topraklama düzenlemesi yardımı ile topraklandığında (Şekil-9e ve Şekil-9f), transformatör merkezine ilişkin AG işletme elemanlarının yalıtım düzeyi, güç frekanslı zorlanma gerilimi (RE x IE + Uo) ile uyumlu olmalıdır. Not : Elektrik tedarik eden kuruluş, beklenen zorlanma gerilimlerine göre genel bir kılavuz verebilir. 3) TN ve TT sisteminde nötr iletkeninin kopması durumunda zorlanma gerilimi: Üç fazlı TN veya TT sisteminde nötr iletkeni koptuğunda, faz-nötr gerilimine göre boyutlandırılan bileşenler ile birlikte temel, çift ve takviyeli yalıtımın da geçici olarak faz arası gerilimle zorlanabileceği gerçeği dikkate alınmalıdır. Zorlanma gerilimi U= Uo’a kadar yükselebilir. 4) IT sisteminin yanlışlıkla topraklanması durumunda zorlanma gerilimi: Bir IT sisteminde bir faz iletkeni yanlışlıkla topraklandığında, faz-nötr gerilimine göre boyutlandırılan bileşenler ile birlikte temel, çift ve takviyeli yalıtımın da geçici olarak faz arası gerilimle zorlanabileceği incelenmelidir. Zorlanma gerilimi U= Uo’ a kadar yükselebilir. 5) Bir faz iletkeni ile nötr iletkeni arasında kısa devre durumunda zorlanma gerilimi: Bir faz iletkeni ile nötr iletkeni arasında kısa devre olması durumunda zorlanma geriliminin 5 saniyeye kadar bir süre için 1,45 Uo değerine yükselebileceği dikkate alınmalıdır. Şekil-9a TN sistemleri Şekil-9b TT sistemleri AG sistemlerinde ilk arızanın oluşması Şekil-9c IT sistemleri, örnek a AG sistemlerinde ilk arızanın oluşması Şekil-9d IT sistemleri, örnek b AG sisteminde ilk arızanın oluşması Şekil-9e IT sistemleri, örnek c Not: Nötrü büyük değerli bir Z empedansı üzerinden topraklanmış AG sistemlerinde aynı koşullar uygulanır. AG sisteminde ilk arızanın oluşması Şekil-9f IT sistemleri, Örnek d AG sisteminde ilk arızanın oluşması Şekil-9g IT sistemleri, örnek e Not: Nötrü büyük değerli bir Z empedansı üzerinden topraklanmış AG sistemlerinde aynı koşullar uygulanır. BEŞİNCİ BÖLÜM İletişim Sistemleri ve Bilgi İşlem Tesisleri için Topraklama Kuralları Kullanım Alanı ve Amacı

b2.2’nin son paragrafındaki gibi yapılmalıdır. Bu bara, iletişim tesisinin bulunduğu bölgede, her bir potansiyel dengeleme iletkeninin cihazlara olan uzunluğu yaklaşık 10 m’yi aşmayacak şekilde düzenlenmelidir. 4) Koruma amaçlı potansiyel dengelemesi için, iletişim tesisinin dokunmaya açık bütün iletken kısımları (gövde), potansiyel dengeleme barasıyla (PA) bağlanmalıdır. Bu husus, koruma iletkeni bağlantısı olmayan iletişim cihazları (koruma sınıfı II’ye göre olan cihazlar) ve koruma yalıtımlı kısımlara sahip cihazlar için de geçerlidir. Potansiyel dengelemesi

d2/ii geçerlidir. ii) Aşağıdaki kısımlarla iletişim kabloları arasındaki minimum mesafeler şöyle olmalıdır: Seyir teli rayı, 1,2 m Seyir teli hattı direkleri ve benzerleri, 0,8 m Raylı sistem toprağına bağlanmamış, yüksek gerilim direkleri (topraklama tesisi de dahil), söndürülmüş işletme (petersen bobinli) durumunda (örneğin 110 kV’luk tren hattı), 0,5 m Y ıldız noktaları doğrudan topraklanmış şebekelerdeki yüksek gerilim direkleri. 2,0 m Eğer kablolar iyi yalıtılmış bir dış koruma kılıfına sahip ise veya korumalı şekilde kapatılmış iseler, demiryollarıyla bağlı seyir teli raylarına ve iletişim sistemlerine ilişkin kısımlara olan bu mesafelerin altına düşülebilir. İletişim sistemine ilişkin hava hattı güzergahı üzerindeki kablolaştırılmış kısımlar için yüksek gerilim direklerine minimum mesafeler, söndürülmüş şebekede 2 m (0,5 m), doğrudan topraklanmış şebekede 15 m (2m) olmalıdır. Parantez içindeki değerler, ayrı bir boruyla korunmuş kablolar içindir. iii) Raylı sisteme ilişkin olmayan iletişim kabloları: - Eğer 50 V’un üzerindeki alternatif gerilimler veya izin verilmeyen yüksek akımlar, kablo dış kılıfları üzerinden taşınıp sürüklenebilecek ise, demiryolları arasında uzanan ve ayrı bir boruyla korunmamış, raylı sisteme ilişkin olmayan haberleşme kablolarına, istasyon sahasından çıkarken yalıtım mufları monte edilmelidir. - Köprüler üzerinde bulunan ve raylı sisteme ilişkin olmayan iletişim kabloları, köprünün iletken ve raylı sistem toprağına bağlanmış yapı kısımlarına karşı yalıtılmalı ve kopacak bir seyir iletkeni tarafından dokunulamayacak şekilde döşenmelidir. Kablo dış kılıfı ile raylı sistem toprağı arasında yüksek gerilimlerin ortaya çıkması veya dış kılıf üzerinden yüksek akımların akmasının mümkün olmayacağı kanıtlandığı takdirde bir yalıtıma gerek görülmeyebilir. Ancak bu durumda dış kılıf ve zırh, iletken köprü kısımları ile iletken olarak bağlanmalıdır. iv) Raylı sisteme ilişkin iletişim kabloları: Raylı sisteme ilişkin haberleşme kablolarının iletken dış kılıfları, kural olarak raylı sistem toprağına bağlanır ve bu durumda seyir hattı direklerine veya seyir raylarına olan minimum uzaklıklar sadece yapısal nedenlerle tutulması gereken uzaklıklardır.

e) Raylı sisteme ilişkin iletişim sisteminin, raylı sistem toprağına bağlı kısımları üzerinde çalışılırken alınması gereken önlemler: 1) Toprak üstü iletişim tesislerinde

dansının ayrı bir besleme yardımı ile ölçülmesi: Ölçme, normal besleme hattı kesilmiş ve transformatörün primeri kısa devre bağlanmış iken yapılır. Bu metotta ayrı bir besleme kaynağı kullanılır (Şekil- N.3) ve arıza çevrim (halka) empedansı Z = U / I formülü ile hesaplanır. Burada; Z Arıza çevrim (halka) empedansı, U Ölçülen deney gerilimi, I Ölçülen deney akımıdır. Şekil-N.3 Arıza çevrim (halka) empedansının ayrı bir besleme yardımı ile ölçülmesi deneyi Ek-P Topraklama Sistemlerinin Dokümantasyonu ve Denetim Ayrıntıları Bir topraklama sisteminin saha uygulama ve denetleme planı bulunmalıdır. Bu plan üzerinde: - Topraklayıcıların yerleri, - Çeşitleri, - Boyutları, - Topraklama için kullanılan malzemeler, - Gömülme derinlikleri, - Topraklayıcıların düzenlenme biçimleri, - Topraklama iletkenlerinin cinsi, - Topraklama iletkenlerinin bağlantılarına ilişkin detaylar, - Ölçmelerin yapılabileceği ayırma noktaları, - Başka topraklayıcılar ile bağlantı yerleri, - Topraklamalara ilişkin direnç değerleri. · Toprak özdirenci, · Topraklayıcının ve topraklama tesisinin yayılma direnci, · Topraklama direnci, · Toplam topraklama direnci, · Topraklama empedansı, · Darbe topraklama direnci. - Dokunma gerilimleri, - Topraklamanın yapıldığı tarih, - Hava hattı şebekelerindeki direklerin ve transformatör merkezlerinin periyodik olarak denetlenecek kısımlarına ilişkin denetim programı (direk numaraları, planlanan denetim tarihleri, TM'lerinde kontrol edilecek yerlere ilişkin koordinatlar). - Planlanan denetleme tarihleri ve ölçme sonuçları, - Proje Mühendisi (Adı soyadı, Ünvanı, Oda kayıt no vb), - Ölçmeyi yapan elektrik mühendisi (Adı soyadı, Ünvanı, Oda kayıt no vb), gösterilmelidir. Tesis gerçekleştirilmeden önce, bu Yönetmeliğin kapsamında gözetilecek ihtiyaçları içeren bir rapor hazırlanmalıdır. Global topraklama sisteminin dışında her tesisin toprak direnci hesaplanmalı ve sistematik olarak ölçülmelidir (ölçme tekniği detayları Ek-N’de verilmiştir), ve topraklama gerilimi (toprak potansiyel yükselmesi) hesaplanmalı veya ölçülmelidir. Eğer gerekli ise, dokunma gerilimi ispatı, hesaplama veya ölçme ile yapılmalıdır. Global topraklama sistemi içerisindeki alanlarda toprak direncini veya topraklama gerilimini doğrulamaya gerek yoktur. Çünkü topraklama sisteminin temel (esas) tasarımı yeterlidir. İzin verilen dokunma gerilimlerini elde etmek için özel ölçmelere gereksinim duyulursa, bunlar da saha uygulama ve denetleme planına dahil edilmeli ve proje ekindeki belgelerde tanımlanmalıdır.

şeması Z. 1.1 Tanımlama:

a) Transformatör merkezi içindeki koruma: Transformatör merkezi toprağı ve her bir iletken arasında bir adet parafudrdan ibarettir.

b) Transformatör merkezi giriş devresi: Bu, 50 Hz’de, hem iletkenleri arasında hem de gerilme bu değerin % 60’ını aşmaması için yalıtkan dış kılıfı ile en az 2 kV’luk bir dielektrik dayanımı olan bir kablodan ibarettir (2000 Vx 0,6 = 1200 V). Bir çıplak telli hava hattı veya kablo yardımıyla uzaktaki tesise uzatılabilir.

c) Dış koruma: - Her bir iletkenle topraklanmış nötr arasında bir parafudr, - Bir uzak topraktan (B noktası) ibarettir. Uzak toprak, bir arıza durumunda akacak toprak akımlardan dolayı transformatör merkezinde toprak potansiyelinin yükselmesinde önemli bir etki oluşturmayan, bu merkezin dışında uzak bir noktadır. Bu nokta genellikle: - Ya, yalnızca bir transformatör merkezi içinde bulunan bir devreyi kullanan bir bağlantı ise, yerel (lokal) bir görüşmede, - Veya, uzak toprak olarak kabul edilebilen bir toprağın kontrol edilmesinden sonra genel şebekeyle bağlanan (jonksiyon) bir noktada, yeri belirlenir Z. 1.2 Çalışma: Transformatör merkezindeki toprak potansiyelinin yükselmesine neden olan bir olayın oluşması durumunda çalışma yöntemi aşağıdaki gibidir: - Uzak toprağa bağlanan dış parafudrun ve transformatör merkezi topraklama sistemine bağlanan dahili parafudrun seri olarak çalışması. İletişim sistemi devrelerinin iletkenlerinden bir akım akar. Eşdeğer devre Şekil ZA.2 de gösterilmiştir: Referans toprak Şekil-Z.2 Eşdeğer devre ZA Transformatör merkezinin toprak empedansı , ZS İletişim devresi iletkenlerinin empedansı, UE Bir arıza anında transformatör merkezinin topraklama gerilimi (toprak potansiyelinin yükselmesi) (IE akımı ile), RB Uzak topraklama direnci. B noktasındaki uzak toprağın direnci, hangisi uygulanabilirse; bu noktadaki gerilim yükselmesi 430 veya 650 V’tan az olacak şekilde olmalıdır. 430 V için, veya yaklaşık olarak RB £ RS , olmalıdır. Şekil-Z.3, transformatör merkezindeki toprak potansiyel yükselmesinin 800 V veya 1200 V’a yükselmesi durumunda, B noktasındaki potansiyel yükselmesinin 430 V’u geçmeyeceği RB topraklama direncinin en büyük değerini gösterir. Bu değer transformatör merkezi ile B noktası arasındaki kablo uzunluğu ve içinden akım akan tüm iletişim devre iletken kesitlerinin bir fonksiyonudur. Şekil-Z.3 A noktasındaki potansiyel yükselmesi UE =800 V veya 1200 V olduğunda B noktasındaki potansiyel yükselmesinin 430 V’u aşmaması için, iletişim kablolarının (L) uzunluğu ve bakır iletkenlerin ( ACu ) toplam kesitlerinin bir fonksiyonu olarak RB topraklama direncinin en büyük değeri. Arıza durumunda yıldırıma karşı korunmuş iletişim devrelerinin iletkenlerinden akan akımın izin verilen değerleri aşmaması için gerekli önlemler alınmalıdır (özellikle A-B uzaklığı kısa olduğu zaman). Notlar: - Bu koruma sistemi çok düşük dirençli topraklamaları gerektirir. Devre doğru akım ile de çalışabilir (özellikle, otomatik telefon görüşmelerinde).

a/2, 3 ve 4'de belirtilen yöntemlere göre hesaplanacak en büyük kesite uygun olarak seçilir. Ancak hat kayıpları da göz önüne alınarak daha büyük kesitli (ekonomik kesit) kablolar kullanılabilir. Önemli kablo hatlarında ekonomik hesap, kablo maliyeti, hat kayıpları, yıllık kullanma süresi, enerji fiyatı, reel faiz, amortisman süresi göz önüne alınarak yapılmalıdır. Bu durumda ekonomik kesite çıkılması tavsiye edilir. 6) Dielektrik kaybı: Özellikle yüksek gerilimli ve uzun kablolar kullanıldığında özel koşullar dışında dielektrik kaybı düşük olan kablolar (XLPE gibi) seçilmelidir. 7) Mekanik koşullar: Kablo kullanılacağı yerdeki mekanik koşullar göz önünde bulundurularak seçilmelidir. Mekanik zorlanma olan yerlerde, buna dayanıklı kablo cinsleri seçilmelidir. Örneğin çekiye çalışan kabloların zırhı olmalı, eğimli yerlerde ve ek kutularının yakınında, çeki kuvvetini taşıyan kelepçelerle tutturulmalıdır. Toprağa doğrudan gömülü kabloların çelik zırhlı olması tavsiye edilir. Çelik zırhsız kabloların yeraltında beton kanallar, beton büzler veya beton muhafaza içine alınmış PVC borular içinde kullanılması tavsiye edilir. 8) Kimyasal etkiler ve dış etkiler: Kablolar döşendikleri yerlerdeki kimyasal etkilere, su, rutubet ve hava koşulları ile öteki çevre etkilerine dayanacak tipte seçilmelidir. 9) Kablolar işletme koşullarına uygun tipte seçilmelidir. 10) Yer durumu: Kablolar döşenecekleri yerlerin özelliklerine uygun tipte seçilmelidir. İnsanların yoğun bulunduğu, paniğin yaşanabileceği tüm yapılar, yüksek katlı binalar, hastaneler, tüneller, tiyatrolar, okullar, alış-veriş merkezleri gibi yapı ve yerlerde yangın anında az duman çıkaran, halojensiz özellikli kablolar kullanılmalıdır.

b) Kabloların döşenmesi: 1) Yer altı kablolarının döşendikleri yerler kimyasal, mekanik ve ısıl etkilerden olabildiğince uzak yada bunlara karşı korunmuş olmalıdır. 2) Kablo ve çevresini yangın tehlikesinden korumak ve yangının yayılmasını önlemek için kablolar yanıcı maddeler üzerine döşenmemelidir. Kabloların varsa jüt tabakaları soyulmalıdır. 3) Yapı girişlerinde kablolar boru içine alınmalı, kablo ile boru arasındaki boşluk elastik silikon yada benzeri bir madde ile doldurulmalıdır. Bu amaçla çimento kullanılamaz. Mekanik darbelerin oluşabileceği durumlarda çelik borular kullanılmalıdır. Çelik borular nerede kullanılırsa kullanılsın üç faz aynı borudan geçirilmelidir. Tek damar olması durumunda anti manyetik malzeme kullanılmalıdır. 4) Y.G. kablolarına dahilde ve hariçte kablo başlığı yapılacaktır. Kablo başlıkları, kabloya su, nem girmesini önleyecek şekilde olmalıdır. AG kablolarda su girmesini önleyecek tedbirlerin alınması durumunda kablo başlığı kullanılmayabilir. 5) Kablo ekleri mutlaka özel ek aksesuarları veya ek kutularında yapılmalıdır. Ekler, mekanik bakımdan güvenilir, içine su ve nem sızmasını önlemeli ve iyi bir elektrik iletkenliğini sağlamalıdır. Ekler tesis edildiği yere uygun tipte seçilmelidir.

Her tip direğin hesaplanmasında aşağıda o tip direğe ilişkin verilen varsayımlardan her biri ayrı ayrı göz önüne alınacaktır. Hatların düzenlenmesi gereği normal çalışma durumunda burulma momentinin etkisinde kalan direklerde ayrıca o moment de göz önünde bulundurulmalıdır.

a) Taşıyıcı direkler: 1) Normal taşıyıcı direkler: 1. Varsayım: Hat doğrultusuna dik doğrultuda direğe, izolatörlere, iletkenlere ve toprak iletkenlerine gelen rüzgar kuvveti ile buzsuz düşey kuvvetler. 2. Varsayım: Hat doğrultusunda direğe ve izolatörlere gelen rüzgar kuvveti ile iletkenlerin ve toprak iletkenlerinin en büyük çekme kuvvetlerinin %2'sine eşit tek yanlı çekme kuvveti ve buzsuz düşey kuvvetler. 3. Varsayım: Zincir izolatörlü hava hatlarında direkte en büyük zorlanmayı oluşturabilecek bir iletkenin (demet iletkenlerde demeti oluşturan iletkenlerden tümünün) ya da bir toprak iletkeninin kopması durumunda, en büyük çekme kuvvetinin 1/3'ü (mesnet izolatörlü hava hatlarında 1/5'i) ile buzlu düşey kuvvetler. Faz iletkeni sayısı altıdan fazla olan hatlarda iki fazın iletkenlerinin koptuğu varsayılacaktır. 4. Varsayım: (Yalnızca 380 kV ve daha büyük gerilimli hava hatları için) Her bölgeye ilişkin normal buz yükü üzerine, iletkenlere ve toprak iletkenlerine hat doğrultusuna dik doğrultuda 20 kg/m2, direklere ve izolatörlere 30kg/m2'lik dinamik rüzgar basıncı ve buzlu düşey kuvvetler. Bu varsayımın uygulanmasında direğin rüzgarın etkisinde kalan yüzeyi, buz nedeniyle %50 arttırılarak alınacaktır. 5. Varsayım: 380 kV ve bunun üstündeki enerji iletim hatlarında ağırlık açıklığının yarısı direğin bir tarafında, öteki yarısı öbür tarafında olmak koşulu ile buzlu durumda direğin bir yanındaki iletkenler ve toprak iletkenleri üzerindeki normal buz ağırlığının %100'ü ve öbür yanındaki iletkenleri ve toprak iletkenleri üzerindeki normal buz ağırlığının %50 si koşulunun projede kullanılan ortalama açıklık esas alındığında oluşturduğu hat yönündeki fark kuvveti ile buzlu düşey kuvvetler (izolatör sapması göz önüne alınacaktır). 2) Köşede taşıyıcı direkler: 1. Varsayım: İletkenlerin ve toprak iletkenlerinin en büyük çekme kuvvetlerinin bileşkesine eşit bir kuvvet ile buzlu düşey kuvvetler. 2. Varsayım: Hattın açı ortayına dik doğrultuda direğe ve izolatörlere gelen rüzgar kuvveti ile iletkenlerin ve toprak iletkenlerinin en büyük çekme kuvvetinin %2 sine eşit tek yanlı çekme kuvveti ve buzsuz düşey kuvvetler. 3. Varsayım: Normal taşıyıcı direklerin üçüncü Varsayımı'nın aynı. 4. Varsayım: (yalnızca 380kV ve daha büyük gerilimli hava hatları için) Her bölgeye ilişkin normal buz yükü üzerine iletkenlere toprak iletkenlerine hattın açıortay doğrultusunda ve bileşke yönünde 20 kg/m2, direklere ve izolatörlere 30 kg/m2'lik dinamik rüzgar basıncı ve buzlu düşey kuvvetler. Bu varsayımın uygulanmasında, direğin rüzgarın etkisinde kalan yüzeyi, buz nedeniyle %50 arttırılarak alınacaktır. 5.

pı (kapaklar) var ise bu mesafe (hava sirkülasyonu sağlaması için) 30 cm'ye indirilebilir. 36kV'a kadar transformatörlerin en üst noktası ile tavan arasında en az 60 cm mesafe bulunmalıdır. Kompakt trafo merkezleri için bu bent (c.1) geçerli değildir. İlgili standartlar ve özel şartnamelerde belirtilen koşullara göre düzenlenir. 2) Transformatör odalarında döşemede kademe bulunması yasaktır. Odanın iç yüzeyleri toz yapmayacak bir malzeme ile kaplanmalıdır. Tavanlara kesinlikle boya yapılmayacaktır.

d) Transformatörlerin elektriksel bağlantıları tesadüfen temas edilmeyecek şekilde yapılacaktır.

e) Yapı içinde kullanılan transformatörlerin yüksek gerilim geçit izolatörlerinin elektriksel bağlantılarının yalıtımı, uygulama gerilimine uygun bir malzeme veya geçmeli tip ile sağlanmalıdır.

f) Transformatörler yer altına, bodrumlara ve yüksek katlı yapıların üst katlarında da tesis edilebilir. Yeraltı ve bodrumlardaki transformatörlerde, rutubet, havalandırma ve su baskınına karşı önlemler alınmalıdır. Transformatörlerin yerine konulması ve gereğinde değiştirilmesi durumlarında ağırlığı ve en büyük boyutları göz önünde bulundurulmalı ve gerekli önlemler alınmalıdır.

g) İnsanların yoğun bulunduğu paniğin yaşanabileceği tüm yapılar, bodrumlar, yüksek katlı binalar, hastaneler, tiyatrolar, alış-veriş merkezleri, okullar gibi yapılar bağımsız olarak yüksek gerilimle enerjilendirildiğinde ana bina içindeki transformatörler güvenlik açısından kuru tip olmalıdır.

h) Yönetmelik değişikliğinin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren iki yıllık geçiş süresini müteakip, primer gerilimi 36 kV'a kadar transformatörlerin (transformatörle ayrılmaz bir bütün oluşturan donanımları dahil) en büyük dıştan dışa (dış) boyutları; A (cm) transformatörün boyu, B (cm) transformatörün eni, C (cm) transformatörün yüksekliği olmak üzere; gücü 630 kVA'ya kadar olan transformatörler için A = 170 cm, B = 135 cm, C = 195 cm; gücü 1600 kVA'ya kadar olan transformatörler için A = 210 cm, B = 185 cm, C = 245 cm; gücü 2500 kVA'ya kadar olan transformatörler için A = 230 cm, B = 215 cm, C = 265 cm'yi aşamaz.

i) Deprem yükleri: Transformatör merkezlerinin yapımında yatay deprem yükleri göz önüne alınacaktır. Deprem bölgelerinde oluşacak deprem yükleri F = C.W formülü ile hesaplanacaktır. Burada: F: Her elemanın ağırlık merkezine etki eden kuvveti (kg-kuvvet), W: Çelik aksam veya elektrik teçhizatının kütlesi (kg-kütle), C: 0,5 g'dir. (g = 9,81 m/sn2 olarak yerçekimi ivmesidir) Transformatör merkezlerindeki çelik aksam ile elektrik teçhizatı yukarıda verilen formül ile hesaplanacak kuvvetlere dayanmalıdır. Özellikle izolatörler ve bağlantı noktalarının davranışı tahkik edilmelidir. Dağıtım transformatörlerinin bağlama (şalt) düzeni

5) Topraklama direncinin ölçülmesi: Topraklama direnci, kompanzasyon veya akım-gerilim yöntemiyle ölçülebilir (Şekil-8b’ye bakınız). Yoğun yerleşim bölgelerinde kapalı çevrim empedansının, iki topraklayıcı ile, akım-gerilim yöntemine göre ölçülmesi mümkündür. Bunun için aşağıdaki gibi hareket edilir. Ölçülen topraklayıcı, koruma iletkeni veya PEN iletkeninden ayrılır. Bu topraklayıcı ve daha uzaktaki düşük dirençli topraklama tesisi arasındaki (örneğin bir TN sistemindeki PEN iletkeni) direnç ölçülür. Ölçülen değer, izin verilen en yüksek topraklama direncine eşit veya bundan küçük olmalıdır. Ölçme için, topraklayıcı ile ana topraklama barası arasındaki iletken, topraklama barasından ayrılarak ölçme cihazının bir ucuna, ana iletken de ölçme cihazının diğer ucuna bağlanır ve topraklama direnci ölçülür. Yatay doğrultuda geniş alan kaplayan topraklayıcılarda “gerilim konisi”nin şekli değişir. Büyüklük belirlemek üzere yapılan ölçmelerde, ölçülecek topraklayıcının, yardımcı topraklayıcının ve gerektiğinde ölçme sondasının gerilim konilerinin birbirleriyle kesişmemeleri hatta birbirlerine dokunmamaları gerektiğinden, topraklama direncinin ölçülmesinden önce daima, topraklayıcının konumu ve şekli hakkında tamamen bilgi sahibi olunması gereklidir. Ölçülen topraklayıcı, yardımcı topraklayıcı veya ölçme sondası arasındaki bölge metal boru hatlarından, toprağa gömülü iletken topraklama tesislerinden ve katodik koruma tesislerinden arındırılmış olmalıdır. Eğer bu sağlanamıyorsa, yardımcı topraklayıcıya olan uzaklık bu metal kısımlardan başlar. V A Rİ = 40 kW ³ 20 m RB RA L3 L2 Ölçü elektrodu (sonda) L1 1000 W dan 20W a kadar Şekil-8a Koruma iletkenlerinin bağlantısının ölçülmesi Şekil-8b Topraklama direncinin ölçülmesi için örnek Şekil -8b’de örnek olarak verilen ölçme yöntemi için; kontrol edilecek topraklama direnci, topraklanmamış bir ana iletken ile, aşırı akım koruma düzeninden sonra bağlanan ve 1000 W ile 20 W arasında ayarlanabilen bir direnç ve ampermetre üzerinden bağlanır. Daha sonra, ön dirençten itibaren, Ri iç direnci yaklaşık 40 kW olan bir voltmetre ile, topraklayıcı ile en az 20 m uzaklıktaki ölçme elekrodu (sonda) arasındaki gerilim ölçülür. Topraklama direnci, ölçülen gerilimin akıma bölünmesiyle bulunur. Sık yerleşim bölgelerinde topraklama direncinin ölçülmesi için gerekli sondaları referans toprağa yerleştirmek genelde mümkün değildir. Bunun yerine, iki topraklayıcı üzerinden çevrim direncini ölçmeye izin verilir (Ek-N de N.5’e bakınız). Ölçülen değer, şart koşulan topraklama direncine eşit veya ondan daha küçük olmak zorundadır. Kompanzasyon ölçme yöntemine göre iki veya dört iletkenli ölçme yöntemiyle yapılan bu ölçmede (bunun için kullanılan ölçme cihazının kullanma kılavuzunda bulunan ölçme ve çalışma prensibi hakkındaki açıklamalara bakınız), akım- gerilim ölçme yöntemiyle elde edilenden daha değişik (yani çoğunlukla daha yüksek) değerler elde edilebilir.

e2.2’ye göre izin verilmesi durumunun dışında, başka elektrik işletme elemanlarının koruma iletkeni olarak kullanılamaz.

f) Topraklama iletkenlerinin ve koruma iletkenlerinin kullanılışı: Not : TN, TT ve IT sistemlerinde (şebekelerinde) kullanılan koruma önlemleri için Madde 8’e bakınız. 1) Aşırı akım koruma düzenleri ile birlikte kullanılan koruma iletkenleri: Aşırı akım koruma düzenleri dolaylı dokunmaya karşı koruma olarak kullanılıyorsa, koruma iletkeni, ana ve nötr iletkenler gibi aynı güzergah üzerinde tesis edilmelidir veya koruma iletkeni bunların hemen yakınına döşenmelidir. 2) Hata gerilimi ile çalışan koruma düzenleri için topraklama iletkenleri ve koruma iletkenleri:

i) Yardımcı topraklayıcı, örneğin metal konstrüksiyon kısımlar, borular ve kablo kılıfları gibi bütün diğer topraklanmış metal kısımlardan ayrılmak zorundadır. Bu koşul, eğer yardımcı topraklayıcı diğer bütün topraklanmış metal kısımlardan, önceden belirlenmiş bir uzaklığa tesis edilmiş ise, yerine getirilmiş sayılır. ii) Yardımcı topraklamaya giden topraklama iletkeni, koruma iletkeni ile veya buna bağlı kısımlarla veya bunlarla bağlı veya temas edebilecek diğer yabancı iletken kısımlarla temas etmesi önlenecek şekilde yalıtılmış olmalıdır. Not : Bu koşul, gerilime duyarlı elemanın (açma düzeni) istem dışı olarak köprülenmesini önlemek için kaçınılmazdır. iii) Koruma iletkeni sadece, beslemesi bir hata durumunda çalışmaya başlayan bir koruma düzeni ile kesilen işletme elemanlarının gövdelerine bağlanabilir.

g) İşletme topraklaması: İşletme topraklaması, işletme elemanlarının kusursuz işletilmesi güvenlik altına alınacak ve/veya tesislerin güvenilir ve doğru çalışmaları mümkün olacak şekilde yapılmış olmalıdır.

h) Koruma ve işletme amaçlı birleşik topraklama: 1) Genel: Topraklamanın aynı zamanda hem koruma hem de işletme amaçlı kullanılması durumlarında, koruma önlemleri için yapılan tespitlerin önceliği vardır. 2) PEN iletkeni:

i) TN Sistemlerinde (şebekelerinde), sabit döşenmiş olmak kaydıyla ve en küçük iletken kesitinin bakır için 10 mm² veya alüminyum için 16 mm² olması durumunda, hem koruma, hem de nötr iletkeni olan tek bir iletken kullanılabilir. İlgili tesis kısmı bir hata akımı koruma düzeni ile korunuyorsa buna izin verilmez. Bununla birlikte eş eksenli kablo veya hatlar söz konusu ise PEN iletkeninin minimum kesiti 4 mm² olabilir. Bunun için ön koşul, eş eksenli iletkenler boyunca bulunan her bağlantı noktasında ve klemenslerde çift bağlantıların bulunmasıdır. ii) PEN iletkeni, kaçak akımların önlenmesi amacıyla beklenen en yüksek gerilime uygun olarak yalıtılmalıdır. Not 1: Anahtarlama ve kumanda dolaplarının içinde PEN iletkeninin yalıtılmasına gerek yoktur. Not 2 : TN-C sistemindeki, iletişim tekniği tesislerinde ortaya çıkması mümkün olan fonksiyon arızalarının önlenmesi için Ek-V’de V.2’ye bakınız. iii) PEN iletkeninin nötr ve koruma iletkeni olarak ayrılmasından sonra bu iletkenler artık birbirleriyle birleştirilemez.

ın sürekliliğinin kanıtlanması yeterlidir. İç tesisatların son akım devrelerinde kural olarak çevrim empedansının endüktif kısmı ihmal edilebilir. ii) Kısa devrede koruma: Kısa devrede korumanın kontrolü için; -Aşırı akım koruma düzenlerinin doğru seçilip seçilmediklerinin ve/veya doğru ayarlanıp ayarlanmadıklarının, -Bütün elektrik işletme elemanlarının, bağlı bulundukları yerde ortaya çıkabilecek en büyük kısa devre akımı kesilinceye kadar bu akıma dayanıp dayanmayacaklarının ve eğer bunun için öngörülmüşlerse, bu kısa devre akımını kesip kesemeyeceklerinin gözle muayene edilmesi yeterlidir. Çizelge -11) TT sistemleri için 5 s ve 0,2 s’lik açma zamanlarına karşı düşen Ia açma akımları ve bu akımlar için izin verilen işletme elemanlarının gövdelerine ilişkin en büyük topraklama dirençleri RA Alçak gerilim gL-sigortaları Hat koruma anahtarları 1)( düzenleri) ve kesiciler 1)’in ani açmanın kontrolü için Ia ve Zs değerleri In (A) Ia (A) RA UL=50V için (W) RA UL=25V için (W) Ia=5 In (A) RA UL=50V için (W) RA UL=25V için (W) Ia=10 In (A) RA UL=50V için (W) RA UL=25V için (W) Ia=15 In (A) RA UL=50V için (W) RA UL=25V için (W) 2 4 6 10 16 20 25 32 35 9,5 19 28 48 70 86 115 150 173 5,26 2,63 1,8 1,04 0,714 0,581 0,435 0,333 0,289 2,63 1,32 0,893 0,521 0,357 0,291 0,217 0,167 0,145 10 20 30 50 80 100 125 160 175 5,0 2,5 1,7 1,0 0,63 0,50 0,40 0,31 0,29 2,5 1,25 0,83 0,50 0,32 0,25 0,20 0,16 0,14 20 40 60 100 160 200 250 320 350 2,5 1,25 0,83 0,50 0,31 0,25 0,20 0,16 0,14 1,25 0,63 0,41 0,25 0,16 0,13 0,10 -- -- 30 60 90 150 240 300 375 480 525 1,7 0,83 0,56 0,33 0,21 0,17 0,13 0,10 0,09 0,83 0,41 0,28 0,16 0,10 -- -- -- -- 1) Hat koruma anahtarları ve kesiciler için Ia değerleri, In’ nin katı olarak ilgili standartlardan veya imalatçı karakteristiklerinden alınır ve standartlarda belirtilen toleranslar göz önünde tutularak işletme elemanlarının gövdesine ait topraklama direnci RA bulunur. Örnek : Kesicilerde, + % 20 sınır toleransla ve UL=50 V için işletme elemanlarının gövdesine ait topraklama direnci RA’nın bulunması :

a) Gecikmesiz açma için gerekli kısadevre akımı : 100 A

b) + % 20 olarak alınan sınır toleransla kısadevre akımı : 120 A

c) RA = (50 V / 120 A) = 0,417 W Ani açmanın kontrolu için yeterli yaklaşıklıkla a.a. 50 Hz için aşağıdakiler kullanılabilir :

a) Ia = 5 In B karakteristikli (eskiden L karakteristikli), ilgili standartlara uygun hat koruma anahtarları için

b) Ia = 10 In C karakteristikli (eskiden G ve U karakteristikli, koruma anahtarları), ilgili standartlara uygun hat koruma anahtarları için - Uygun ayarlanması durumunda ilgili standartlara (örn.DIN VDE 0660, Kısım 101 vb) kesiciler

c) Ia = 15 In - İlgili standartlara (örn.DIN VDE 0660, Kısım 102 ve Kısım 104 vb) motor yolvericileri, - Uygun ayarlanması durumunda ilgili standartlara (örn. DIN VDE 0660,Kısım 101 vb) kesiciler 6.

önetmeliği'ne ve VDE210'a bakınız. Z.3.3) İletişim kablolarının, yıldız noktaları küçük değerli direnç üzerinden topraklanmış 110 kV’un üstündeki yüksek gerilim tesislerine ve aynı şekilde, transformatör merkezi içine girmemek koşulu ile, kendi kendine sönmeyen toprak temaslarında içlerinde bulunan toprak teması bobinleri köprülenen transformatör merkezlerine yaklaşımında tesis etme aşamasında alınması gereken önlemler,

a) İletişim kablolarının topraklama tesisine mesafesi 15 m’den büyük olmalıdır. Daha küçük mesafelerde, gerekli görüldüğü takdirde, Ek-Z.3.1’dekine benzer önlemler alınmalıdır.

b) Santralların ve ana indirici transformatör merkezlerine ilişkin topraklama tesislerinin gerilim konisi bölgesinde bağlama noktaları, küçük kuvvetlendirici merkezleri vb. bulunmamalıdır. Not : Ortalama bir toprak iletkenliği için bu bölgenin sınırı yaklaşık 300 m civarındadır.

(Ek:RG-11/5/2023-32187)

(1) Bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten önce Kuvvetli Akım Tesislerinde Yüksek Gerilim Altında Çalışma İzin Belgesi edinmiş kişilerden mevcut belgelerinin geçerlilik süresi beş yıl içerisinde dolacak olanlar, geçerlilik süresi bitimine kadar; mevcut belgelerinin geçerlilik süresi beş yıldan daha uzun olanlar ise bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren beş yıl içinde, 60 ıncı madde kapsamında belgelerini yeniler. Bu süreler içinde mevcut belgeler niteliklerine uygun şekilde geçerliliklerini korur. Yürürlük

ım devresinden toprağa ya da topraklanmış bölümlere geçen akımdır (Şekil-3’e ve Şekil-4a’dan Şekil- 4e’ye kadar bakınız). Bu akım: -Yıldız noktası yalıtılmış şebekelerde, kapasitif toprak teması akımı IC, -Yıldız noktası söndürme bobini ile donatılmış (rezonans topraklı) şebekelerde, artık toprak teması akımı IRES, -Yıldız noktası doğrudan doğruya ya da küçük değerli bir direnç üzerinden topraklanmış şebekelerde, toprak kısa devre akımı ya da bir fazlı kısa devre akımı I’’kl’dir. 13) Topraklama akımı (IE ): Topraklama empedansı üzerinden toprağa geçen akımdır (Şekil-3'e bakınız). Not: IE topraklama akımı, IF toprak hata akımının, bir topraklama tesisinin potansiyelinin yükselmesine neden olan bölümüdür. IE’nin hesaplanması için Ek-N’ ye bakınız. 14) Kaçak akım: İşletme araçlarının gövdeleri, akım sisteminin orta noktasına ya da doğrudan doğruya topraklanmış bir şebeke noktasına veya toprağa iletken olarak bağlanmışlarsa, işletme elemanının aktif bölümlerinden, işletme yalıtkanı üzerinden aktif olmayan bölümlere, örneğin gövdeye işletme sırasında geçen akımdır. Sonuç olarak kaçak akım, işletme sırasında hatasız bir akım devresinden toprağa veya yabancı bir iletken kısma akan akımdır. Not: Bu akımın, işletme elemanlarının toprağa karşı kapasitelerinden veya özellikle kondansatörlerin kullanılmasından kaynaklanan bir kapasitif bileşeni bulunabilir. 15) Yüksek kaçak akım (Bilgi-işlem donanımları için): TS 40’a uygun fiş-priz veya benzeri ile bağlı IEC 60435‘e uygun olarak ölçülen ve belirtilen sınırı aşan toprak kaçak akımıdır. 16) Hızlı açma: Bir toprak hata akımının 0,5 saniyeden daha kısa sürede kesilmesidir. 17) Azalma (redüksiyon) katsayısı (r): Üç fazlı bir sistemde, kısa devrenin meydana geldiği yerden ve merkezlerin topraklama tesislerinden belli bir uzaklıkta akan toprak akımının, işletme akım devresindeki iletkenlerden geçen akımlarına ilişkin sıfır akım bileşenlerinin toplamına ( r = IE / 3 I0) oranıdır. Şekil-4a Yıldız noktası yalıtılmış bir şebekede toprak hata akımı Şekil-4b Toprak teması kompanze edilmiş (rezonans topraklı) bir şebekede toprak hata akımı Şekil-4c Yıldız noktası, değeri düşük bir empedans üzerinden topraklanmış bir şebekede toprak hata akımı Şekil-4d Toprak teması kompanze edilmiş ve geçici olarak yıldız noktası değeri düşük bir empedans üzerinden topraklanmış bir şebekede toprak hata akımı Sistemin tamamında nötr iletkeni ile koruma iletkeni ayrı Sistemin tamamında topraklanmış faz iletkeni ile koruma iletkeni ayrı Şekil-4e Yıldız noktası yalıtılmış veya toprak teması kompanze edilmiş bir şebekede çift toprak temas akımı IF Toprak hata akımı, IC Kapasitif toprak akımı, IL Paralel söndürme (kompanzasyon) bobinlerinin akımlarının toplamı, IR Kaçak akım, IH Harmonik akım, IRES Toprak teması artık akımı, I”k1 Tek kutuplu toprak kısa devresinde alternatif başlangıç kısa devre akımı, I”kEE Çift toprak temas akımı.

Direk elemanlarının boyutlandırılması ve direk gereçleri için varsayılan en büyük gerilmeler: Demir direklerin bası, çeki ve eğilmeye çalışan bütün elemanlarında akma gerilmesine göre emniyet katsayısı 1,5'dan az olmayacaktır.

a) Demir direklerin hesaplanmasında çeşitli gerilmeler için Çizelge-13'de verilen kesitler kullanılacaktır. Direk elemanlarının boyutlandırılmasında da (1,5 emniyet katsayısına göre düzenlenmiş olan) Çizelge-14'de verilen değerler esas alınacaktır. Çizelge-14'de verilen çelik çeşitlerinden başkaları, mekanik nitelikleri bunlar için geçerli olan kalite yönetmeliği ve yapım standartlarına uygunsa ve bu gereçlere ilişkin değerler, en az St 37'nin değerlerine eşdeğerse kullanılabilir.

b) Kullanılmasına izin verilen başka bir çelik için kabul edilen çekme ve eğilme gerilmesi Çizelge-13'ün birinci satırında St 37 için verilen gerilmenin, бF/2400 kg/cm2 ile çarpılması ya da akma gerilmesinin emniyet katsayısına bölünmesi ile bulunabilir. Burada; бF çeliğin kg/cm2 olarak kalite yönetmeliğinde garanti edilen en küçük akma sınırıdır.

c) Çelik kafes direklerin basıya çalışan ve bu nedenle burkulmaya zorlanan çubukları, burkulma dayanımı bakımından aşağıda gösterilen biçimde boyutlandırılmalıdır: бem = S. ω /F Burada; S: Çubuk bası kuvveti ω : Burkulma katsayısı, F: Dolu elemanın kesiti (elemanın zayıflatılmamış kesiti), бem: Bası emniyet gerilmesidir. Bu değer 1,5 emniyete göre St 37 için 1600 kg/cm2, St 52 için 2400 kg/cm2'dir. St 37 ve St 52 çeliğinden yapılmış çubukların çeşitli narinlik değerleri (λ) için düzenlenmiş olan (ω) burkulma katsayıları, Çizelge-16 ve Çizelge-17'de verilmiştir. 1) Çelik kafes direklerin boyutlandırılmasında kullanılacak köşebentlerin malzeme kalınlıkları en az dikmelerde 5mm, yük taşıyan öteki elemanlarda 4 mm ve sıfır elemanlarında 3 mm olmak koşulu ile aşağıda belirtilenlerden daha küçük olmayacaktır. - Sıfır elemanlarında L 35x35x3 (TS 908/1 - FE37) - Yük taşıyan elemanlarda (dikme dışında) 40x40x4 - Dikme elemanlarında L 50x50x5 (TS 908/1 - FE37) Köşebentin iç eğrilik yarıçapının bittiği nokta ile profil kenarına olan uzaklık (b) ve köşebent kalınlığı (t) ise; b/t oranı 16'dan büyük olmayacaktır. 2) Narinlik değerlerinin üst sınırları:

i) Dikmelerde ve ana bası elemanlarında (konsol ve dikme): 120 ii) Öteki bası elemanlarında (çapraz ve benzeri): 200 iii) Sıfır elemanlarında (hesaba göre yük taşımayan elemanlar): 250 iv) Yalnız çekiye çalışan konsol elemanlarında: 300

v) Yalnız çekiye çalışan öteki elemanlarda: 500 3) A tipi direklerde burkulma boyu olarak direk toprak üstü boyunun %65'i alınmalıdır. 4) Bası elemanlarının hesabında uygulanabilecek öteki yöntemler: Bası elemanlarının hesaplanmasında, yukarıda açıklanan yöntem dışında, hesap biçimi verilmek koşulu ile (CRC yöntemi vb.) başka yöntemler de kullanılabilir.

ne uygun olarak topraklama gerilimine karşı yalıtılması. Burada,eş potansiyel dengelemesi sağlamak üzere, kumanda için üstünde bulunulan yerden aynı anda dokunulabilecek topraklanması gereken metal kısımların kendi aralarında bağlanması. M4 : Bina dışı tesislerde ek önlemler: M4.1 : Kumanda için üstünde bulunulan yerler: Yaklaşık 0,2 m derinlikte ve kumanda edilecek kısımdan yaklaşık 1 m uzaklıkta bulunan bir yüzeysel topraklayıcı ile potansiyel dengelemesi. Yüzeysel topraklayıcı, kumanda için üstünde bulunulan yerden dokunulması mümkün olan topraklanmış metal kısımların hepsine bağlanmalıdır. Veya ; Kumanda için üstünde bulunulan yerin metal malzemeden yapılması (örneğin, metal hasır veya metal plaka) ve bu yerden dokunulması mümkün olan topraklanması gerekli metal kısımlarla bağlanması. Ya da; Kumanda için üstünde bulunulan yerin M1.3 ek önlemine uygun olarak topraklama gerilimine karşı yalıtılması. Burada, eş potansiyel dengelemesi sağlamak üzere, kumanda için üstünde bulunulan yerden aynı anda dokunulabilecek topraklanmış metal kısımlar kendi aralarında bağlanmalıdır. M4.2 : Topraklama tesisini bir kapalı halka şeklinde çevreleyen yüzeysel topraklamanın yapılması. Bu halkanın içinde her bir gözü en fazla 10 m x10 m büyüklüğünde olan gözlü topraklama şebekesi tesis edilmelidir. Bu halkanın dışında bulunan ve topraklama tesisine bağlanan her bir tesis kısmı için , yaklaşık 1 m aralıklı ve yaklaşık 0,2 m derinliğe gömülen potansiyel düzenleyici topraklayıcı yapılmalıdır (örneğin, koruma iletkeni üzerinden topraklama tesisine bağlanan aydınlatma direkleri). Ek-E Yüksek Frekanslı Girişimlerin Etkilerinin Azaltılması ve Kontrol Sistemlerinin Elektromanyetik Uyumluluğu için Alınacak Önlemler E.1 Yüksek frekanslı girişimlerin etkilerinin azaltılması için topraklama tesisinde alınacak önlemler: Her ne kadar topraklama tesisleri, esas itibariyle 50 Hz frekanslı akımlara dayalı taleplere uygun olarak tasarımlanmış olsa da, yüksek frekanslı akımlara dayalı talepler de göz önünde bulundurulmalıdır. Bu akımlar esas itibariyle yıldırımlar veya YG tesislerindeki açma kapama olayları nedeniyle ortaya çıkarlar. Ortaya çıkan geçici akımlar veya bunlara karşı düşen gerilimler örneğin kumanda ve koruma düzenlerinin çalışmalarını bozabilirler. Mevcut topraklama tesisinin değiştirilmesiyle bu etkilerin azaltılması çok yüksek masraflarla mümkün olabilir; bu nedenle, topraklama tesisi projelendirilirken ve tesis edilirken aşağıdaki hususlar göz önünde bulundurulmalıdır:

a) Akım yollarının endüktansı mümkün olduğu kadar küçük olmak zorundadır: -Topraklayıcılar ve topraklama iletkenleri sık gözlü olmalıdır. -Büyük geçici akımların ortaya çıkması olası olan bölgelerde topraklama şebekesinin göz yoğunluğu arttırılmalıdır. Bu özellikle parafudrlar, gerilim transformatörleri, akım transformatörleri ve gaz yalıtımlı metal muhafazalı (GIS) tesisler için geçerlidir. -YG işletme elemanları, kumanda dolaplarının, röle panolarının vs.

uçtan ve mümkünse ara noktalardan topraklanmalıdır, - Ekranlardaki akım sirkülasyonunun ekranlanmamış devreleri etkilenmemesi için, ekranlar kontrol panosunun girişinde topraklanmalıdır. Bağlantılar, tercihen uygun kablo pabuçları kullanılarak veya lehim işlemleri ile, dairesel olarak yapılmalıdır. 5) Devrelerin gruplandırılması. Aşırı gerilimlerin oluşturduğu fark durumunu (diferensiyel modunu) azaltmak için, aynı fonksiyonla ilişkili giriş ve çıkış kabloları aynı kablo içerisinde gruplandırılmalıdır. Yardımcı kablolar kontrol kablolarından mümkün olduğunca uzakta tutulmalıdır.

c) Alçak frekanslı girişimlerin etkilerini azaltmak için alınması gereken önlemler: Alçak frekanslı girişimlerin etkilerini azaltmak için aşağıda sıralanan öneriler en önemlileridir: 1) Kablolarla ilgili önlemler: - Değişik güzergahlar veya uygun ayırmalar kullanılarak kontrol kablolarının güç kablolarından ayrılması, - Güç kablolarının üçgen düzende döşenmiş olmaları, yatay düzende döşenmiş olmalarına göre tercih edilmelidir, - Kablo güzergahları mümkün olduğunca baralara ve güç kablolarına paralel ve yakın olmamalıdır, - Kontrol kabloları endüktanslardan ve tek fazlı transformatörlerden uzakta döşenmelidir. 2) Devre düzenlemesine ilişkin alınacak önlemler: - İletkenlerin halka oluşturmasından sakınılmalıdır, - D.a. yardımcı besleme devresi için ring (halka) şeklinden çok radyal şekilde düzenleme uygundur, - İki farklı d.a. devresinin korunmasında aynı elektriksel koruma düzeni kullanılmamalıdır, - Ayrı panolarda bulunan paralel sargılardan sakınılmalıdır, - Aynı devreye ilişkin bütün teller aynı kablo içine yerleştirilmelidir. Değişik kablolar kullanıldığında aynı kanal içerisine yatırılmalıdır. 3) Bükümlü çift kablolar düşük seviye sinyalleri için tavsiye edilir.

d) Cihaz seçimine ilişkin önlemler: 1) Tesis her biri özel çevresel sınıfları temsil eden değişik bölgelere ayrılmalıdır. Sınıflar IEC standartlarında (IEC SC 17B) tanımlanmıştır. Her bölgedeki işletme elemanları kendi çevre sınıfına uygun seçilmelidir. 2) İç devrelerde gerektiğinde aşağıdaki önlemler alınmalıdır. - I / O sinyal devrelerinin elektriksel olarak ayrılması, - Yardımcı güç besleme devrelerinde filtrelerin tesisi, -Gerilim sınırlama cihazlarının (örneğin, kondansatörler veya RC devreleri, alçak gerilim parafudurları,zener diyodları veya varistörler, transzorb diyodları vb) tesisi. Bu cihazlar koruma ve kontrol cihazlarının içine konulmalıdır. 3) Gaz yalıtımlı anahtarlama tesislerinde alınacak ek önlemler: - Özellikle zeminde olmak üzere (Ek-L'de L.3'e bakınız) beton içindeki çelik hasırların değişik noktalarda topraklama sistemine bağlanması, - GIS merkezlerinde mahfaza ve tesis duvarı (beton demir hasırına veya metal muhafazaya) arasında çoklu bağlantılarla iyi bir ekranlama yapılması ve duvarla topraklama sistemi arasında çoklu bağlantıların yapılması, - Sekonder donanımın elektriksel geçici rejim büyüklüklerine karşı bağışıklığı ile ilgili deneyden geçirilmesi ve uygun tasarım.

mamlayıcı topraklama iletkeni C3’ün kesiti (mm2), S2 Gerilim altında bulunan (aktif) C1 iletkeninin kesiti (mm2), UN Anma gerilimi (V), IA Önde bağlı bulunan koruma düzeninin £ 5 s’lik açma zamanı için açma akımı (A ), c Elektriksel iletkenlik (S m/mm2), l Tek kablo uzunluğu (m). Not : Koruma iletkenlerinin kesitlerinin boyutlandırılması için Üçüncü Bölüm’e bakınız. Şekil-14 İletişim sistemine ilişkin akım beslemesinin anma gerilimleri sınırlanmaksızın bir iletişim tesisi için işletme ve koruma topraklamasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.) Şekil-15 İletişim sistemine ilişkin akım beslemesinin anma gerilimleri sınırlanmaksızın bir iletişim tesisi için ek topraklama iletkeni ile yapılan işletme ve koruma topraklamasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.) Şekil 14 ve 15 için açıklamalar: A Topraklama birleştirme iletkeni, Topraklama birleştirme iletkenine (A) yapılabilecek bağlantılar. B İletişim düzeni, C1,C2 İletişim sistemi-İşletme akım devresi, 1 Tüketici tesisinin koruma iletkeni için, (PE) Topraklanmış iletken C2veya potansiyel dengeleme iletkeni, Şekil 2’ye göre aynı zamanda FPE ve iletişim sisteminin referans iletkenleriyle bağlanmış, Şekil 3’de yalıtılmış olarak döşenmiş ve iletişim sisteminin referans iletkenleriyle bağlanmamış, 2 İletişim tesisi topraklayıcısı için, 3 Temel topraklayıcı için, 4 Haberleşme kablolarının iletken dış kılıfları için, 5 Bina çelik hasırı için, 6 Binadaki iletken su boruları için, 7 Kalorifer tesisatı için, 8 Yıldırıma karşı koruma topraklayıcısı için, 9 Topraklayıcılar için, C3 B e s le me akımı geçirmeyen, aynı zamanda FPE olan ve iletişim sisteminin referans iletkenleriyle bağlanmış ek topraklama iletkeni, 10 F onks iyon topraklaması ve koruma iletkeni (FPE) için. D İletişim sistemi akım beslemesi, G Akım kaynağı, L1,N Tüketici tesisinin akım devresi, U Çevirici (Konverter). vi) Çelik konstrüksiyonların ve demir hasırların topraklama tesisine dahil edilmesi: Binanın çeşitli yerleri arasındaki potansiyel farklılıklarını ve bu nedenle ortaya çıkan dengeleme akımlarını önlemek için, işletme açısından bir binanın topraklama tesisi için özellikle yüksek koşullar öne sürülüyorsa, çelik konstrüksiyonların ve demir hasırların topraklama tesisine dahil edilmesi için önlemler alınmış olmalıdır. Eğer çelik hasırların her biri birbirleriyle iletken şekilde bağlanmış ise, çelik hasırlar topraklama birleştirme iletkeni (A)’ya bağlanmalıdır. Not : Eğer çok büyük empedanslar nedeniyle iletişim akım devreleriyle izin verilmeyen kuplajlar ortaya çıkar veya geçiş dirençleri değişken olursa, farklı potansiyellerdeki kısımlar arasında, potansiyel dengeleme iletkenlerine paralel olan çelik hasırlar üzerinden akan dengeleme akımları, iletişim sisteminde arızalara neden olabilir. Çelik hasırların iletken olarak bağlantısı, örneğin kaynak veya itinalı şekilde yapılan tel bağlantılarıyla yapılabilir.

ve Ek-T’den alınabilir. Şekil-7 UE Topraklama gerilimi (toprak potansiyel artışı) veya UT dokunma geriliminin kontrol edilmesi ile UTP izin verilen dokunma gerilimine göre global topraklama sisteminin (C1) bir parçası olmayan topraklama tesisinin tasarımı

b) Yüksek frekanslı girişimlerin azaltılması için topraklama tesislerinde alınması gereken önlemler: Yüksek frekanslı girişimleri önlemek için gerekli uyarılar Ek-E’de bulunmaktadır.

c) Potansiyel sürüklenmesi: Yüksek gerilim topraklama sistemlerinin içinde veya yakınındaki iletişim sistemlerinin topraklama kuralları Beşinci Bölüm’de verilmiştir. İletişim sistemlerinden doğan sürüklenen potansiyellere karşı, bu Yönetmelikte yer almayan hususlar için, yürürlükteki uluslararası dokümanlar (örneğin CCITT / ITU direktifleri) dikkate alınır. Transformatör merkezine giren veya çıkan kablolar ve yalıtılmış metal borular, transformatör merkezi içindeki bir toprak arızası süresince gerilim farklılıkları gösterebilir. Kablo ekranının ve/veya koruyucu zırhının topraklama şekline bağlı olarak (bir veya her iki ucunda), ekran ve/veya koruyucu zırh üzerinde dikkate değer zorlanma gerilimleri ve akımlar oluşabilir. Kablonun veya borunun yalıtımı buna göre boyutlandırılmalıdır. Bir uçtan topraklama durumunda bu işlem transformatör merkezi içinde veya dışında yapılabilir. Yalıtılmış diğer uçta dokunma gerilimlerinin meydana gelebileceğine dikkat edilmelidir. Aşağıdaki örneklerde gösterilen önlemler, gerektiğinde sağlanmalıdır: - Metal bölümlerin topraklama sisteminin bulunduğu alandan dışarı çıktığı noktadan devamlılığının kesilmesi, - İletken bölümlerin veya alanların yalıtılması, - İletken bölümlerin veya alanların etrafına, dokunmayı engellemek üzere uygun engeller tesis edilmesi, - Farklı topraklama sistemlerine bağlı bölümler arasına yalıtkan engellerin tesis edilmesi, - Uygun potansiyel düzenlenmesi yapılması, - Uygun düzenler kullanılarak aşırı gerilimlerin sınırlandırılması. Normal olarak tehlikeli potansiyel farklarının meydana gelmeyeceği yerlerde, yüksek gerilim tesisine ilişkin topraklama sistemi, bir global topraklama sisteminin bir bölümünü oluşturuyorsa, yalıtılmış boruların, kabloların vb.nin iletken bölümleri uzaktaki bir toprak potansiyeline bağlı ise ve yüksek gerilim tesisinin topraklanmış iletken bölümlerine aynı anda erişilebiliyorsa problemler büyür. Buna göre, bu donanımın topraklayıcıdan etkilenen alandan yeterince uzağa yerleştirilmesi gerekir. Bu mümkün değilse, uygun önlemler alınmalıdır. Genel bir uzaklık belirtilemez, tehlike derecesi her bir durum için özel olarak belirlenmelidir. Böyle bir uzaklığın hesabı

kurum ve kuruluşlarca düzenlenen eğitimler sonucunda verilen belgedir.

b) Elektrik tesislerinde aşırı gerilimlere ilişkin tanımlar: 1) Aşırı gerilim: Genellikle kısa süreli olarak iletkenler arasında ya da iletkenlerle toprak arasında oluşan, işletme geriliminin izin verilen en büyük sürekli değerini aşan, fakat işletme frekansında olmayan bir gerilimdir. 2) İç aşırı gerilim: Toprak temasları, kısa devreler gibi istenilen ya da istenilmeyen bağlama olayları ya da rezonans etkileriyle oluşan bir aşırı gerilimdir. 3) Dış aşırı gerilim: Yıldırımlı havaların etkisiyle oluşan bir aşırı gerilimdir. 4) Başka şebekelerin etkisi ile oluşan aşırı gerilim: Başka şebekelerin, sözü edilen şebekeye etkisi sonucunda oluşan gerilimdir.

c) Hava hatlarına ilişkin tanımlar: 1) Hava hattı: Kuvvetli akım iletimini sağlayan mesnet noktaları, direkler ve bunların temelleri, yer üstünde çekilmiş iletkenler, iletken donanımları, izolatörler, izolatör bağlantı elemanları ve topraklamalardan oluşan tesisin tümüdür. 2) İletkenler: Gerilim altında olup olmamasına bağlı olmaksızın bir hava hattının mesnet noktaları arasındaki çıplak ya da yalıtılmış örgülü ya da tek tellerdir. 3) Yalıtılmış hava hattı kabloları: Yalıtılmış hava hattı kabloları, yalıtılmış faz iletkenleri ile yalıtılmış ya da yalıtılmamış nötr iletkeni birbirine yada taşıyıcı bir tele bükülerek sarılmış tek telli, sıkıştırılarak yuvarlatılmış çok telli ya da örgülü iletkenlerden oluşan kablolardır. 4) Demet iletkenler: Bir faz iletkeni yerine, iki ya da daha çok iletken kullanılan ve iletkenler arasında hat boyunca yaklaşık olarak aynı uzaklık bulunan düzendir. 5) Anma kesiti (Nominal kesit): İletkenlerin standartlarda belirtilen kesit değeridir. 6) Gerçek kesit: Örgülü iletkenlerin, yapım toleransları dikkate alınmaksızın, net kesit değerleridir. 7) İletken kopma kuvveti: İletkenlerin hesapla bulunan teorik kopma değerinin %95'i ya da kataloglarda "kopma yükü" olarak belirtilen değerdir. 8) En büyük çekme gerilmesi: -5 øC'da hesap için esas olan ek yükte ya da en küçük ortam sıcaklığında ek yüksüz yahut +5 øC'da rüzgar yükünde oluşan iletken gerilmelerinin en büyük yatay bileşenidir. 9) Yıllık ortalama çekme gerilmesi (EDS: Every day stress): Yıllık ortalama sıcaklıkta (genellikle + 15øC'da) rüzgarsız durumda oluşan, iletken çekme gerilmesinin yatay bileşenidir. 10) Salgı (sehim): İletken ile iletkenin iki askı noktasını birleştiren doğru arasındaki en büyük düşey uzaklıktır. 11) İletken donanımı: İletkenle doğrudan doğruya temasta olan ve iletkenlerin bağlanması, gerilmesi ve taşınmasına yarayan parçalardır. 12) İzolatör bağlantı elemanları: İzolatörleri mesnet noktalarına ve iletken donanımlarına, izolatör elemanlarını birbirine bağlamaya yarayan parçalardır. 13) Direğin yararlı tepe kuvveti: Direğe gelen rüzgar yükü dışında, tepeye indirgenmiş öteki kuvvetlerin izin verilen yatay bileşenidir. 14) Direk açıklığı (menzil): İki komşu direk arasındaki yatay uzaklıktır.

Bu Yönetmelik hükümlerini Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı yürütür. Ekler: Ek-A’dan Ek-Z’ye kadardır. Ek -A Korozyon ve Mekanik Dayanım Bakımından Topraklayıcı Malzemelerin Tipleri ve Minimum Boyutları Malzeme Topaklayıcı çeşidi Minimum boyutlar İletken Kaplama/Dış kılıf Çap (mm) Kesit (mm2 ) Kalınlık (mm) Tekil değerler (mm) Ortalama değerler (mm) Sıcak daldırma galvaniz Şerit2) 90 3 63 70 Profil(levhalar dahil) 90 3 63 70 Boru 25 2 47 55 Derin topraklayıcılar için yuvarlak çubuk 16 63 70 Çelik Yüzeysel topraklayıcılar için yuvarlak tel 10 50 Kurşun 1) kılıflı Yüzeysel topraklayıcılar için yuvarlak tel 8 1000 Sıvanmış bakır kılıflı Derin topraklayıcılar için yuvarlak çubuk 15 2000 Elektrolitik bakır kaplamalı Derin topraklayıcılar için yuvarlak çubuk 14,2 90 100 Bakır Çıplak Şerit 50 2 Yüzeysel topraklayıcılar için yuvarlak tel 25 3) Örgülü iletken 1,8* 25 Boru 20 2 Kalaylı Örgülü iletken 1,8* 25 1 5 Galvanizli Şerit 50 2 20 40 Kurşun 1) kılıflı Örgülü iletken 1,8* 25 1000 Yuvarlak tel 25 1000 *) Örgülü iletkeni oluşturan her bir tel için 1) Beton içine doğrudan gömülenler için uygun değildir 2) Kenarları yuvarlatılmış, soğuk çekme veya kesilmiş şeritler 3) Deneyimlere dayanarak korozyon ve mekanik aşınma tehlikesinin çok az olduğu tespit edilirse olağanüstü koşullarda 16mm2 kullanılabilir. Ek-B Topraklama İletkenlerinin ve Topraklayıcıların Akım Taşıma Kapasitelerinin Hesaplanması 5 saniye içerisinde kesilebilen hata akımları için topraklama iletkenlerinin ve topraklayıcıların kesiti aşağıdaki formülden hesaplanacaktır. Burada A Kesit (mm2), I İletken akımı ( A,etkin değer) , t Hata akımı süresi (s), K Akım taşıyan kısmın malzemesine bağlı katsayı, çizelge B.1 de başlangıç sıcaklığı 20 o C baz alınarak en çok kullanılan malzemeler için değerler verilmiştir, b Akım taşıyan kısmın 0 oC’deki direncinin sıcaklık katsayısının tersi (Çizelge B1 e bakınız), qi Başlangıç sıcaklığı ( oC); değerler IEC 60287-3-1 den alınabilir. Tespit edilmemiş ise1 m derinlikteki toprak sıcaklığı 20 o C olarak kabul edilebilir, qf Son sıcaklık. ( oC). Çizelge-B.1 Malzeme katsayıları Malzeme b o C K A (s )1/2 /mm2 Bakır Alüminyum Çelik 234,5 228 202 226 148 78 Havadaki topraklama iletkenleri ve toprakta bulunan topraklayıcılar için yaygın koşullarda 20 o C başlangıç sıcaklığı ve 300 o C’e kadar son sıcaklıklar için kısa devre akım yoğunluğu G(=I/A) Şekil-B.1'den alınabilir. Daha uzun süreli hata akımları için (Yıldız noktası yalıtılmış veya kompanze edilmiş şebekelerde olduğu gibi) izin verilen kesitler Şekil -B.2' de verilmiştir. 300 o C’ den farklı bir son sıcaklık seçilirse ( Bak Şekil B.2’ deki 1, 3 ve 4 nolu eğriler) akım, Çizelge-B.2’den seçilecek bir katsayı ile hesaplanabilir. Örneğin yalıtılmış iletkenler ve beton içine gömülü iletkenler için daha düşük son sıcaklıklar önerilir. Çizelge-B.

a) Havadaki en küçük açıklıklar: 1) Yapı içindeki yalıtım yeteneği deneyleri yapılmış bağlama (anahtarlama) tesislerinde kullanılacak en küçük açıklıklar, Çizelge - 1'de gösterilmiştir. Çizelge - 1 Yapı içindeki bağlama tesislerinde kullanılacak en küçük güvenlik açıklıkları Un (kV) Um (kV) ao (mm) a (mm) H (mm) A A1 A2 (mm) (mm) B (mm) C (mm) 0,4 1 60 72 2500 72 102 172 500 3 3.6 77 95 2500 95 125 195 500 6 7.2 105 130 2500 130 160 230 500 10 12 140 170 2500 170 200 270 500 15 17.5 180 220 2500 220 250 320 500 30 36 320 390 2620 390 420 490 590 60 72.5 600 720 2900 720 750 820 920 154 170 1330 1600 3630 1600 1630 1700 1800 Un: Anma gerilimi (fazlar arası), Um: İzin verilen en yüksek sürekli işletme gerilimi (fazlar arası), ao: Gerilim altındaki parçalarla topraklanmış bölümler arasındaki en küçük açıklık olup, bu açıklık (ao = 7,5 Um + 50mm.)dir. a: Gerilim altındaki parçalar arasındaki (fazlar arası) en küçük açıklık (a = 1,2 ao) H: Geçitler üzerinde gerilim altındaki korunmamış tesis bölümlerinin zeminden en küçük yüksekliği (H = ao + 2300 mm, en az 2500mm.) A: Açık ya da her tarafı örtülü tesislerdeki dolu duvar ve kapılar için güvenlik açıklıkları (Şekil - 2) A1: İletken olmayan örtüler (sert kağıt vb.) için A1 = a, A2: En az 1800 mm yüksekliğinde iletken örtü (saç vb.) ya da "C"de açıklandığı gibi hücre kapısının arkasında ayrıca tel kafes ya da çıta bulunursa A2 = a + 30 mm, B: En az 1800 mm yüksekliğinde tel kafes düzenler ve tel kafes kapılar kullanılırsa güvenlik açıklıkları (B = a + 100 mm) (Şekil - 2), C: En az 1000 mm yüksekliğinde demir parmaklık ya da yüksekliği 1800mm'den küçük tel kafes ve kapı düzenleri kullanılırsa güvenlik açıklıkları (C = a + 200 mm, en az 500 mm.) (Şekil - 2) Fabrikada yapılmış ve denenmiş olan tesislerde yalıtım yeteneği istenilen değerde ise, en küçük (ao) ve (a) açıklıklarının sağlanması zorunlu değildir. 2) Asenkron çalışabilen ve yalıtım gerilimleri aynı olan tesis bölümleri arasındaki açıklıklar en az Çizelge - 1'deki (ao) değerlerinin 1,2 katı olmalıdır. Fabrikada yapılmış ve denenmiş olan tesislerde, yalıtım yeteneği istenilen değerde ise, en küçük açıklıkların sağlanması zorunlu değildir. 3) Gerilimleri farklı tesis bölümleri arasındaki açıklıklar Çizelge - 1'deki daha büyük gerilimlere ilişkin değerlerin en az 1,2 katı olmalıdır. 4) Aygıtların ya da izolatörlerin bağlantı noktalarının toprağa olan açıklıkları Çizelge - 1 'deki (ao) açıklıklarından küçük olursa aşağıdaki (i ve ii)'deki hükümler uygulanmalıdır.

i) Deney gerilimine göre boyutlandırılmış olan aygıtlar ve izolatörler, denenmiş bağlantı yerlerine bunlara ilişkin montaj talimatına göre bağlanmalıdır. ii) Yalıtım yetenekleri örneğin model deneyi ile doğrulandığında, özellikle yalıtıcı ara parçalarda ve yalıtılmış iletkenlerde daha küçük açıklıklar kullanılabilir.

b) Geçitler ve kapılar: 1) Geçitlerin genişliği: Geçit ve giriş yerlerinin genişliği, rahat hareket etmek ve gereçleri taşımak için yeterli olmalıdır.

c’ye göre fonksiyon ve koruma topraklaması olarak yapılırsa, Üçüncü Bölüm’e göre dolaylı dokunmada tehlikeli vücut akımlarının oluşmasına karşı korumanın aynı zamanda sağlanması için, her şebeke şekline uygun olarak farklı önlemler geçerlidir. Çizelge-18, her biri için geçerli madde ve resimlerin isimlerini göstermektedir. Çizelge-18 Şebeke şekilleri ve koruma düzenlerine toplu bakış Şebeke sistem şekli ve koruma düzeni Madde Şekil Aşırı akım koruma düzeni bulunan TN-S sistem; İletişim tesisinin bulunduğu bölgede müstakil transformatörü bulunan; Komşu elektrik işletme elemanlarının koruma iletkeni bağlantısı PE veya FPE’ye 21-b1 16 Aşırı akım koruma düzeni bulunan TN-C-S sistem; Komşu elektrik işletme elemanlarının koruma iletkeni bağlantısı PE veya FPE’ye 21-b2 17 Aşırı akım koruma düzeni bulunan TN-C-S sistem; K omş u elektrik işletme elemanlarının koruma iletkeni bağlantısı sadece PE’ye 21-b3 18 Aşırı akım ve hata akımı koruma düzeni bulunan TT sistem; 21-c1 19 Aşırı akım koruma düzeni bulunan TT sistem; 21-c2 20 Yalıtkanlık gözleme düzeni veya aşırı akım koruma düzeni veya aşırı akım ve hata akımı ile koruma düzeni bulunan IT sistem; 21-d -- Fonksiyon arızalarını önlemek için ayırma transformatörlü tüketici tesisi 21-e3 21

a’da verilen ilk üç koşul kullanılır. Tasarım, dokunma gerilimlerine göre kontrol edilmelidir ve sonra benzer durumlar için bir tip tasarım olarak dikkate alınabilir. Şekil-7’deki akış diyagramı uygun çözüm yolunu göstermektedir. Hata akımlarının geri dönüş yoluna bağlı olan özel durumlar için çözüm örnekleri Ek-R’de verilmiştir. İzin verilen dokunma gerilimi UTp’nin değerleri için Şekil-6 kullanılmalıdır. Ek dirençler, Ek-C’de kullanılan hesap yöntemine göre dikkate alınabilir. İzin verilen bu değerler, aşağıdaki hususlardan birisinin veya diğerinin yerine getirilmesi ile gerçekleştirilmiş sayılır: -Ya; C1 ve C2 den birinin sağlanması durumunda, C1: Söz konusu olan tesis, global topraklama sisteminin bir parçası ise, C2: Ölçme yoluyla veya hesaplama yoluyla bulunan topraklama gerilimi (potansiyel yükselmesi), Şekil-6’ya uygun olan izin verilen dokunma geriliminin iki kat değerini aşmıyorsa; -Ya da, toprak potansiyel yükselmesinin büyüklüğüne ve hata süresine bağlı olarak kabul ve tespit edilen Ek-D’deki M önlemleri alınmış ise. Bu önlemler Ek-D’de açıklanmıştır. M önlemleri ve C1 veya C2 koşullarının hiç birisi yerine getirilmezse, genellikle ölçme yaparak Şekil-6’da izin verilen dokunma geriliminin sağlanıp sağlanmadığı kontrol edilmelidir. Buna alternatif olarak,

inde kaynak gerilimi olarak etkili olan ve bilinen ek dirençler (örneğin ayakkabılar, basılan yerdeki yalıtım malzemesi) kullanıldığında kişilerin güvenlik altında bulunduğu potansiyel farkının sınır değeri. Ek dirençler gözönüne alınmadığında USTp , Şekil-6’da verilen UTp’ ye eşittir, ZB Toplam vücut empedansı, IB İnsan vücudundan akan akım, UTp İzin verilen dokunma gerilimi (insan vücudu üzerinde düşen gerilim), Ra Ek direnç (Ra=Ra1+ Ra2), Ra1 Örneğin ayakkabıların direnci, Ra2 Basılan yerdeki toprak yayılma direnci, rS Bir tesisin sathındaki toprak özdirenci (Wm), tF Hata süresi. Çizelge-C.4 Ek dirençler gözönüne alınarak yapılacak hesaplar için kabuller Dokunma Türü Sol el-her iki ayak ZB değerinin aşılmama olasılığı %50 IB=f(tF) eğrisi IEC/ TR2 60479-1 : 1994’deki Şekil-14 ‘te gösterilen c2 eğrisi Akım devresinin eşdeğer empedansı ZB(%50) + Ra Ek direnç Ra = Ra1 + Ra2 = Ra1 + 1,5 m-1 x rs Hesaplama yöntemi: tF (Hata süresi) ß UTp = f(tF) C.1’den alınacak (veya Şekil-6) ß ZB = f(UTp) C.1, Çizelge-C.2’den alınacaktır (veya IEC/TR2 60479-1, Şekil -4 ve Şekil-5). ß IB = Tanıma göre ß USTp(tF) = UTp (tF) + (Ra1 + Ra2) x IB = UTp (tF) x Şekil-C.2’de, USTp(tF) = f(tF) eğrileri Ra’nın dört değeri için gösterilmiştir.

(1) Ek dirençsiz (Şekil 6’ya uygun olarak)

(2) Ra = 750 W (Ra1 = 0 W; rs =500 Wm)

(3) Ra = 1750 W (Ra1 = 1000 W; rs =500 Wm)

(4) Ra = 2500 W (Ra1 = 1000 W; rs =1000 Wm)

(5) Ra = 4000 W (Ra1 = 1000 W; rs =2000 Wm) Not: Ra1 = 1000 W değeri kullanılmış nemli ayakkabılar için bir ortalama değerdir. Şekil-C.2 Farklı ek dirençler Ra = Ra1 + Ra2 için USTp = f (tF) eğrilerine örnekler C.3 Alternatif akımda vücut akımı-zaman eğrileri İnsan vücudunda sol elden her iki ayağa doğru akan 15 Hz’den 100 Hz’e kadar frekanslı sinüsoidal alternatif akımın etkileri Şekil-C.3’te etki bölgelerine ayrılarak verilmiştir. Bölgelere ilişkin açıklamalar: Bölge No Bölge sınırları Fizyolojik etkiler AC-1 0,5 mA’e kadar a doğrusu Genellikle bir tepki yoktur. AC-2 0,5 mA b doğrusuna kadar Genellikle zararlı bir fizyolojik etki yoktur. AC-3 b*) doğrusu c1 eğrisine kadar Genellikle organik bir hasar beklenmez. Akım akış süresinin 2 s’den daha uzun olmasıyla kaslarda kramp kasılmaları ve nefes almada zorluklar görülür. Akımın büyüklüğü ve süresinin artmasıyla ventriküler fibrilasyon hariç, atriyel fibrilasyon ve geçici kalp kasılmaları gibi kalpte, kalp atışlarının iletiminde ve biçiminde bozulmalar görülür. AC-4 c1 eğrisinden sonra AC-3 bölgesindeki etkilere ek olarak kalpte ve nefes alıp vermede akımın büyüklüğü ve süresinin artmasıyla tehlikeli fizyolojik etkiler ve ağır yanıklar meydana gelebilir. AC-4.1 c1 - c2 Ventriküler fibrilasyon olasılığı yaklaşık % 5’e kadar yükselir. AC-4.2 c2 - c3 Ventriküler fibrilasyon olasılığı yaklaşık % 50’ye kadardır. AC-4.3 c3 eğrisinden sonra Ventriküler fibrilasyon olasılığı %50’nin üzerindedir.

a) Çıplak iletkenler: 1) İletkenlerin özellikleri ve kullanılması:

i) İletkenler bakır, tam alüminyum, çelik özlü alüminyum ya da sağlamlık ve kimyasal dayanıklılık bakımından bunlara eşdeğer olan alaşımlardan yapılmalıdır. İletkenler ilgili standartlara uygun olacaktır. ii) Bir telli (som) ya da örgülü çelik iletkenler, ancak kullanıldıkları yerde oluşabilecek korozyon etkilerine karşı sürekli olarak dayanabilecek şekilde metal örtü ile kaplandıkları takdirde kullanılabilir. iii) Kesitleri ve cinsleri ne olursa olsun hava hatlarında kullanılan alüminyum iletkenler ile, kesitleri 16 mm2'den (16 mm2 dahil) büyük bakır iletkenler örgülü olmalıdır. iv) Bir merkezin çıkışı ile ilk mesnet noktası olan direk arasında ve direk üstündeki köprüleme ve atlamalarda bir telli iletken de kullanılabilir.

v) Yüksek gerilimli hava hatlarında yalnız örgülü iletkenler kullanılır. vi) İletkenlerin kopma kuvveti, alçak gerilimli hatlarda en az 350 kg., yüksek gerilimli hatlarda ise en az 550 kg. olmalıdır. vii) Hava hatlarında kullanılan çıplak örgülü iletkenlerin kesitleri aşağıdaki değerlerden küçük olamaz. AG YG Bakır 10 mm2 16 mm2 Tam alüminyum 21 mm2 --- Çelik/alüminyum ---- 21/4 mm2 Çelik 16 mm2 16 mm2 Bronz 16 mm2 16 mm2 Alçak gerilimli küçük aralıklı hatlarda 10 mm2 kesitli bir telli veya örgülü bakır iletkenler ya da iletkenlik bakımından buna eşdeğer olan başka iletkenler kullanılabilir. 2) İletken ekleri: İki direk arasında eklerden olabildiğince kaçınılmalıdır. Artık teller eklenerek kullanılamaz. Zorunlu durumlarda iki direk arasında her iletken için ancak bir ek yapılabilir. Lehim ve kaynakla ek yapılmamalıdır. Ekler iyi bir iletkenlik ve sürekli bir sağlamlık sağlamalıdır. Alüminyum iletkenler örülerek ek yapılamaz. Çekmeye zorlanan iletken ekleri, en büyük çekme kuvvetinin 2,5 katı ile iletken kopma kuvvetinin %90'nından küçük olanına dayanmalıdır. Ek malzemeleri ilgili standartlara uygun olmalıdır. 3) Hat iletkenlerinin kollara ayrılması: Hat iletkenlerinden bir kol ayrıldığında, bağlantı noktasına koldan dolayı önemli ölçüde bir çekme kuvveti gelmemeli ve bağlantı yeri iletkenlerin dayanımını önemli ölçüde zayıflatmamalıdır. Ana hat ve kol iletkenlerinin gereçlerinin farklı olması durumunda, ek yerinde korozyona engel olmak için gerekli önlemler alınmalıdır. 4) İletken bağı: Bağ, iletkenin izolatör üzerindeki durumunu sürekli olarak koruyacak ve aşağıdaki varsayımlara göre yapılacaktır:

i) Taşıyıcı bağ: Bağ, iletken ile iletkene gelen rüzgar yükünü ya da buz yükünü taşımalıdır. ii) Durdurucu ve nihayet bağları: Bağ, iletken kopma yükünün %90'ı ile iletkenin en büyük çekme kuvvetinin 2,5 katından en küçük olanına eşit bir kuvvetle yüklenmelidir. 5) İletken donanımı:

i) İletken donanımlarından da akım geçeceğinden, bu donanımlarda izin verilecek en büyük sürekli akımda, iletkeninden daha yüksek sıcaklık oluşmamalı ve olası kısa devre zorlanmalarına da dayanmalıdır.

ELEKTRİK TESİSLERİNDE TOPRAKLAMALAR YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Uygulama ve Tanımlar Amaç ve Kapsam

Bu Yönetmelik esas itibariyle, frekansı 100 Hz’in altındaki alternatif akım (a.a.) ve doğru akım (d.a.) elektrik tesislerine ilişkin topraklama tesislerinin kurulması, işletilmesi, denetlenmesi, can ve mal güvenliği bakımından güvenlikle yapılmasına ilişkin hükümleri kapsar. Özelliklerinin farklı olması nedeniyle, yüksek gerilimli elektrik kuvvetli akım tesislerine ve alçak gerilimli elektrik tesislerine ilişkin topraklama kuralları ile bilgi işlem ve iletişim donanımlarının topraklanmasına ilişkin kurallar ayrı bölümler halinde verilmiştir. Elektrikle işleyen taşıtlara ilişkin besleme hatları, bu Yönetmeliğin kapsamına girmez. Bu Yönetmeliğin Ek’leri ve ilgili Türk Standartları bu Yönetmeliğin tamamlayıcı ekidir. Yönetmelikte olmayan hükümler için EN, HD, IEC ve VDE gibi standartlar göz önüne alınır. Çelişmeler durumunda sıralamaya göre öncelik verilir. Herhangi bir tesisin bu Yönetmeliğin kapsamına girip girmeyeceği konusunda bir kararsızlık ortaya çıkarsa, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının bu konuda vereceği karar geçerlidir. Dayanak

(Değişik:RG-4/12/2019-30968) Bu Yönetmelik, 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 169 uncu ve 508 inci maddelerine dayanılarak hazırlanmıştır. Uygulama

Bu Yönetmelik, yeni kurulacak tesislere ve büyük değişikliğe uğrayacak kurulu tesislere uygulanır. Büyük değişikliğe uğramayan tesislerde bu Yönetmelik aşağıdaki koşullarda uygulanır: -Bu değişiklik, söz konusu tesisin öteki bölümleri üzerinde ya da başka tesislerde karışıklıklar ve önemli tehlikeler oluşturursa, -Yönetmeliğin uygulanmasının var olan tesislerde köklü değişiklikleri gerektirecek sonuçları doğurmaması koşulu ile önemli genişletme, önemli değişiklik ya da önemli onarım yapılırsa. Bu Yönetmeliğin herhangi bir maddesinin uygulanması, yerel koşullar nedeniyle zorluklar ya da teknik gelişmeyi önleyecek durumlar ortaya çıkarırsa, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığına gerekçeli başvuru yapılması durumunda, Bakanlık yalnızca o başvuru için söz konusu maddenin uygulanmamasına izin verebilir. Tanımlar

Tanımlar, genel tanımlar, topraklamaya ilişkin tanımlar, hata ve arıza çeşitlerine ilişkin tanımlar, şebeke (sistem) tiplerine ilişkin tanımlar, iletişim sistemlerine ilişkin tanımlar olmak üzere beşe ayrılır.

a) Genel tanımlar: 1) Elektrik kuvvetli akım tesisleri: İnsanlar, diğer canlılar ve nesneler için bazı durumlarda (yaklaşma, dokunma vb.) tehlikeli olabilen ve elektrik enerjisinin üretilmesini, özelliğinin değiştirilmesini, biriktirilmesini, iletilmesini, dağıtılmasını ve mekanik enerjiye, ışığa, kimyasal enerjiye vb. enerjilere dönüştürülerek kullanılmasını sağlayan tesislerdir. 2) Alçak gerilim (AG): Etkin değeri 1000 volt ya da 1000 voltun altında olan fazlar arası gerilimdir. 3) Yüksek gerilim (YG): Etkin değeri 1000 voltun üstünde olan fazlar arası gerilimdir. 4) Tehlikeli gerilim: Etkin değeri alçak gerilimde 50 voltun üzerinde olan, yüksek gerilimde hata süresine bağlı olarak değişen gerilimdir. 5) Toprağa karşı gerilim: Orta noktası ya da yıldız noktası topraklanmış şebekelerde, bir faz iletkeninin bu noktalara göre potansiyel farkıdır. Bu gerilim faz gerilimine eşittir. Bunun dışındaki bütün şebekelerde toprağa karşı gerilim, bir faz iletkeninin toprağa temas etmesi durumunda öteki faz iletkenleri ile toprak arasında oluşan gerilimdir. Arıza yerinde ark yoksa, bir fazın toprağa karşı gerilimi fazlar arası gerilim değerine eşittir. 6) Elektrik işletme elemanları: Elektrik enerjisinin üretilmesi, dönüştürülmesi, iletilmesi, dağıtılması ve kullanılması amacına hizmet eden (örneğin makineler, transformatörler, bağlama cihazları, ölçü aletleri, koruma düzenleri, kablolar ve hatlar ile tüketici cihazları gibi) bütün elemanlardır. 7) Sabit işletme elemanları: Yapıları veya mekanik dayanımları açısından, işletme esnasında kuruldukları yere bağlanmış olan cihazlardır. Bu tanıma, işletme açısından sabit oldukları halde, örneğin bağlantılarının yapılabilmesi veya temizlenmeleri için sınırlı hareket ettirilebilen işletme elemanları da dahildir. Örneğin araçlarda ve cihazlarda sabit şekilde monte edilmiş transformatörler sabit işletme elemanlarıdır. 8) Yer değiştirebilen işletme elemanları: Şekilleri ve alışılagelmiş kullanımları açısından işletme sırasında bulundukları yere bağlanmamış elemanlardır. Bu tanıma, şekilleri ve alışılagelmiş kullanımları açısından gerilim altındayken hareket ettirilebilen işletme elemanları da dahildir. 9) Aktif bölümler: Elektrik işletme elemanlarının, normal işletme koşullarında gerilim altında bulunan iletkenleri (nötr iletkeni dahil, ancak PEN iletkeni hariç) ve iletken bölümleridir. Orta iletkenler de aktif bölümlerdir; fakat koruma iletkenleri ve bunlara iletken olarak bağlı bölümler aktif bölüm sayılmaz. 10) Açıktaki iletken bölümler: Elektrik işletme elemanlarının her an dokunulabilen, aktif bölüm olmayan, fakat bir arıza durumunda gerilim altında kalabilen (gövde gibi) iletken bölümleridir.

llanımları açısından gerilim altındayken hareket ettirilebilen işletme elemanları da dahildir. 9) Aktif bölümler: Elektrik işletme elemanlarının, normal işletme koşullarında gerilim altında bulunan iletkenleri (nötr iletkeni dahil, ancak PEN iletkeni hariç) ve iletken bölümleridir. Orta iletkenler de aktif bölümlerdir; fakat koruma iletkenleri ve bunlara iletken olarak bağlı bölümler aktif bölüm sayılmaz. 10) Açıktaki iletken bölümler: Elektrik işletme elemanlarının her an dokunulabilen, aktif bölüm olmayan, fakat bir arıza durumunda gerilim altında kalabilen (gövde gibi) iletken bölümleridir. 11) İletken çeşitleri:

i) Ana iletken (Faz iletkeni) (L1,L2,L3): Elektrik enerji kaynaklarını tüketicilere bağlayan, fakat orta noktadan ya da yıldız noktasından çıkmayan iletkenlerdir. ii) Nötr iletkeni (N): Şebekenin orta noktasına veya yıldız noktasına bağlanan, elektrik enerjisinin iletilmesine katkıda bulunan bir iletkendir (d.a. sistemlerinde kaynağın orta noktasına bağlanan iletkene de orta iletken denir). iii) Koruma iletkeni (PE): Elektriksel olarak tehlikeli gövde akımlarına karşı alınacak güvenlik önlemleri için işletme elemanlarının açıktaki iletken bölümlerini: -Potansiyel dengeleme barasına, -Topraklayıcılara, -Elektrik enerji kaynağının topraklanmış noktasına, bağlayan iletkendir. iv) Koruma iletkeni + nötr iletkeni (PEN): Koruma iletkeni ile nötr iletkeninin işlevlerini bir iletkende birleştiren topraklanmış iletkendir.

v) Fonksiyon topraklama iletkeni (FE): Yalnızca fonksiyon topraklaması için kullanılan bir topraklama iletkenidir. vi) Fonksiyon topraklama ve koruma iletkeni (FPE): Hem fonksiyon topraklaması ve hem de koruma topraklaması için birlikte kullanılan tek bir topraklama iletkenidir. 12) Dolaylı dokunmaya karşı koruma: İnsan ve hayvanların, hatalı durumlardan dolayı ortaya çıkabilecek tehlikelerden korunmasıdır. 13) Emniyetli ayırma: Bir akım devresine ilişkin olan gerilimin, bir başka akım devresine sirayet etmesinin yeterli güvenlikle önlendiği ayırmadır. 14) Ayırma transformatörü (Ara transformatör): İletişim tesislerinde, besleme şebekesinden kaynaklanan işlev bozulmalarını önlemek için kullanılan, sargıları elektriksel (galvanik) olarak ayrılmış bir transformatördür. Ayırma transformatörü, birincil (primer) ve ikincil (sekonder) şebekede, dolaylı dokunmada ortaya çıkacak tehlikeli vücut akımlarına (çok yüksek dokunma gerilimlerine) karşı koruma için farklı önlemlerin kullanılmasını ve bu önlemlerin birbirini etkilememesini veya ortadan kaldırılmamasını mümkün kılar. Bu özellik sekonder şebekedeki bir veya daha çok tüketici için geçerlidir. 15) Taşınabilir işletme yerleri: Taşıma sırasında işletme dışı olan elektrik veya iletişim tesislerini bulunduran işletme yerleridir. Bunlar (işletme sırasında) sınırlı olarak hareket ettirildiklerinden, işletme esnasında sabit işletme elemanı tanımına girerler.

erhangi iki nokta arasında, topraklama akımının neden olduğu gerilim ihmal edilecek kadar küçüktür (Şekil-2'ye bakınız). 3) Topraklama iletkeni: Topraklanacak bir cihazı ya da tesis bölümünü, bir topraklayıcıya bağlayan toprağın dışında veya yalıtılmış olarak toprağın içinde döşenmiş bir iletkendir. Nötr iletkeni veya ana iletken ile topraklayıcı arasındaki bağlantıya bir ayırma bağlantısı, bir ayırıcı ya da bir topraklama bobini veya direnç bağlanmışsa, bu durumda sadece topraklayıcı ile belirtilen cihazlara en yakın toprak tarafındaki bağlantı ucu arasındaki bağlantı, topraklama iletkenidir. 4) Topraklama barası (topraklama birleştirme iletkeni): Birden fazla topraklama iletkeninin bağlandığı bir topraklama barasıdır (iletkenidir). Aşağıdaki iletkenler topraklama barası sayılmaz:

i) Üç fazlı düzenlerde (üç ölçü transformatörü, üç kablo başlığı, üç mesnet izolatörü vb.) her bir cihazın topraklanacak bölümlerini birleştiren topraklama iletkenleri, ii) Hücre biçimindeki tesislerde, bir hücrenin cihazlarının topraklanacak bölümlerini birleştiren ve hücre içinde kesintisiz olarak döşenmiş olan bir topraklama barasına bağlanmış topraklama iletkenleri. 5) Topraklama tesisi: Birbirlerine iletken olarak bağlanan ve sınırlı bir alan içinde bulunan topraklayıcılar ya da aynı görevi yapan (boyasız direk ayakları, zırhlar ve metal kablo kılıfları gibi) metal parçalar ve topraklama iletkenlerinin tümüdür. E Topraklayıcı, S1, S2, S3 Ana topraklayıcıya bağlanmış olan potansiyel düzenleyici topraklayıcılar, UE Topraklama gerilimi, USS Mümkün olan adım gerilimi, UST Mümkün olan en büyük dokunma gerilimi, UTST Sürüklenmiş en büyük dokunma gerilimi, eğer kılıf en uzak noktada topraklanmamış ise, UTSTE Sürüklenmiş en büyük dokunma gerilimi, eğer kılıf en uzak noktada topraklanmış ise, j Yeryüzü potansiyeli. Şekil-2 Üzerinden akım geçen topraklayıcının çevresindeki yeryüzü potansiyelinin değişimi ve gerilimler 6) Topraklamak: Elektriksel bakımdan iletken bir parçayı bir topraklama tesisi üzerinden toprağa bağlamaktır. 7) Topraklama: Topraklamak için kullanılan araç, düzen ve yöntemlerin tümüdür. Topraklamalar çeşitlerine, amaçlarına ve şekillerine göre ayırt edilirler: 7.1) Topraklamanın çeşitlerine göre tanımlar:

i) Dolaysız topraklama: Topraklama direncinden başka hiçbir direnç içermeyen topraklamadır. ii) Dolaylı topraklama: Topraklama iletkeni üzerine ek olarak bağlanan ohmik, endüktif veya kapasitif dirençlerle yapılan topraklamadır. iii) Açık topraklama: Topraklama iletkeni üzerine bir parafudr veya eklatör bağlanan topraklamadır. 7.2) Topraklamanın amaçlarına göre tanımlar:

i) Koruma topraklaması: İnsanları tehlikeli dokunma gerilimlerine karşı korumak için, işletme akım devresinde bulunmayan iletken bir bölümün topraklanmasıdır. ii) İşletme topraklaması: İşletme akım devresinin bir noktasının, cihazların ve tesislerin normal işletilmesi için topraklanmasıdır.

ç içermeyen topraklamadır. ii) Dolaylı topraklama: Topraklama iletkeni üzerine ek olarak bağlanan ohmik, endüktif veya kapasitif dirençlerle yapılan topraklamadır. iii) Açık topraklama: Topraklama iletkeni üzerine bir parafudr veya eklatör bağlanan topraklamadır. 7.2) Topraklamanın amaçlarına göre tanımlar:

i) Koruma topraklaması: İnsanları tehlikeli dokunma gerilimlerine karşı korumak için, işletme akım devresinde bulunmayan iletken bir bölümün topraklanmasıdır. ii) İşletme topraklaması: İşletme akım devresinin bir noktasının, cihazların ve tesislerin normal işletilmesi için topraklanmasıdır. Bu topraklama iki şekilde yapılabilir: -Dirençsiz (doğrudan doğruya) işletme topraklaması: Bu durumda, topraklama yolu üzerinde normal topraklama empedansından başka hiçbir direnç bulunmamaktadır. -Dirençli işletme topraklaması: Bu durumda, ek olarak ohmik, endüktif ya da kapasitif dirençler bulunmaktadır. iii) Fonksiyon topraklaması: Bir iletişim tesisinin veya bir işletme elemanının istenen fonksiyonu yerine getirmesi amacıyla yapılan topraklamadır. Fonksiyon topraklaması, toprağı dönüş iletkeni olarak kullanan iletişim cihazlarının işletme akımlarını da taşır. Not : Bir iletişim tesisinin fonksiyon topraklaması, eskiden kullanılan iletişim tesisi işletme topraklaması ile aynıdır. Fonksiyon topraklaması deyimine, örneğin “yabancı gerilim bileşeni az olan topraklama” gibi adlandırmalar da dahildir. iv) Fonksiyon ve koruma topraklaması: Fonksiyon topraklamasının aynı topraklama iletkenini kullanarak ve aynı zamanda koruma topraklaması olarak da kullanıldığı topraklamadır. Not : Bir iletişim tesisinin fonksiyon ve koruma topraklaması, eskiden kullanılan iletişim tesisi işletme ve koruma topraklaması ile aynıdır.

v) Düşük gürültülü topraklama: Dış kaynaklardan iletilen (bozucu büyüklüklerle olan) girişimin seviyesi, bağlandığı bilgi işlem veya benzeri donanımda bilgi kayıplarına neden olan kabul edilmeyecek etkiler üretmeyen bir topraklama bağlantısıdır. Not : Genlik/frekans karakteristikleri ile ilgili olarak (suseptans= 1/x) duyarlık, donanımın tipine bağlı olarak değişir. vi) Yıldırıma karşı topraklama: Yıldırım düşmesi durumunda, işletme gereği gerilim altında bulunan iletkenlere atlamaları (geri atlamalar) geniş ölçüde önlemek ve yıldırım akımını toprağa iletmek için, işletme akım devresine ilişkin olmayan iletken bölümlerin topraklanmasıdır. vii) Raylı sistem topraklaması: İletken kısımlarla raylı sistem toprağı arasındaki dolaysız, dolaylı veya açık bağlantıdır. Raylı sistem toprağı, geri dönüş iletkeni olarak görev yapan ve traversler veya topraklama tesisleri üzerinden toprakla bağlantısı olan raylar ve bunlara bağlanmış iletken kısımlardır. 7.3) Topraklamanın şekline göre tanımlar:

i) Münferit (tekil) topraklama: İşletme elemanı veya cihazın sadece kendine ilişkin topraklayıcıya bağlı olduğu topraklamadır.

emek ve yıldırım akımını toprağa iletmek için, işletme akım devresine ilişkin olmayan iletken bölümlerin topraklanmasıdır. vii) Raylı sistem topraklaması: İletken kısımlarla raylı sistem toprağı arasındaki dolaysız, dolaylı veya açık bağlantıdır. Raylı sistem toprağı, geri dönüş iletkeni olarak görev yapan ve traversler veya topraklama tesisleri üzerinden toprakla bağlantısı olan raylar ve bunlara bağlanmış iletken kısımlardır. 7.3) Topraklamanın şekline göre tanımlar:

i) Münferit (tekil) topraklama: İşletme elemanı veya cihazın sadece kendine ilişkin topraklayıcıya bağlı olduğu topraklamadır. ii) Yıldız şeklindeki topraklama: Birçok işletme elemanının veya cihaza ilişkin topraklama iletkenlerinin topraklanmış bir noktada yıldız şeklinde toplanmasıdır. iii) Çoklu topraklama: Bir işletme elemanı veya cihazın topraklanmış birçok iletkene (örneğin potansiyel dengeleme iletkeni, koruma iletkeni (PE) veya fonksiyon topraklama iletkeni (FE)) bağlandığı topraklamadır. Bu topraklama iletkenleri aynı topraklama birleştirme iletkenine veya farklı topraklayıcılara bağlı olabilir. iv) Yüzeysel topraklama: Topraklanacak işletme elemanları veya cihazların ve iletişim tesislerinin işletme akımı taşımayan iletken kısımlarının ağ şeklinde kendi aralarında koruma topraklamasına veya fonksiyon ve koruma topraklamasına bağlandığı topraklamadır. 8) Topraklayıcı (topraklama elektrodu): Toprağa gömülü ve toprakla iletken bir bağlantısı olan veya beton içine gömülü, geniş yüzeyli bağlantısı olan iletken parçalardır. 9) Topraklayıcı çeşitleri: 9.1) Konuma göre topraklayıcılar:

i) Yüzeysel topraklayıcı: Genel olarak 0,5 - 1 m. arasında bir derinliğe yerleştirilen topraklayıcıdır. Galvanizli şerit veya yuvarlak ya da örgülü iletkenden yapılabilir ve yıldız, halka, gözlü topraklayıcı ya da bunların karışımı olabilir. ii) Derin topraklayıcı: Genellikle düşey olarak 1 m’den daha derine yerleştirilen topraklayıcıdır. Galvanizli boru, yuvarlak çubuk veya benzeri profil malzemelerden yapılabilir. 9.2) Biçim ve profile göre topraklayıcılar:

i) Şerit topraklayıcı: Şerit şeklindeki iletken malzeme ile yapılan topraklayıcıdır. ii) Boru ve profil topraklayıcı : Boru ve profil şeklindeki iletken malzeme ile yapılan topraklayıcıdır. iii) Örgülü iletken topraklayıcı: Örgülü iletken malzeme ile yapılan topraklayıcıdır. Örgülü iletkeni oluşturan teller ince olmamalıdır. iv) Doğal topraklayıcı: Temel amacı topraklama olmayan, fakat topraklayıcı olarak etkili olan, toprakla veya suyla doğrudan doğruya veya beton üzerinden temasta bulunan yapıların çelik bölümleri, boru tesisatları, temel kazıkları gibi metal parçalardır. v)Topraklayıcı etkisi olan kablo: Metal kılıfı, siperi (ekran) ve zırhlarının iletkenliği toprağa göre şerit topraklayıcı niteliğinde olan kablodur. vi) Çıplak topraklayıcı bağlantı iletkeni: Bir topraklayıcıya bağlanan çıplak topraklama iletkeninin toprak içinde kalan bölümü, topraklayıcının bir parçası sayılır.

ansiyel farklarının ortadan kaldırılmasıdır. Örneğin, koruma iletkenleri ile iletken borular ve iletken yapı bölümleri arasında ya da bu borularla yapı bölümleri arasındaki potansiyel farklarının giderilmesi amacıyla yapılan düzenlemelerdir. 25) Fonksiyon potansiyel dengelemesi: İletken kısımlar arasındaki gerilimi, bir işletme elemanının, cihazın veya tesisin sorunsuz çalışabilmesine yetecek kadar küçük değerlere düşürmek amacıyla yapılan düzenlemelerdir. 26) Koruma potansiyel dengelemesi: İletken kısımlar arasında yüksek gerilimlerin ortaya çıkmasını önlemek amacıyla yapılan düzenlemelerdir. 27) Fonksiyon ve koruma potansiyel dengelemesi: Fonksiyon potansiyel dengelemesi ile koruma potansiyel dengelemesinin birleştirilmesidir ve bir işletme elemanı, cihaz veya tesis için, gerek fonksiyon ve gerekse koruma açısından öngörülen koşulların sağlanması için yeterlidir. 28) Potansiyel dengeleme hattı (eşpotansiyel kuşaklama): Potansiyel dengelemesini sağlamak amacıyla kullanılan bağlantı iletkenleridir. 29) Üzerine basılan yerin yalıtılması: Üzerine basılan yer ile toprak arasındaki direncin, izin verilmeyen dokunma gerilimleri oluşamayacak biçimde arttırılmasıdır. 30) Potansiyel sürüklenmesi: Bir topraklama tesisinin yükselen potansiyelinin, bu tesise bağlı bir iletken (örneğin, metal kablo kılıfları, PEN iletkeni, su borusu, demiryolu) ile potansiyeli daha düşük olan bölgeye veya referans toprak bölgesine taşınmasıdır. Bu iletkende, çevresine göre bir potansiyel farkı oluşur. 31) Global topraklama sistemi: Yerel topraklama tesislerinin birbirlerine bağlanmasıyla elde edilen ve birbirlerine yakın mesafede bulunan topraklama tesislerinde hiçbir tehlikeli topraklama geriliminin (toprak potansiyel yükselmesi) ortaya çıkmamasını sağlayan bir topraklama sistemidir. Böyle sistemler, toprak arıza akımın bölünmesine izin vererek, yerel topraklama sisteminde topraklama geriliminin küçültülmesini sağlar. Böyle bir sistem bir eşpotansiyel yüzey oluşturur.

c) Hata ve arızalar ile ilgili tanımlar: 1) Bozuk olmayan işletme (Normal işletme): Tesis, cihaz ve işletme elemanları için öngörülmüş olan koşullardaki (örneğin bunlara ilişkin işletme talimatları uyarınca) ve hatasız durumdaki işletmedir. 2) Bozuk işletme durumu: Arızalı işletme ve hata durumu için üst kavramdır. Not: Bozuk işletme durumları, örneğin yalıtımların köprülenmesi, elektriksel bağlantıların kesilmesi, bileşenlerin devre dışı kalması gibi durumlarla, yazılım hataları ve aynı zamanda cihazların üretim, çalıştırma ve bakımı sırasındaki hatalardır. 3) Bir tesisin veya cihazın bozuk işletmesi: Bir tesisin veya cihazın bir hata durumu oluşturmaksızın, bozuk işletme durumuna geçip, bozuk olmayan işletme durumunun dışına çıkmasıdır. 4) Hata durumu: Güvenlikle ilgili bir kısmın, örneğin temel yalıtımın, koruma iletkeninin veya güvenlikle ilgili devrenin görevini yapamaması nedeniyle bir tesis veya cihazda ortaya çıkan bozuk işletme durumudur.

şturan teller ince olmamalıdır. iv) Doğal topraklayıcı: Temel amacı topraklama olmayan, fakat topraklayıcı olarak etkili olan, toprakla veya suyla doğrudan doğruya veya beton üzerinden temasta bulunan yapıların çelik bölümleri, boru tesisatları, temel kazıkları gibi metal parçalardır. v)Topraklayıcı etkisi olan kablo: Metal kılıfı, siperi (ekran) ve zırhlarının iletkenliği toprağa göre şerit topraklayıcı niteliğinde olan kablodur. vi) Çıplak topraklayıcı bağlantı iletkeni: Bir topraklayıcıya bağlanan çıplak topraklama iletkeninin toprak içinde kalan bölümü, topraklayıcının bir parçası sayılır. vii) Temel topraklayıcı (temel içine yerleştirilmiş topraklayıcı ): Beton içine gömülü, toprakla (beton üzerinden) geniş yüzeyli olarak temasta bulunan iletkendir. 10) Potansiyel düzenleyici topraklayıcı: Belirli bir yayılma direncinin sağlanmasından çok, potansiyel dağılımının düzenlenmesine yarayan topraklayıcıdır (Şekil-2'ye bakınız). 11) Toprak özdirenci (rE ): Toprağın elektriksel özdirencidir. Bu direnç, genellikle W m2/m ya da W m olarak verilir. Bu direnç, kenar uzunluğu 1 m olan toprak bir küpün karşılıklı iki yüzeyi arasındaki dirençtir. 12) Topraklayıcının veya topraklama tesisinin yayılma direnci (RE): Bir topraklayıcı ya da topraklama tesisi ile referans toprağı arasındaki toprağın direncidir. Yayılma direnci, yaklaşık olarak ohmik direnç kabul edilebilir. 13) Topraklama direnci: Topraklayıcının yayılma direnci ile topraklama iletkeninin direncinin toplamıdır. 14) Toplam topraklama direnci: Bir yerde ölçülebilen ve ölçüye giren bütün topraklamaların toplam direncidir. 15) Topraklama empedansı (ZE): Bir topraklama tesisi ile referans toprağı arasındaki (işletme frekansında) alternatif akım direncidir. Bu empedansın mutlak değeri, topraklayıcıların yayılma dirençleri ile toprak iletkenleri ve topraklayıcı etkisi olan kablolar gibi zincir etkili iletken empedanslarının paralel bağlanması ile elde edilir (Şekil-3'e bakınız). 16) Darbe topraklama direnci: Bir topraklama tesisinin herhangi bir noktası ile referans toprağı arasında, yıldırım akımlarının geçmesi sırasında etkili olan dirençtir. 17) Topraklama gerilimi (toprak potansiyel yükselmesi) (UE ): Bir topraklama tesisi ile referans toprağı arasında oluşan gerilimdir (Şekil-2'ye bakınız). 18) Yeryüzü potansiyeli (j) :Yeryüzünün bir noktası ile referans toprağı arasındaki gerilimdir. 19) Dokunma gerilimi (UT): Topraklama geriliminin, insan tarafından köprülenebilen bölümüdür (Şekil-2'ye bakınız). Bu durumda insan vücudu üzerindeki akım yolu elden ayağa (dokunulabilen yere yatay uzaklık yaklaşık 1

m) ya da elden eledir. 20) Beklenen dokunma gerilimi (mümkün olan en büyük dokunma gerilimi) (UST): İletken kısımlarla toprak arasında ortaya çıkan bir toprak hatası esnasında, bu kısımlara henüz dokunulmamış iken, ortaya çıkan gerilimdir (kaynak gerilimi). 21) Adım gerilimi (US): Topraklama geriliminin, insanın 1 m’ lik adım açıklığı ile köprüleyebildiği bölümüdür.

in düzenlenmesine göre üç tipe ayrılır: -TN-S sistemi : Sistemin tamamında ayrı bir koruma iletkeni kullanılır. -TN-C-S sistemi : Nötr ve koruma fonksiyonları, sistemin bir bölümünde tek iletkende birleştirilmiştir. -TN-C sistemi : Sistemin tamamında nötr ve koruma fonksiyonları tek iletkende birleştirilmiştir. Şekil-5’teki sembollerin açıklaması: Nötr iletkeni (N) Koruma iletkeni (PE) Birleşik koruma ve nötr iletkeni (PEN) Şekil-5a TN-S Sistemi Şekil-5b TN-C-S Sistemi. Nötr iletkeni ve koruma iletkeni, sistemin bir bölümünde tek iletkende birleştirilmiştir Şekil-5c TN-C Sistemi. Sistemin tamamında nötr ve koruma fonksiyonları, tek iletkende birleştirilmiştir ii) TT sistemleri: TT sisteminde doğrudan topraklanmış bir nokta bulunur, tesisatın açıktaki iletken bölümleri, güç sistemi topraklayıcısından elektriksel olarak bağımsız olan topraklayıcılara bağlanır. Şekil-5d TT Sistemi iii) IT sistemi: IT sisteminde bütün gerilimli bölümler topraktan ayrılır veya bir noktadan, bir empedans üzerinden toprağa bağlanır. Elektrik tesisatının açıktaki iletken bölümleri ayrı ayrı veya birleşik olarak topraklanır veya sistem topraklamasına bağlanır. 1) Sistem topraktan ayrılabilir. Nötr, dağıtılabilir veya dağıtılmayabilir. Şekil-5e IT Sistemi iv) Doğru akım sistemleri: Doğru akım sistemlerinde topraklama sistemlerinin tipleri aşağıda verilmiştir. Not: Topraklanmış doğru akım sistemlerinde elektro-mekanik korozyon dikkate alınmalıdır. Şekil-5f, Şekil-5g, Şekil-5h, Şekil-5j ve Şekil-5k’da iki telli bir doğru akım sistemindeki belirli bir kutbun topraklanması gösterildiğinde, bunun negatif veya pozitif kutup olması kararı, çalışma durumuna ve diğer koşullara dayanmalıdır. Şekil-5f TN-S Doğru akım sistemi Topraklanmış hat iletkeni (örnek olarak L-) (Sistem

a) veya topraklanmış orta iletken (M) ( Sistem

b) koruma iletkeninden sistem boyunca ayrılır. Şekil-5g TN-C Doğru akım sistemi Sistem a)’daki topraklanmış hat iletkeninin (örnek olarak L-) ve koruma iletkeninin fonksiyonları, sistem boyunca tek bir PEN (d.a.) iletkeninde birleştirilir veya Sistem b)’deki topraklanmış orta iletken (M) ve koruma iletkeninin fonksiyonları, sistem boyunca tek bir PEN (d.a.) iletkeninde birleştirilir. Şekil-5h TN-C-S Doğru akım sistemi Sistem a)’daki topraklanmış hat iletkeninin (örnek olarak L-) ve koruma iletkeninin fonksiyonları sistemin bir bölümünde tek bir PEN (d.a.) iletkeninde birleştirilir veya Sistem b)’deki topraklanmış orta iletken (M) ve koruma iletkeninin fonksiyonları sistemin bir bölümünde tek bir PEN (d.a.) iletkeninde birleştirilir. Şekil-5j TT Doğru akım sistemi Şekil-5k IT Doğru akım sistemi

e) İletişim sistemlerine ilişkin tanımlar: 1) İletişim cihazı ve iletişim tesisi: Haber ve bilgilerin (örneğin ses, görüntü ve işaretler), uzaktan kumanda bilgileri de dahil olmak üzere (örneğin ölçü değerleri, ihbarlar ve komutlar), taşınması (yani iletimi ve ulaştırılması) ve işlenmesi için gerekli düzenlerdir.

mların köprülenmesi, elektriksel bağlantıların kesilmesi, bileşenlerin devre dışı kalması gibi durumlarla, yazılım hataları ve aynı zamanda cihazların üretim, çalıştırma ve bakımı sırasındaki hatalardır. 3) Bir tesisin veya cihazın bozuk işletmesi: Bir tesisin veya cihazın bir hata durumu oluşturmaksızın, bozuk işletme durumuna geçip, bozuk olmayan işletme durumunun dışına çıkmasıdır. 4) Hata durumu: Güvenlikle ilgili bir kısmın, örneğin temel yalıtımın, koruma iletkeninin veya güvenlikle ilgili devrenin görevini yapamaması nedeniyle bir tesis veya cihazda ortaya çıkan bozuk işletme durumudur. 5) Yalıtım hatası: Yalıtımdaki hata sonucu sistemde ortaya çıkan hatadır. 6) Gövde teması: Bir hata sonucunda bir elektrik işletme elemanının gövdesi ile aktif bölümler arasında oluşan iletken bağlantıdır. 7) Kısa devre: İşletme bakımından birbirine karşı gerilim altında olan iletkenler (ya da aktif bölümler) arasında, bir arıza sonucunda oluşan iletken bağlantıdır. Ancak olayın kısa devre sayılabilmesi için, arızanın olduğu akım devresi üzerinde bir tüketim cihazın direnci gibi işlevi olan bir direncin bulunmaması gerekir. 8) Hat teması: Kısa devrenin oluştuğu akım devresi üzerinde, işlevi olan bir direnç bulunursa, bu olaya hat teması adı verilir. 9) Toprak hatası: Bir faz iletkeninin ya da işletme gereği yalıtılmış orta iletkenin, bir arıza sonucunda, toprakla ya da topraklanmış bir bölümle oluşturduğu iletken bağlantıdır. İletken bağlantı bir ark üzerinden de olabilir. Yıldız noktası doğrudan doğruya ya da küçük değerli bir direnç üzerinden topraklanan şebekelerdeki, toprak hatasına toprak kısa devresi adı verilir. Yıldız noktası yalıtılmış ya da kompanze edilmiş (dengelenmiş) şebekelerde toprak hatasına toprak teması adı verilir. Toprak teması, aynı şebekenin iki ya da daha çok iletkeninde, farklı noktalarda olursa, buna çift toprak teması ya da çok fazlı toprak hatası adı verilir. 10) Hata gerilimi: İnsanlar tarafından dokunulabilen ve işletme akım devresine ilişkin olmayan, iletken bölümler arasında ya da böyle bir bölüm ile referans toprağı arasında oluşan gerilimdir. 11) Hata akımı: Bir yalıtkanlık hatası sonucunda geçen akımdır. Hata akımı ya bir kısa devre akımıdır ya da bir toprak teması akımıdır. 12) Toprak hata akımı (IF): Hata yerinde (toprak teması olan yer) yalnızca bir toprak temas noktası bulunması durumunda, işletme akım devresinden toprağa ya da topraklanmış bölümlere geçen akımdır (Şekil-3’e ve Şekil-4a’dan Şekil- 4e’ye kadar bakınız). Bu akım: -Yıldız noktası yalıtılmış şebekelerde, kapasitif toprak teması akımı IC, -Yıldız noktası söndürme bobini ile donatılmış (rezonans topraklı) şebekelerde, artık toprak teması akımı IRES, -Yıldız noktası doğrudan doğruya ya da küçük değerli bir direnç üzerinden topraklanmış şebekelerde, toprak kısa devre akımı ya da bir fazlı kısa devre akımı I’’kl’dir. 13) Topraklama akımı (IE ): Topraklama empedansı üzerinden toprağa geçen akımdır (Şekil-3'e bakınız).

otansiyel dengeleme iletkeni için kullanılabilecek, mahfaza üstündeki bir bağlantı yeriyle donatılmış olabilirler. Koruma sınıfı II’ye dahil olan işletme elemanları, fonksiyon topraklaması için kullanılacak bir bağlantı yeri ile donatılmış olabilirler. Koruma sınıfı II’ye dahil olan işletme elemanları, küçük gerilimlerle işletilen işletme elemanlarına da sahip olabilirler. 4) Boyutlandırma sınıfı: Bir dokunma akım devresinde, kendilerinden aynı fizyolojik etkiler beklenen akım ve gerilim değerlerine ilişkin aralıktır. Not: Boyutlandırma sınıflarının anma değerleri için Beşinci Bölüm’e bakınız.

i) Boyutlandırma sınıfı 1A ve kural olarak boyutlandırma sınıfı 1B’ye ilişkin akım ve gerilimlerde bir dokunma akım yolunun ortaya çıkmasına izin verilir. Not: Hissedilebilir bir vücut akımının ortaya çıkmasının önlenmesi gereken durumlarda, boyutlandırma sınıfı 1B’ye ilişkin akım ve gerilimlerde bir dokunma akım yolu oluşması riskine girilmez. ii) Boyutlandırma sınıfı 2’ye ilişkin akım ve gerilimlerde, sadece bir hata durumunda, bir dokunma akım yolunun oluşması risk edilebilir. iii) Boyutlandırma sınıfı 3’e ilişkin akım ve gerilimlerde bir dokunma akım yolu kalıcı olamaz. 5) Ekran: Bir alanın, sınırlı bir kapalı hacim içerisine girmesini azaltmaya yarayan düzendir. 6) Hat ekranı: Hatlarla birlikte, belirli bir geometrik konumda çekilen iletken malzemeden bir ekrandır. Not: Elektromanyetik ekran olarak düzenlenmiş şekliyle hat ekranı, iki ucundan da referans potansiyele bağlanmış olduğu için, potansiyel dengelemesine katkıda bulunabilir. İKİNCİ BÖLÜM Yüksek Gerilim Tesislerinde Topraklama Topraklama Tesislerinin Boyutlandırılması

a’daki ilk iki koşula uygun olmalıdır. Çıplak bakır yada bakır kaplamalı çelikten yapılmış geniş topraklayıcı sistemlerinin; boru hatları, vb. çelik yeraltı tesislerine olabildiğince metalik olarak temas etmemesine dikkat edilmelidir. Aksi durumda çelik bölümler büyük bir korozyon tehlikesine uğrayabilir. 2) Topraklama iletkenleri: Topraklama iletkenlerinin mekanik dayanım ve korozyona karşı dayanıklılık bakımından en küçük kesitleri aşağıda verilmiştir. - Bakır 16 mm2 ( Ek-F, F.5’deki istisnaya bakınız) - Alüminyum 35 mm2 - Çelik 50 mm2 3) Potansiyel dengeleme iletkeni: Potansiyel dengeleme iletkenlerinin boyutlandırılması için

b2’deki veriler asgari şartlarda öngörülmüştür. Not : Çelikten yapılmış topraklama ve potansiyel dengeleme iletkenleri, korozyona karşı uygun güvenlik önlemlerini gerektirir.

c) Isıl zorlanmalara göre boyutlandırma: Topraklama iletkenleri ve topraklayıcılar için göz önünde bulundurulması gereken akımlar Çizelge-1’de verilmiştir. Not 1: Bazı durumlarda hata olmayan işletmede (kararlı durum) ortaya çıkan sıfır bileşen akımları topraklama tesisinin boyutlandırılmasında göz önünde bulundurulmalıdır. Not 2: Proje tasarımı sırasında iletken kesitinin hesaplanmasında kullanılan akımlar için tesisin gelecekteki gelişmeleri göz önünde bulundurulmalıdır. Topraklama tesislerinde hata akımı çoğu kez kollara ayrılır. Bundan dolayı, her topraklayıcı için, bu kısımdan geçen hata akımının göz önüne alınmasında yarar vardır. Bu boyutlandırma için göz önünde bulundurulan son sıcaklıklar Ek-B’de verildiği gibi seçilerek, malzemenin dayanıklılığının azalması ve çevredeki malzemelerin zarar görmesi (örneğin beton veya yalıtkan maddeler) önlenmelidir. Bu Yönetmelikte, topraklayıcıların etrafındaki toprak için izin verilen sıcaklık artış değerleri verilmemiştir. Deneyimler böyle bir sıcaklık artışının önemsiz olduğunu göstermiştir. Topraklama iletkenlerinin veya topraklayıcıların kesitlerinin hesabı, hata akımının süresi ve büyüklüğüne bağlı olarak Ek-B de verilmiştir. Hata süresinin 5 saniyeden küçük (adyabatik sıcaklık artışı) ve 5 saniyeden büyük olması arasında bir ayrım bulunmaktadır. Son sıcaklık, malzeme ve çevre koşullarına göre seçilmelidir. Bununla birlikte,

a) Topraklama tesislerinin kurulması için temel koşullar: Topraklama tesislerinin kurulmasında dört koşul yerine getirilmelidir. 1) Mekanik dayanım ve korozyona karşı dayanıklılığın sağlanması, 2) Isıl bakımdan en yüksek hata akımına (hesaplanarak bulunan) dayanıklılık, 3) İşletme araçları ve nesnelerin zarar görmesinin önlenmesi, 4) En yüksek toprak hata akımı esnasında, topraklama tesislerinde ortaya çıkabilecek gerilimlere karşı insanların güvenliğinin sağlanması. Bu koşullardan dolayı topraklama tesislerinin boyutlandırılması için aşağıdaki parametreler önemlidir: -Hata akımının değeri,(*) -Hatanın süresi,(*) -Toprağın özellikleri. (*): Bu parametreler, esas olarak yüksek gerilim sisteminin nötrünün topraklanma şekline bağlıdır. Farklı gerilim seviyelerinin kullanıldığı bir tesiste, bu dört koşul her bir gerilim seviyesinde yerine getirilmelidir. Farklı gerilim sistemlerinde aynı anda meydana gelen hatalar veya arızalar dikkate alınmayabilir. Bu kurallar, çalışma ve ayırma mahallerindeki geçici toprak bağlantılarına uygulanmaz.

b) Mekanik dayanım ve korozyona karşı dayanıklılık bakımından topraklama tesisinin boyutlandırılması: 1) Topraklayıcı (Topraklama elektrodu) : Topraklayıcılar toprak ile sürekli temasta bulunduğu için korozyona (kimyasal ve biyolojik etkiler, oksitlenme, elektrolitik korozyon oluşumu ve elektroliz vb.) karşı dayanıklı malzemelerden oluşmalıdır. Bunlar, hem montaj esnasında çıkabilecek mekanik zorlanmalara karşı dayanıklı olmalı hem de normal işletmede oluşan mekanik etkilere dayanmalıdır. Beton temeline gömülen çelik ve çelik kazıklar veya diğer doğal topraklayıcılar topraklama tesisinin bir kısmı olarak kullanılabilirler. Topraklayıcılar için, mekanik dayanım ve korozyon bakımından en küçük boyutlar Ek-A‘da verilmiştir. Ek-A‘da belirtilenlerden başka bir malzeme kullanıldığı zaman (örneğin paslanmaz çelik)

b2’deki en küçük kesitler dikkate alınmalıdır. Not: Kullanılan ek bağlantıların akım taşıma kapasitesi ( özellikle vidalı bağlantılar ) dikkate alınmalıdır. Çizelge-1 Topraklama sistemlerinin tasarımı ile ilgili akımlar Yüksek gerilim sisteminin tipi Isıl yüklenme ile ilgili akımlar 1) Topraklama gerilimi (toprak potansiyel artışı) ve dokunma gerilimleri ile ilgili akımlar Topraklayıcılar (Topraklama elektrodu) Topraklama iletkeni Yıldız noktası yalıtılmış şebekeler 6) - I”kEE 9) 7) IE = r x IC Toprak teması kompanze edilmiş (dengelenmiş) şebekeler Söndürme bobinli tesislerde 6) - I”kEE 3) 9) 2) IE = r x (IL2+IRes2)1/2 Söndürme bobinsiz tesislerde IE = r x IRes Yıldız noktası değeri düşük bir empedans üzerinden topraklanmış şebekeler I”k1 4) I”k1 IE 5) Toprak teması kompanze edilmiş ve geçici olarak yıldız noktası değeri düşük bir empedans üzerinden topraklanmış şebekeler Yıldız noktası geçici olarak topraklanmış tesislerde I”k1 4) I”k1 8) IE 5) Öteki bütün tesislerde Söndürme bobinli 6) - I”kEE 3) 2) IE = r x (IL2+IRes2)1/2 Söndürme bobinsiz IE = r x IRes 1) Ek-A’daki en küçük kesitler dikkate alınmalıdır. 2) Sadece iyi kompanze edilmiş şebekelerde geçerlidir. Ek olarak artık akımın reaktif bileşeninin önemli miktarda rezonans dışı olması dikkate alınmalıdır. 3) Söndürme bobinlerinin beyan akımları, kendi topraklama iletkenlerinin tasarımında da dikkate alınmalıdır. 4) Birden fazla akım yolu mümkün ise, ortaya çıkan akım dağılımı, toprak elektrot sisteminin tasarımında dikkate alınmalıdır. 5) Genel formül yoktur (örnek olarak Şekil-3’e bakınız). 6) Ek-A’daki en küçük kesit yeterlidir. 7) Yerel olarak sınırlanmış bir yüksek gerilim şebekesinde (örneğin sanayi tesislerinde) toprak hatası uzun süre (örneğin saatlerce) kalırsa; çift toprak hata akımı ( I’’kEE ) dikkate alınmalıdır. 8) I’’kEE I’’k1’den daha büyükse, yüksek olan bu değer kullanılmalıdır. 9) Hata temizleme süresi 1 saniyeden daha kısa ise, IC veya IRes kullanılabilir. Simgelerin tanımları: IC Hesaplanan veya ölçülen kapasitif toprak hata akımı IRes Toprak hata artık akımı ( Şekil-4 b’ye bakınız). Tam değer belli değilse IC ‘nin %10’ u alınabilir. IL İlgili transformatör merkezindeki paralel söndürme bobinlerinin beyan akımlarının toplamı I”k1 Tek kutuplu toprak kısa devresinde başlangıç alternatif akımı (IEC 60909 veya HD533 e göre hesaplanır) I’’kEE Çift toprak hata akımı ( IEC 60909 veya HD533 e göre hesaplanır). (I’’kEE için en yüksek değer olarak başlangıç üç kutuplu kısa devre alternatif akımının % 85 inin kullanılmasına izin verilir) IE Toprak akımı (Şekil-3’e bakınız) r Azalma (redüksiyon) katsayısı ( Ek-J’ye bakınız ). Transformatör merkezinden çıkan iletken ve kabloların azalma katsayıları farklı ise, hesaplarda temel alınacak akım Ek-N’ye göre belirlenir.

d) Dokunma ve adım gerilimlerine göre boyutlandırma: 1) İzin verilen değerler : İnsanlar için tehlikeli olan, vücuttan akan akımdır.

C 60909 veya HD533 e göre hesaplanır) I’’kEE Çift toprak hata akımı ( IEC 60909 veya HD533 e göre hesaplanır). (I’’kEE için en yüksek değer olarak başlangıç üç kutuplu kısa devre alternatif akımının % 85 inin kullanılmasına izin verilir) IE Toprak akımı (Şekil-3’e bakınız) r Azalma (redüksiyon) katsayısı ( Ek-J’ye bakınız ). Transformatör merkezinden çıkan iletken ve kabloların azalma katsayıları farklı ise, hesaplarda temel alınacak akım Ek-N’ye göre belirlenir.

d) Dokunma ve adım gerilimlerine göre boyutlandırma: 1) İzin verilen değerler : İnsanlar için tehlikeli olan, vücuttan akan akımdır. Bu akımın etkileri, IEC/TR2 60479-1’de akımın süresi ve büyüklüğüne bağlı olarak açıklanmıştır. Uygulamada dokunma geriliminin dikkate alınması yeterlidir. Dokunma gerilimi için sınır değerler, hata süresine bağlı olarak Şekil-6’da verilmiştir. Bu eğri, çıplak elden çıplak ayağa insan vücudu boyunca oluşabilen gerilim değerlerini gösterir. Bu değerlerin hesaplanmasında başka ek dirençler dikkate alınmamıştır. Bununla birlikte Ek-C’de verilen hesap yöntemi ile bu ek dirençler (örneğin ayakkabı, yüksek dirençli yüzey kaplama malzemeleri) bulunabilir. Her toprak hatasında akım devresi kesilir, dolayısıyla toprak hataları sonucunda uzun süreli veya belirsiz süreli dokunma gerilimleri oluşmaz. Adım gerilimleri için izin verilen değerlerin tanımlanması gerekli değildir. Not: Adım gerilimleri için izin verilen değerler, dokunma gerilimleri için izin verilen değerlerden bir miktar daha büyüktür. Dolayısıyla topraklama sistemi dokunma gerilimi koşullarını yerine getirdiğinde, genellikle tehlikeli adım gerilimlerinin oluşmayacağı varsayılır. Göz önüne alınan hata akımı süresinde, koruma düzenlerinin ve devre kesicilerin doğru çalıştığı varsayılır. 2) İzin verilen dokunma gerilimlerinin elde edilmesi için alınacak önlemler: Topraklama tesisinin temel tasarımında

a’daki tüm koşulları yerine getiren bir tip tasarım da kullanılabilir. Not: C1 veya C2 koşullarının ve M önlemlerinin alınmasına alternatif olarak, dokunma gerilim değerleri sahada yapılan ölçmelerle kontrol edilebilir. Potansiyel sürüklenmeleri, daima ayrı olarak kontrol edilmelidir. Bir topraklama sisteminin dokunma ve topraklama gerilimleri elde bulunan verilerden (toprak özdirenci, mevcut topraklama tesislerinin topraklama empedansı, Ek-K’ya bakınız) hesaplanabilir. Hesaplama için, yeterli akım taşıma kapasitesine sahip olan ve topraklama tesisi ile güvenli bir şekilde bağlanmış olan tüm topraklayıcılar ve diğer topraklama tesisleri göz önünde bulundurulabilir. Bu husus özellikle, tesis edilmiş hava hattı topraklama iletkenleri ve topraklama etkisi olan kablolar için geçerlidir. Aynı şekilde bu husus kablo zırhı veya kılıfı, PEN iletkeni veya başka bir yolla, göz önünde bulundurulan topraklama tesisine bağlanmış bulunan topraklama sistemlerine de uygulanabilir. Şekil-K3 yardımıyla yapılacak hesaplamaların ispatı için, dörtten fazla güzergahta döşenmemiş topraklama etkisi olan kabloların tümü göz önüne alınabilir. Bu kablolar farklı gerilimli sistemlere ilişkin olabilir. Not: Güzergah sayısının dörtten fazla olması durumunda karşılıklı etkilenme göz ardı edilemez. Bundan dolayı, sadece mevcut güzergahlardan dördünün seçilmesine izin verilir. Bir güzergahta çok sayıda kablo bulunması halinde, yalnızca bir uzunluk dikkate alınabilir. Dokunma ve topraklama gerilimlerinin tespiti için gerekli olan akımlar Çizelge-1’de verilmiştir. Ölçme yoluyla ispat için

(sırasıyla Ek-N ve Ek-G) dikkate alınmalıdır. Topraklama tesislerinin boyutlandırılmasında iki durum özel olarak dikkate alınmalıdır: -Toprak teması dengelenmiş (kompanze edilmiş) şebekeler, -Yıldız noktası yalıtılmış şebekeler. Yıldız noktası geçici olarak değeri düşük bir empedans üzerinden topraklanmış elektrik tesislerindeki topraklama sistemleri, toprak hatasının beş saniyeden daha kısa zamanda kesildiği şebekeler gibi boyutlandırılabilir; aksi taktirde beş saniyeden daha büyük toprak hata açma zamanlı şebekelerde olduğu gibi boyutlandırılır (Ek-D’deki Çizelge-D.1’e bakınız). Not 1: Bu eğri sadece yüksek gerilim şebekelerindeki toprak hataları için geçerlidir. Not 2: Akım, diyagramda verildiğinden daha uzun süre akarsa UTp değeri için 75 V değeri kullanılabilir. Şekil-6 Sınırlı akım süreleri için izin verilen en yüksek dokunma gerilimleri UTp Topraklama Tesislerinin Yapılması

a) Topraklayıcıların ve topraklama iletkenlerinin tesis edilmesi: Bir topraklama tesisi genel olarak toprak içine gömülen veya çakılan yatay, düşey veya eğik birkaç topraklayıcının bir araya getirilmesiyle ( uygun toprak yayılma direncinin elde edilmesi için çeşitli topraklayıcı kombinasyonları) yapılır. Toprak özdirencini düşürmek için, kimyasal maddelerin kullanılması önerilmez. Yüzeysel topraklayıcılar 0,5m ile 1 m arasında bir derinliğe yerleştirilmelidir. Bu mekanik olarak yeterli bir güvenlik sağlar. Topraklayıcının, donma noktası sınırı altında kalan bir derinliğe tesis edilmesi tavsiye edilir. Düşey çakılan çubuklar durumunda her bir çubuğun başı, genellikle toprak seviyesinin altına yerleştirilmelidir. Toprak özdirencinin derinliğe bağlı olarak azalması halinde düşey veya eğik olarak çakılmış topraklayıcıların özellikle yararı vardır. Bu Yönetmeliğe uygun olarak topraklanmış ve inşaatın bir birimini oluşturan metal iskelet, bu iskelete doğrudan bağlanan toprak bölümleri için topraklama iletkeni olarak kullanılabilir. Sonuç olarak, bütün iskelet yapısının iletken kesiti yeterli olmalı ve bütün ek yerleri elektriksel iletkenlik ve mekanik bağlantı bakımdan güvenli olmalıdır. Geçici sökme işlemleri yapılacaksa, iskelet yapısı bölümünün topraklama sisteminden ayrılmasının önlenmesi için önlem alınmalıdır. Büyük metal iskelet yapılar, topraklama sistemine yeterli sayıda (en az iki) noktada bağlanmalıdır. Topraklama tesisinin yapılmasında diğer ayrıntılar

‘de verilmiştir.

d) İşletme araçlarının ve tesislerin topraklanmasına ilişkin önlemler: Elektrik sisteminin bir bölümü olan bütün açıktaki iletken bölümler topraklanmalı, özel durumlarda, yalıtılmış bölgeler oluşturulmalıdır. Dış iletken bölümler, uygunsa (örnek olarak ark, kapasitif ve endüktif bağlantılar nedeniyle) topraklanmalıdır. Tesis çitlerinin,metal boruların, demir yolu raylarının vb. topraklamaları ile ilgili ayrıntılı önlemler Ek-F ‘de verilmiştir.

e) Yıldırım etkilerine karşı topraklama önlemleri: Yıldırımdan korunma için yüksek gerilim topraklama tesisi kullanılmalıdır. Bütün aşırı gerilim koruma düzenlerinin, toprağa boşalma yolunun direnç ve endüktansı olabildiğince küçük tutulmalıdır. Bu sebeple topraklama elektroduna bağlantı mümkün olduğu kadar düz, köşe yapmadan ve en kısa yoldan yapılmalıdır. Ek-H’ye de bakınız. Yapıların yıldırım etkilerine karşı koruma önlemleri için ilgili standartlara (TS 622, TS IEC 61024 ( seri) ve TS IEC 60364-4-443 vb) ve diğer ilgili mevzuatta belirtilen hususlara da uyulacaktır.

f) Parlayıcı ve patlayıcı ortamlarda alınacak ek topraklama önlemleri: Parlayıcı ve patlayıcı ortamlarda alınacak ek topraklama önlemleri için ilgili standartlarda (örneğin EN 60079-14 vb), tüzük ve genelgelerde belirtilen hususlara uyulacaktır. Topraklama Tesislerinde Ölçmeler

Ölçme için genel açıklamalar Ek-N’de, dokunma geriliminin ölçülmesi için açıklamalar Ek G’de verilmiştir.

a) Topraklama tesislerinde sahada yapılan muayeneler ve belgelendirme: Her topraklama tesisi, kullanıcı tarafından işletmeye alınmadan önce, montaj ve tesis aşamasında, gözle muayene edilmeli ve deneyden geçirilmelidir. Topraklama tesislerinin bir yerleşim planı bulunmalıdır. Montaj sırasında özellikle bağlantılarda korozyona karşı korunma için doğru önlemlerin alındığı, gözle muayene ile kontrol edilmelidir. Gerek tesis etme aşamasında, gerekse işletme dönemindeki muayene, ölçme ve denetleme periyotları için Ek-P'ye bakınız.

b) Topraklama tesislerinin kontrolü ve gözetimi için genel kurallar: 1) Muayene ile kontrol: Topraklama sistemlerinin bazı bölümlerinin durumu Ek-P'de belirtilen periyotlarda gözle muayene ve ölçme ile kontrol edilmelidir Not: Uygulamada genel olarak birkaç noktanın (örnek olarak ek yerlerinin, toprağa geçiş bölümlerinin) kazılması uygundur. 2) Ölçme veya hesap yoluyla kontrol: Ayrıca topraklamanın temel kurallarını etkileyen büyük değişikliklerden sonra, toprak empedansının veya dokunma gerilimlerinin ölçülmesi ya da hesaplanması gereklidir (Madde 5’e bakınız). Elde edilen sonuçların raporlanması gerekir. Bu hesap ve ölçme periyotları için Ek-P’ye bakınız. ÜÇÜNCÜ BÖLÜM Alçak Gerilim Tesislerinde Topraklama Alçak Gerilim Tesislerinde Dolaylı Temasa Karşı Koruma

Alçak gerilim tesislerinde dolaylı temasa karşı koruma yöntemleri : - Beslemenin otomatik olarak ayrılması ile koruma, - Koruma sınıfı II olan donanım kullanarak veya eşdeğeri yalıtım ile koruma, - İletken olmayan mahallerde koruma, - Topraklamasız tamamlayıcı yerel (mahalli) eşpotansiyel kuşaklama ile koruma, - Elektriksel ayırma ile koruma, olarak gruplandırılabilir.

a) Beslemenin otomatik olarak ayrılması ile koruma: Beslemenin otomatik olarak ayrılması, bir arıza meydana geldiğinde, dokunma geriliminin değeri ve süresinden doğan, kişide patofizyolojik zararlı etkileri ortaya çıkması riski bulunduğunda gereklidir. Bu koruma düzenleri, sistem topraklaması tipi ve koruma iletkenleri ile koruma düzenlerinin karakteristiklerinin koordinasyonunu gerektirir.Topraklama sisteminin projelendirilmesi, kurulması ve işletilmesi döneminde bu hususlara dikkat edilmelidir. 1 ) Beslemenin ayrılması ve topraklama:

i) Beslemenin ayrılması: Bir devrede veya donanımda bir gerilimli bölüm ile açıktaki iletken bölüm veya koruma iletkeni arasındaki bir arıza durumunda, aynı anda erişilebilen iletken bölümler ile temas durumundaki kişide 50 V a.a. etken değer veya 120 V d.a. dalgacıksız beklenen değeri aşan dokunma geriliminin tehlikeli fizyolojik etki yapması riskinin ortaya çıkmasına yetecek süre devam etmeyeceği şekilde, dolaylı temasa karşı koruma sağlayan bir düzen, devrenin veya donanımın beslemesini otomatik olarak ayırmalıdır. Dokunma gerilimine bağlı olmaksızın 5 saniyeyi aşmayan bir ayırma süresine, sistemin topraklama tipine bağlı olarak bazı durumlarda izin verilir (Madde 8-a3.5’e bakınız). Not 1: Daha yüksek ayırma süresine ve gerilime, elektrik üretim ve dağıtım sistemlerinde izin verilebilir. Not 2: Özel tesislerde veya iletken olmayan mahallerde ayırma süresinin ve gerilimin daha düşük değerleri gerekli görülebilir. Not 3: IT sistemlerinde ilk arızanın ortaya çıkmasında otomatik ayırma genellikle gerekmez. Not 4: Bu kurallar 15 Hz ile 1000 Hz arasındaki a.a. ve dalgacıksız d.a. kaynaklarına uygulanabilir. Not 5: “Dalgacıksız” ifadesi etken değeri % 10 dan fazla dalgacık içermeyen anlamında kullanılmıştır. 120 V dalgacıksız d.a da tepe geriliminin en büyük değeri 140 V'u aşmaz. ii) Topraklama: Açıktaki iletken bölümler, sistem topraklamasının her bir tipinin özel koşullarında bir koruma iletkenine bağlanmalıdır. Aynı anda erişilebilen açıktaki iletken bölümler tek tek, gruplar halinde veya ortak olarak aynı topraklama sistemine bağlanmalıdır. 2) Potansiyel dengeleme:

i) Ana potansiyel dengeleme: Her binada, aşağıdaki iletken bölümler potansiyel dengeleme hattına bağlanmalıdır. - Ana koruma iletkeni, - Ana topraklama iletkeni ve ana topraklama bağlantı ucu, - Gaz, su gibi bina içindeki besleme sistemlerine ilişkin metal borular, - Yapısal metal bölümler, uygulanabiliyorsa merkezi ısıtma ve iklimlendirme sistemleri. Bina dışından başlayan bu gibi iletken bölümler, mümkün olduğunca bina içinde, girişlerine yakın noktalarında irtibatlandırılmalıdır. Potansiyel dengelemesi, iletişim kablolarının bütün metal kılıflarında yapılmalıdır. Bununla birlikte, bu kabloların sahiplerinin veya işletmecilerinin izni alınmalıdır. ii) Tamamlayıcı potansiyel dengeleme: Bir tesisatta veya tesisatın bir bölümünde

h’de yer alan hususların sağlaması koşulu ile, koruma iletkeni ve nötr iletkeni olarak hizmet yapabilir (PEN iletkeni). 3.3) Koruma düzeninin karakteristikleri (Madde 8-a3.8’e bakınız) ve devre empedansları, tesisatın herhangi bir yerinde bir faz iletkeni ile bir koruma iletkeni veya açıktaki iletken bölüm arasında ihmal edilebilecek kadar düşük empedanslı bir arıza meydana gelirse, belirtilen süre içinde beslemenin otomatik olarak ayrılması mümkün olacak şekilde olmalıdır. Zs x Ia £ Uo koşulu bu kuralı yerine getirir. Burada; Zs Besleme kaynağının, arıza noktasına kadar gerilimli iletkeni ve kaynakla arıza noktası arasındaki koruma iletkenini içeren arıza çevriminin empedansıdır. Ia Uo anma geriliminin fonksiyonu olarak veya 5 saniyeyi aşmayan alışılagelmiş sürede

a3.1’ de belirtilen koşullarda, Çizelge-2’de belirtilen süre içinde ayırıcı koruma düzeninin otomatik olarak çalışmasına sebep olan akımdır. Uo Toprağa karşı a.a. anma geriliminin etkin değeridir. Çizelge-2 TN Sistemleri için en büyük açma (ayırma) süreleri Uo (V) Açma (ayırma) Süresi (s) 120 230 277 400 >400 0,8 0,4 0,4 0,2 0,1 Not 1: TS 83 (IEC 60038)’ de belirtilen tolerans aralığı içindeki gerilimler için, anma gerilimine uygun açma (ayırma) süresi uygulanır. Not 2: Gerilim ara değerlerinde Çizelge-2’de verilen bir üst değer uygulanır. 3.4) Çizelge-2’de belirtilen en büyük açma sürelerinin, I sınıfı koruma sistemi kullanılan ve elde kullanılan veya prizsiz doğrudan beslenen donanımların nihai devreleri için

a1/i’deki hususları karşıladığı kabul edilir. 3.5) Dağıtım şebekelerinde 5 saniyeyi aşmayan genellikle kabul görmüş açma sürelerine izin verilir. Sadece sabit donanımı besleyen devrelerin son çıkışları için Çizelge-2’de istenilen değerleri aşan, ancak 5 saniyeyi aşmayan bir açma süresine, Çizelge-2’ye uygun açma süreleri gerektiren başka devrelerin son çıkışlarının, ayrı dağıtım tablosuna veya bu son çıkışı besleyen dağıtım devresine bağlı olması durumunda, aşağıdaki koşullardan birinin sağlanması durumunda izin verilir.

i) Dağıtım tablosu ile koruma iletkeninin ana eşpotansiyel kuşaklamaya bağlandığı nokta arasındaki koruma iletkenin empedansı [ (50 / U0 ). ZS ] değerini aşmaz veya, ii) Dağıtım tablosunda, ana potansiyel dengeleme ile aynı tipteki dış iletken bölümleri kapsayan ve ana potansiyel dengeleme koşullarına (Madde 8-a2/i’ ye bakınız) uyan eşpotansiyel kuşaklama bulunur. 3.6)

a3.3 -a3.4 - a3.5’deki koşullar aşırı akım koruma düzenleri ile yerine getirilemiyorsa, tamamlayıcı potansiyel dengeleme (Madde 8-a2/ii) uygulanmalıdır. Diğer bir yol olarak, koruma bir artık akım koruma düzeni ile sağlanmalıdır. Not:

a3.9’daki nota bakınız. 3.7) Bir arızanın faz iletkeni ile toprak arasında meydana gelebileceği çok özel durumlarda, örneğin hava hatlarında aşağıdaki koşullar karşılanmalıdır: Koruma iletkeni ve buna bağlı açıktaki iletken bölümlerin gerilimleri, toprağa göre 50 V'u aşmamalıdır. Burada; RB Paralel bağlı bütün topraklayıcıların eşdeğer yayılma direnci, RE Üzerinde faz-toprak arızası oluşabilen bir koruma iletkenine bağlanmamış dış iletken bölümlerin toprağa göre en küçük temas direnci, Uo Toprağa göre anma a.a. geriliminin etkin değeridir. 3.8) TN sistemlerinde, aşağıdaki koruyucu düzenlerin kullanılması kabul edilir: -Aşırı akım koruma düzenleri, -Artık (kaçak) akım koruma düzenleri İstisnalar: -TN-C sistemlerinde artık akım koruma düzenleri kullanılmamalıdır. -TN-C-S sisteminde bir artık akım koruma düzeni kullanıldığında, yük tarafında bir PEN iletkeni kullanılmamalıdır. Koruma iletkeni ile PEN iletkeninin bağlantısı, artık akım koruma düzeninin kaynak tarafında yapılmalıdır. 3.9) Ana eşpotansiyel kuşaklamanın etki alanı dışındaki bir devrede otomatik ayırma için artık akım koruma düzeni kullanıldığında, açıktaki iletken bölümler TN sisteme bağlanmamalı, ancak koruma iletkenleri, artık akım koruma düzeninin çalıştırma akımına uygun bir direnç sağlayabilen bir topraklayıcıya bağlanmalıdır. Böyle korunan devre TT sistemi olarak işlem görür ve

a4 uygulanır. Not: Ana potansiyel dengelemenin etki alanı dışında kullanılabilecek diğer koruma düzenleri; -Ayırma transformatörü ile besleme, -Ek yalıtım uygulanmasıdır. 4) TT sistemleri:

i) Aynı koruma düzeni ile ortak korunan açıktaki bütün iletken bölümler, koruma iletkenleri ile birlikte bu gibi bölümlerin tümü için ortak olan bir topraklayıcıya bağlanmalıdır. Birkaç koruma düzeninin seri bağlı olarak kullanılması durumunda, bu kural, her bir düzen tarafından korunan açıktaki iletken bölümlerin hepsine ayrı ayrı uygulanır. Nötr noktası veya bu mevcut değilse her bir generatör veya transformatör merkezinin bir faz iletkeni topraklanmalıdır. ii) RA x Ia £ 50 V koşulu yerine gelmelidir (50 V = UL). Burada; RA Topraklayıcı ve açıktaki iletken bölümlerin koruma iletkeninin toplam direnci, Ia Koruyucu düzenin otomatik çalışmasına sebep olan akımdır. Koruma düzenin bir artık (kaçak) akım koruma düzeni olması halinde, Ia ; beyan artık (kaçak) çalıştırma akımı IDn ‘dir. Seçiciliği sağlamak amacı ile, S tipi artık akım koruma düzenleri genel tip artık akım koruma düzenleri ile seri bağlı olarak kullanılabilir. S tipi artık akım koruma düzeni ile seçiciliğin sağlanması için, dağıtım şebekelerinde 1 saniyeyi aşmayan çalışma süresine izin verilebilir. Koruma düzeninin bir aşırı akım koruma düzeni olması durumunda, bu düzen ya; -Ters zaman karakteristikli bir düzen olmalı ve Ia , 5 saniye içinde otomatik çalışmaya sebep olan en küçük akım olmalıdır veya, -Ani tetikleme karakteristikli bir düzen olmalı ve Ia , ani tetiklemeye sebep olan en küçük akım olmalıdır. iii)

b’ye uygun bir potansiyel dengelemesi yapılmalıdır. iv) TT sistemlerinde, aşağıdaki düzenlerin kullanılması kabul edilir: -Artık akım koruma düzenleri, -Aşırı akım koruma düzenleri. Not 1: Aşırı akım koruma düzenleri, sadece RA‘nın çok düşük değerlerinin varlığında TT sistemlerinde dolaylı temasa karşı koruma için uygulanabilir. Not 2: Arıza gerilimi ile çalışan koruma düzenlerinin kullanılması, yukarıda belirtilen koruma düzenleri kullanılmadığında özel uygulamaları dışarıda bırakmaz. 5) IT sistemleri: 5.1) IT sistemlerinde, tesisat topraktan yalıtılmalı veya toprağa yeterince yüksek bir empedans üzerinden bağlanmalıdır. Bu bağlantı ya sistemin nötr noktasında veya yapay nötr noktasında yapılabilir. Sonuç olarak tek kutuplu empedans yeterince yüksek ise yapay nötr noktası doğrudan toprağa bağlanabilir. Hiçbir nötr noktası olmaması durumunda bir faz iletkeni, bir empedans üzerinden toprağa bağlanabilir. Bu durumda açıktaki iletken bölümde veya toprağa karşı tek bir arıza meydana geldiğinde, arıza akımı düşük olur ve

a5.3 ’deki koşul sağlanmak kaydı ile zorunlu olarak devrenin kesilmesi gerekmez. Bununla birlikte, iki arızanın aynı anda meydana gelmesi durumunda, aynı anda erişilebilen iletken bölümlerle temas eden kişide ortaya çıkabilecek zararlı patofizyolojik etkilerin riskini önlemek için önlemler alınmalıdır. 5.2) Tesisattaki hiçbir gerilimli iletken doğrudan toprağa bağlanmamalıdır. Not: Aşırı gerilimlerin azaltılması veya gerilim salınımlarının bastırılması için, empedanslar üzerinden veya yapay nötr noktasından topraklamanın yapılması gerekli olabilir. Bunların karakteristik özellikleri tesisat kurallarına uygun olmalıdır. 5.3) Açıktaki iletken bölümler ayrı ayrı, grup halinde veya topluca topraklanmalıdır. Not: Yüksek binalar gibi büyük binalarda uygulama nedenleri ile koruma iletkenlerinin bir topraklayıcıya doğrudan bağlanması mümkün olmaz. Açıktaki iletken bölümlerin topraklaması, koruma iletkenleri, açıktaki iletken bölümlerin ve dış iletken bölümlerin kuşaklanması ile sağlanabilir. Aşağıdaki koşul sağlanmalıdır: RA x Id £ 50 Volt Burada; RA Açıktaki iletken bölümler için topraklayıcının yayılma direncidir. Id Bir faz iletkeni ile açıktaki bir iletken bölüm arasındaki ihmal edilebilir empedanslı ilk arızanın arıza akımıdır. Id değeri, kaçak akımları ve elektrik tesisatının toplam topraklama empedansını dikkate alır. 5.4) Beslemenin devamlılığı nedeni ile IT sisteminin kullanıldığı durumlarda, gerilimli bir bölümden açıktaki iletken bölümlere veya toprağa karşı birinci arızanın oluştuğunu gösteren bir yalıtım izleme sistemi bulunmalıdır. Bu düzen işitilebilir ve/veya görülebilir bir işareti (alarmı) harekete geçirmelidir. İşitilebilir ve görülebilir işaretlerin her ikisi de varsa, işitilebilen işaretin kapatılmasına izin verilebilir, ancak görülebilen işaret, arıza sürdükçe devam etmelidir. Not: Birinci arızanın uygulamada mümkün olan en az gecikme ile giderilmesi istenir. 5.5) Birinci arızanın oluşmasından sonra, ikinci arıza durumunda beslemenin ayrılması için koşullar, bütün açıktaki iletken bölümlerin bir koruma iletkenine bağlanmış olmasına (kollektif topraklama) veya tek tek veya gruplar halinde topraklanmasına bağlı olarak aşağıdaki gibi olmalıdır:

i) Açıktaki iletken bölümlerin gruplar halinde veya tek tek topraklanmış olması durumunda koruma koşulları,

a4/i’nin ikinci paragrafının uygulanmaması dışında,

a4’te verilen TT sistemlerindeki gibidir. ii) Açıktaki iletken bölümlerin kollektif olarak topraklanmış bir koruma iletkene bağlanması durumunda,

a) Toprağa olan bağlantılar: 1) Topraklama tesisleri: Topraklama tesisleri,elektrik tesislerinin gereksinime göre, koruma veya işletme amaçları için, birlikte veya ayrı olarak kullanılabilir. 2) Topraklama tesisinin her bir kısmının (işletme elemanı) seçimi ve kurulması ile ilgili aşağıdaki hususlar sağlanmalıdır: -Topraklayıcının yayılma direnci değeri koruma için gerekli koşullara ve tesisin işletmesine uygun olmalı, ayrıca topraklayıcının fonksiyonu değişmeden kalabilmelidir. -Toprak hatası akımları ve toprak kaçak akımları,örneğin ısıl (termik), termomekanik ve elektrodinamik zorlanmalardan dolayı ortaya çıkacak tehlikelere meydan vermeksizin toprağa akıtılabilmelidir. -Her bir kısım (işletme elemanı), beklenen dış etkilere karşı dayanıklı olmak üzere yeteri kadar sağlam olmalı veya ek mekanik koruma ile donatılmalıdır. 3) Diğer metal kısımların elektrolitik etkilerle, önceden beklenebilen hasara uğraması tehlikesine karşı önlemler alınmalıdır.

b) Topraklayıcı (topraklama elektrodu): 1) Topraklayıcı olarak aşağıdaki malzemeler kullanılabilir: - Çubuk topraklayıcı veya boru topraklayıcı, - Şerit veya örgülü iletken topraklayıcı, - Levha topraklayıcı (kullanılması tavsiye edilmez), - Temel topraklayıcı , - Toprağa gömülü beton içindeki demir donatı. Not: Özellikle çelik kafes yapıların tüm metal kısımları iyi bir topraklama etkisi elde edilecek şekilde topraklanmalıdır. - Toprağa gömülü veya toprakla temasta bulunan toprak altındaki diğer uygun konstrüksiyon kısımlar. Not: Topraklayıcının etkisi yerel toprak koşullarına bağlı olup, toprak koşullarına ve yayılma direncine göre bir veya birkaç topraklayıcı kullanılmalıdır. Toprak yayılma direncinin değeri hesaplanabilir veya ölçülebilir. 2) Topraklayıcının türü ve gömme derinliği, toprağın kuruması veya buz tutması durumları topraklayıcının topraklama direncini gereken değerin üzerine çıkartmayacak şekilde seçilmiş olmalıdır. 3) Topraklayıcıların malzemeleri ve yapılış şekilleri, beklenen korozyon etkilerine karşı dayanıklı olacak şekilde seçilmelidir (Ek-A’ya bakınız). 4) Topraklama tesisinin tasarımında, topraklayıcıların topraklama dirençlerinin korozyon nedeniyle yükselmesinin mümkün olduğu göz önünde tutulmalıdır. 5) Yanıcı sıvı veya gazlar için kullanılan borular ile sıcak su borusu şebekesi vb. metal boru şebekeleri kesinlikle topraklayıcı olarak kullanılamazlar. Not: Fakat bu koşul bu tesislerin potansiyel dengeleme düzeni olarak kullanılmasını engellemez. 6) Geniş kapsamlı korozyona uğraması olanaksız olan kabloların kurşun kılıfları veya diğer metal kılıfları aşağıdaki koşulların sağlanması durumunda topraklayıcı olarak kullanılabilirler: - Kablonun sahibi ve işletmecisinden izin alınmalı, - Kabloda, topraklama etkisini bozabilecek, bilerek yapılacak değişikliklerin önceden haber verilmesi hususunda elektrik tesisinin kullanıcısı ile uygun bir anlaşma yapılmalıdır. 7) Yeni yapılacak binalarda temel topraklayıcı tesis edilmesi zorunludur. Temel topraklama ve diğer topraklayıcı türlerine ilişkin yapılış ve boyutlandırma esasları

e’ye ve toprağa döşenme durumunda da Çizelge-4a’ya uygun olmalıdır. Bir topraklama iletkeninin topraklayıcıya bağlantısı güvenilir ve elektroteknik açıdan kusursuz yapılmış olmalıdır (Ek-L'ye bakınız). Bir topraklama kelepçesi kullanılıyorsa, bu kelepçe topraklayıcıyı (örneğin bir boru) veya topraklama iletkenini zedelememelidir.

d) Ana topraklama baraları: Her tesiste bir ana topraklayıcı barası öngörülmek zorundadır. Aşağıdaki iletkenler bunlara bağlanmalıdır: - Topraklama iletkenleri, - Koruma iletkenleri, - Ana potansiyel dengeleme iletkenleri, - Gerektiği taktirde, fonksiyon topraklaması için kullanılan topraklama iletkenleri. Topraklama iletkenlerinin ayrılması için gerekli düzenekler, topraklama tesisinin topraklama direncini ölçebilmek için, ulaşılması kolay yerlerde bulunmalıdır; ayırma düzeneği, ana topraklama barası ile birleşik olabilir. Bu ayırma düzeneği sadece alet yardımıyla sökülebilir olmalıdır; bunun mekanik dayanımı yeterli seviyede olmalı ve topraklama sisteminin elektriksel sürekliliği güvenlik altına alınmış olmalıdır. Çizelge-4a Topraklama iletkenlerinin (Toprağa döşenmeleri durumunda) minimum kesitleri Mekanik olarak korunmuş Mekanik olarak korunmamış Korozyona karşı korunmuş *)

e’de öngörüldüğü gibi 16 mm2 bakır, 16 mm2 demir,daldırma galvaniz Korozyona karşı korunmamış 25 mm2 bakır, 50 mm2 demir,daldırma galvaniz *) Korozyona karşı koruma, bir mahfaza ile sağlanabilir. Çizelge-4b Potansiyel dengeleme iletkenlerinin kesitleri Ana potansiyel dengeleme Tamamlayıcı potansiyel dengeleme Normal 0,5 x Tesisin en büyük koruma iletkeninin kesiti İki gövde arasında 1 x En küçük iletken kesiti Bir gövde veya yabancı iletken bölümler arasında 0,5 x Koruma iletkenlerinin kesiti Enaz 6 mm2 Cu Mekanik olarak korunmuş Cu 2,5 mm2 veya Al*) Mekanik olarak korunmamış Cu 4 mm2 veya Al*) Yapılabilecek sınırlama 25 mm2 Cu veya eşdeğer iletkenlikte - - *) Alüminyum iletkenli hatların korumasız olarak döşenmesi durumunda, mümkün olan korozyon ve düşük mekanik dayanımından dolayı iletken kopma olasılığı yüksektir.

e) Koruma İletkenleri: 1) Minimum kesitler: Koruma iletkenlerinin kesitleri; - Ya

e1/ii’ye göre seçilmelidir. Not: Eğer ana iletkenlerin kesiti kısa devre akımı ile belirlenmiş ise, koruma iletkeninin kesitinin

e1/i’ye göre tekrar hesaplanması gerekebilir. Her iki durumda da

e1/i’e göre bir hesap kontrolü yapılması gerekli değildir, ancak

e1’deki not dikkate alınmalıdır. Çizelge-8’in kullanılması sonunda standart kesit değerler elde edilmez ise bir üst standart kesitli iletken kullanılmak zorundadır. Çizelge-5 Kablo veya iletkenlerin dışında bulunan yalıtılmış koruma iletkenleri için veya kablo dış kılıfları ya da iletken dış kılıfları ile temas eden çıplak koruma iletkenleri için malzeme katsayısı k Koruma iletkenlerinin veya kabloların ve iletkenlerin dış kılıflarının yalıtım malzemeleri Polivinil Klorür (PVC) Çapraz bağlı Polietilen (XLPE) Etilen-Propilen-Kauçuk (EPR) Butilkauçuk (IIK) Başlangıç sıcaklığı 30 o C 30 o C 30 o C Son sıcaklık 160 o C 250 o C 220 o C A. s1/2 /mm2 cinsinden malzeme katsayısı k İletken malzemesi: Bakır Alüminyum Çelik 143 95 52 176 116 64 166 110 60 Çizelge-6 Çok damarlı kablo veya çok damarlı iletken içindeki yalıtılmış koruma iletkeni için malzeme katsayısı k Yalıtım malzemesi Polivinil Klorür (PVC) Çapraz bağlı Polietilen (XLPE) Etilen-Propilen-Kauçuk (EPR) Butil kauçuk (IIK) Başlangıç sıcaklığı 70 o C 90 o C 85 o C Son sıcaklık 160 o C 250 o C 220 o C A.s1/2 /mm2 cinsinden malzeme katsayısı k İletken malzemesi Bakır Alüminyum 115 76 143 94 134 89 Çizelge-7 Çizelgede verilmiş olan sıcaklıklarla komşu kısımların tehlike altında kalmayacağı durumlarda çıplak iletkenler için malzeme katsayısı k İletken malzemesi Koşullar Görülen ve sınırlandırılmış bölgelerde *) Normal koşullar Yangın tehlikesi durumunda Maksimum sıcaklık 500 o C 200 o C 150 o C Bakır Malzeme katsayısı k 228 159 138 Maksimum sıcaklık 300 o C 200 o C 150 o C Alüminyum Malzeme katsayısı k 125 105 91 Maksimum sıcaklık 500 o C 200 o C 150 o C Çelik Malzeme katsayısı k 82 58 50 Not : İletkenin başlangıç sıcaklığı 30 o C olarak alınmıştır. *) Verilmiş olan sıcaklık dereceleri sadece, ek yerinin sıcaklığı ekin kalitesine etki etmediği taktirde geçerlidir. Çizelge-8 Ana iletken kesitlerine bağlı olarak koruma iletkeni kesiti Tesisin ana iletken kesiti Buna karşı düşen koruma iletkeninin minimum kesiti S (mm2) SP (mm2) S £ 16 16 < S £ 35 S > 35 S 16 S/2 Çizelge-8 deki değerler sadece, eğer koruma iletkeni, ana iletkenin malzemesi ile aynı malzemeden meydana gelmiş ise geçerlidir. Aksi takdirde koruma iletkeninin kesiti, Çizelge-8’de verilen değerlere karşı düşen iletkenlik değeri sağlanacak şekilde belirlenir. iii) Besleme kablosunun veya bunun mahfazasının içinde bulunmayan her koruma iletkeninin kesiti, hiçbir şekilde; -Mekanik koruma kullanılmış ise 2,5 mm2 den, -Mekanik koruma kullanılmamış ise 4 mm2 den küçük olamaz. iv) Eğer bir koruma iletkeni birçok akım devresi için ortak olarak kullanılıyor ise bunun kesiti, en büyük ana iletkenin kesitine uygun olarak boyutlandırılmalıdır. 2) Koruma iletkenlerinin çeşitleri: 2.1) Koruma iletkeni aşağıdakilerden oluşabilir: -Çok damarlı kablo ve hatlardaki iletkenler, -Gerilimli iletkenler ile aynı mahfaza içindeki yalıtılmış veya çıplak iletkenler, -Sabit olarak döşenmiş çıplak veya yalıtılmış iletkenler, -Kabloların kılıfı, ekranı ve zırhı gibi uygun metal kılıflar, -İletken ve hatlar için metal borular veya diğer metal kılıflar, -Madde 9-e2.4’e uygun yabancı iletken kısımlar. 2.2) Eğer tesis anahtarlama cihazı kombinasyonlarının veya metal mahfazalı bara sistemlerinin mahfaza veya konstrüksiyon kısımlarını da içeriyor ise, bunların aşağıdaki üç koşulu da aynı zamanda yerine getirmesi durumunda metal mahfaza veya konstrüksiyon kısımları koruma iletkeni olarak kullanılabilir:

i) Bunların sürekli elektrik bağlantıları, mekanik, kimyasal veya elektro-kimyasal etkiler nedeniyle kötüleşmesinin önlenmesi konstrüktif olarak güvenlik altına alınmışsa, ii) İletkenlikleri en az

e1/i’deki kesitlere uygun ise, iii) Bunun için öngörülmüş her bir yere başka koruma iletkenleri ile bağlanabilecek durumdaysa. Not : Son koşul sadece dışarıdan gelen koruma iletkenlerinin bağlanması için geçerlidir. 2.3) Kablo ve iletkenlerin metal mahfazaları (çıplak veya yalıtılmış), özellikle elektrik tesislerinde kullanılan, kimyasal maddelerle yalıtılmış hatların ve metal borularla metal kanalların mahfazaları, ilgili akım devresinin koruma iletkeni olarak kullanılabilirler. Ancak bu durumda

e2.2/i ve 9-e2.2/ii’ deki koşullar sağlanmak zorundadır. Elektriksel amaçlar için, diğer borular koruma iletkeni olarak kullanılamaz. 2.4) Yabancı iletken kısımlar, aşağıdaki dört koşulu aynı anda yerine getirdikleri takdirde, koruma iletkeni olarak kullanılabilirler:

i) Bunların sürekli elektrik bağlantılarının, mekanik, kimyasal veya elektro-kimyasal etkiler nedeniyle bozulmasının önlenmesi, ya konstrüktif olarak veya uygun bağlantı elemanlarının kullanılmasıyla güvenlik altına alınmışsa, ii) İletkenlikleri en az

e1’deki kesitlere uygun ise, iii) Yabancı iletken kısımların genişletilmesine karşı önlemler alınmış ise (zira yedek olarak köprülemeler öngörülmüş olabilir), iv) Bu kısımlar bu tip kullanımlar için öngörülmüş ise veya gerektiği takdirde uygun şekilde adapte edilebilecek ise. Not: Metal su boruları, genel olarak bu koşulları sağlamazlar. Gaz boruları koruma iletkeni olarak kullanılamazlar. 2.5) Yabancı iletken kısımlar PEN iletkeni olarak kullanılamazlar. 3) Koruma iletkenlerinin elektrik bağlantılarının sürekliliğinin sağlanması:

i) Koruma iletkenleri, özelliklerinin mekanik ve kimyasal kötüleşmelere ve elektrodinamik zorlanmalara karşı korunmak zorundadır. ii) Koruma iletkeni bağlantıları, görülebilir ve deney amacıyla ulaşılabilir olmalıdır. iii) Koruma iletkeni üzerine anahtarlama elemanı bağlanamaz. Bununla birlikte, deney amacıyla alet kullanılarak ayrılabilecek bağlantı noktaları öngörülebilir. iv) Toprak sürekliliğinin elektriksel olarak izlenmesinin kullanıldığı yerlerde, buna ilşkin bobinler koruma iletkeni üzerine bağlanamaz.

v) Elektriksel işletme elemanlarının gövdeleri,

n için ön koşul, eş eksenli iletkenler boyunca bulunan her bağlantı noktasında ve klemenslerde çift bağlantıların bulunmasıdır. ii) PEN iletkeni, kaçak akımların önlenmesi amacıyla beklenen en yüksek gerilime uygun olarak yalıtılmalıdır. Not 1: Anahtarlama ve kumanda dolaplarının içinde PEN iletkeninin yalıtılmasına gerek yoktur. Not 2 : TN-C sistemindeki, iletişim tekniği tesislerinde ortaya çıkması mümkün olan fonksiyon arızalarının önlenmesi için Ek-V’de V.2’ye bakınız. iii) PEN iletkeninin nötr ve koruma iletkeni olarak ayrılmasından sonra bu iletkenler artık birbirleriyle birleştirilemez. Ayrılma noktalarında, koruma ve nötr iletkenleri için ayrı klemensler veya baralar öngörülmelidir. PEN iletkeni, koruma iletkeni için belirlenmiş baraya bağlanmak zorundadır. Not : PEN iletkeninin ayrılma yerinde, teker teker sadece bir koruma iletkeni ve bir nötr iletkeni ayrılıyorsa, bu durumda bunun sadece uygun tek bir klemensle yapılmasına izin verilir. Uygun klemenslere ek olarak potansiyel dengeleme iletkeni de bağlanabilir. Ortak bir bara üzerindeki ayrı klemens yerleri de bunun için aynı şekilde uygundur.

j) Potansiyel dengeleme iletkeni: 1) Minimum kesitler:

i) Ana potansiyel dengelemesi için iletken kesiti: Ana potansiyel dengelemesi için kullanılan iletkenlerin kesitleri en az, tesisteki en büyük kesitli koruma iletkeninin kesitinin yarısı kadar, ancak minimum 6 mm² olmalıdır. Potansiyel dengeleme iletkeni kesitinin, bakır olması durumunda 25 mm²’den, başka metallerden olması durumunda, akım taşıma kapasitesine karşı düşen buna eşdeğer kesitten daha büyük olması gerekmez. Ana potansiyel dengeleme iletkenlerinin kesitleri için Çizelge-4b'ye bakınız. ii) Tamamlayıcı potansiyel dengeleme için iletken kesiti: Tamamlayıcı potansiyel dengeleme için kullanılan ve iki gövdeyi bağlayan bir iletken (Ek-S), en az, gövdelere bağlı daha küçük koruma iletkeninin kesitine eşit kesite sahip olmalıdır. Gövdeleri yabancı kısımlara bağlayan tamamlayıcı potansiyel dengeleme iletkeninin kesiti en az, buna karşı düşen koruma iletkeni kesitinin yarısına eşit kesite sahip olmalıdır. Tamamlayıcı potansiyel dengeleme iletkenlerinin kesitleri için Çizelge-4b'ye bakınız. Herhangi bir çelişki halinde,

e1/iii’deki koşullar yerine getirilmelidir. Ek bir potansiyel dengeleme, örneğin metal konstrüksiyonlar veya ek iletkenler ya da her ikisinin bir kombinasyonu gibi, yabancı sabit iletken kısımlar yardımıyla da gerçekleştirilebilir. iii) Su sayaçlarının köprülenmesi: Bir binanın kullanım suyu hattı metal borulu ise ve bu borular topraklama sistemine bağlanmış ise , su sayacı ve flanşların köprülenmesi zorunludur. Köprüleme iletkeninin (potansiyel dengeleme iletkeninin) kesiti, bu iletkenin koruma iletkeni, potansiyel dengeleme iletkeni veya fonksiyon amaçlı topraklama iletkeni olarak kullanılması mümkün olacak şekilde boyutlandırılmalıdır. Topraklama Tesislerinde Muayene, Ölçme ve Denetleme

a) Genel: Her topraklama tesisi, kullanıcı tarafından işletmeye alınmadan önce, montaj ve tesis aşamasında, gözle muayene edilmeli ve deneyden geçirilmelidir. Gerek tesis etme aşamasında, gerekse işletme dönemindeki muayene, ölçme ve denetleme periyotları için Ek-P'ye bakınız. İnsan hayatının korunması ve monte edilmiş işletme elemanlarının ve diğer eşyaların hasara uğramasını önlemek amacıyla, test sırasında koruma önlemleri alınmalıdır. Mevcut bir tesisin genişletilmesi veya değiştirilmesi durumunda, bu genişletme ve değiştirme çalışmalarının mevcut tesisin güvenliğini bozup bozmayacağı kontrol edilmelidir. Deneyler sırasında tesis koşullarının, örneğin izin verilen en küçük ve en büyük değerlerin sağlanamadığı tespit edilirse, hata araması ve eksikliklerin giderilmesi sırasında, hata veya hataların bulunup giderilmesine kadar denetlemelere devam edilmelidir. Gözle muayene ve deneylerin tamamlanmasından sonra bir rapor hazırlanmalıdır.

b) Gözle muayene: Gözle muayene genel olarak tamamen enerjisiz duruma getirilmiş tesiste, deney ve ölçme işlemlerinden önce yapılmalıdır. 1) Göz ile muayene, birbiri ile bağlanmış elektrik işletme elemanlarının aşağıdaki koşulları sağlayıp sağlamadıklarını kontrol etmek için yapılır:

i) İlgili işletme elemanlarının, standartlardaki güvenlik kurallarını sağlayıp sağlamadıkları kontrol edilir. Not : Bu işlem, işletme elemanları üzerindeki etiketlerinin veya sertifikalarının kontrolü ile yapılabilir. ii) İşletme elemanlarının, doğru seçilip seçilmedikleri, doğru tesis edilip edilmedikleri, imalatçı verileri dikkate alınarak kontrol edilir. iii) Görünmeyen, fakat güvenliği etkileyen hasarların olup olmadığı tespit edilir. 2) Gözle muayene, ilgili konularda, en azından aşağıdaki hususları kapsamalıdır:

i) Tehlikeli gövde akımlarına karşı koruma önlemlerinin alınıp alınmadığının kontrolü. ii) Topraklama tesisinde kullanılan kablo, iletken ve baraların, akım taşıma kapasitelerine uygun olarak seçilip seçilmediğinin kontrolü. iii) Koruma ve ihbar düzenlerinin ayarlarının yapılması ve kontrolü. iv) İşletme elemanlarının dış etkiler göz önünde bulundurularak seçilip seçilmediğinin kontrolü.

v) Nötr ve koruma iletkenlerine ilişkin işaretlemelerin doğru olup olmadığının kontrolü. vi) İletken bağlantılarının uygun şekilde yapılıp yapılmadığının kontrolü. vii) Topraklama tesislerinde yapılacak işletme, bakım ve ölçme noktalarına kolay ulaşılabilirliğin kontrolü.

c) Ölçme ve denetleme: 1) Genel: İlgili yerlerde aşağıda belirtilen ölçme ve denetlemeler yapılmalı, mümkünse aşağıda belirtilen sıraya dikkat edilmelidir:

i) Koruma iletkenlerinin, ana ve tamamlayıcı potansiyel dengeleme iletkenleri bağlantılarının sürekliliğinin ölçülüp denetlenmesi, ii) Elektrik tesisinin yalıtım direncinin ölçülüp denetlenmesi, iii) Toprak özdirencinin ölçülmesi, iv) Topraklama direncinin ölçülmesi,

v) Beslemenin otomatik açma işlemiyle kesilip kesilmediğinin denetlenmesi.

praklama tesislerinde yapılacak işletme, bakım ve ölçme noktalarına kolay ulaşılabilirliğin kontrolü.

c) Ölçme ve denetleme: 1) Genel: İlgili yerlerde aşağıda belirtilen ölçme ve denetlemeler yapılmalı, mümkünse aşağıda belirtilen sıraya dikkat edilmelidir:

i) Koruma iletkenlerinin, ana ve tamamlayıcı potansiyel dengeleme iletkenleri bağlantılarının sürekliliğinin ölçülüp denetlenmesi, ii) Elektrik tesisinin yalıtım direncinin ölçülüp denetlenmesi, iii) Toprak özdirencinin ölçülmesi, iv) Topraklama direncinin ölçülmesi,

v) Beslemenin otomatik açma işlemiyle kesilip kesilmediğinin denetlenmesi. Bir hatanın belirlenmesi durumunda, bu hatadan dolayı etkilenmiş olması mümkün olan ölçme ve denetlemeler, bu hata giderildikten sonra tekrarlanmalıdır. Bu bölümde adı geçen deney yöntemleri referans yöntemlerdir. Doğrulukları daha az olmamak kaydıyla, başka yöntemler de kullanılabilir. Deneylerde kullanılan ölçme cihazlarının kalibrasyonları akredite edilmiş laboratuvarlarda yapılmış olmalıdır. 2) Koruma iletkenlerinin, ana ve tamamlayıcı potansiyel dengeleme iletkenleri bağlantılarının sürekliliğinin ölçülmesi ve denetlenmesi: Koruma iletkenlerinin, ana ve tamamlayıcı potansiyel dengeleme iletkenleri bağlantılarının sürekliliğini bir deneyle ölçmek ve denetlemek zorunludur. Bu deneyin, en az 0,2 A’lik akım verecek ve boşta çalışma gerilimi 4 V ile 24 V arasındaki d.a. veya a.a. olan bir besleme kaynağı ile yapılması tavsiye edilir (Şekil-8a’ya bakınız). Tavsiye edilen en büyük direnç değeri, koruma iletkenleri için < 1 W, potansiyel dengeleme iletkenleri için < 0,1 W’dur. 3) Elektrik tesisinin yalıtım direncinin ölçülmesi ve denetlenmesi: Yalıtım direnci, her bir aktif bölüm ile toprak arasında ölçülmelidir. Not 1: Topraklanmış koruma iletkeni, toprak olarak kabul edilebilir. TN sistemlerinde (şebekelerinde) ölçme, aktif iletkenlerle, topraklanmış olarak kabul edilebilecek PEN iletkeni arasında yapılabilir. Not 2: Ölçmenin karmaşıklığını önlemek için, yalıtım direncinin ölçülmesi sırasında ana ve nötr iletkenleri birbirleriyle bağlanabilir. Ölçmeler doğru gerilimle yapılmalıdır. Bu şekilde iletkenler arasındaki ve iletkenlerle toprak arasındaki kapasitelerin olumsuz etkisi, ölçme tekniği açısından önlenmiş olur. Deney cihazı, 1 mA değerindeki bir ölçü akımında Çizelge -9’da belirtilen d.a. ölçme gerilimini verebilmelidir. Ölçme gerilimi, kuvvetli akım tesisinin anma geriliminden birkaç kat daha yüksek olmadığı takdirde, bunun büyüklüğünün yalıtım direnci ölçmesine etkisi çok azdır. Yalıtım direnci ölçülürken nötr iletkeni topraktan ayrılmak zorundadır; ama PEN iletkeni ayrılmamalıdır. Çizelge-9’da verilen ölçme doğru gerilimleriyle ölçülen yalıtım direnci, tüketici bağlanmamış her akım devresi, Çizelge-9’da bu gerilime uygun olarak verilen değerden daha küçük değilse, yeterlidir. Akım devresi üzerinde elektronik düzenler varsa, ölçme sırasında ana ve nötr iletkenleri birbirleriyle bağlanmak zorundadır.

melidir. Ölçme gerilimi, kuvvetli akım tesisinin anma geriliminden birkaç kat daha yüksek olmadığı takdirde, bunun büyüklüğünün yalıtım direnci ölçmesine etkisi çok azdır. Yalıtım direnci ölçülürken nötr iletkeni topraktan ayrılmak zorundadır; ama PEN iletkeni ayrılmamalıdır. Çizelge-9’da verilen ölçme doğru gerilimleriyle ölçülen yalıtım direnci, tüketici bağlanmamış her akım devresi, Çizelge-9’da bu gerilime uygun olarak verilen değerden daha küçük değilse, yeterlidir. Akım devresi üzerinde elektronik düzenler varsa, ölçme sırasında ana ve nötr iletkenleri birbirleriyle bağlanmak zorundadır. Bu ölçmenin, elektronik düzenlerin daha devreye bağlanmadığı tesis aşamasında yapılması tavsiye edilir. Tüketicilerin bağlı olduğu durumda yapılan ölçmelerde, tüketicilerin de bir kaçak akıma neden olabilecekleri dikkate alınmalıdır. Bu kaçak akımların toplamı, bazı durumlarda ölçme sonuçlarının izin verilen yalıtım dirençlerinin altında çıkmasına neden olabilir. Çizelge-9 Ölçme gerilimleri (d.a.) ve yalıtım direncinin en küçük değerleri Devrenin anma gerilimi (V) Deney gerilimi (V) Yalıtım direnci (MW) 500 V dahil, SELV ve PELV durumunda gerilimler 250 ³ 0,25 SELV ve PELV haricinde,500 V'a kadar olan gerilimler (500 V dahil) 500 ³ 0,5 500 V’un üstündeki gerilimler 1000 ³ 1,0 Not : SELV Çok düşük güvenlik gerilimi PELV Çok düşük koruma gerilimi Tesisi kuran bu ölçme ile, yalıtımın teknik güvenliği hakkında bir fikir sahibi olur. Yalıtım direncinin izin verilenlerden küçük çıkmasının nedeni genellikle, iletkenlerin yalıtkan kılıflarının izin verilmeyecek şekilde yüksek mekanik zorlanmalara maruz kalmasından, örneğin bükme yarıçaplarının ilgili standartlarda belirtilen değerlerin altında olmasından veya noktasal olarak uygun olmayan kroşelerle ve döşeme yöntemi nedeniyle yüksek basınç uygulanmasından kaynaklanmaktadır. Normalde yalıtım direnci MW mertebesinde olup istenen minimum değerlerin çok üzerindedir. 4) Toprak özdirencinin ölçülmesi: Topraklayıcıların dirençlerini hesaplamak ve ölçmek için, toprak özdirencinin bilinmesi gerekmektedir. Özgül toprak dirençleri, bir fikir vermek amacıyla Ek-K’daki Çizelge-K.1’de verilmiştir. Toprak özdirencinin ölçme yöntemi Ek-N’de verilmiştir. 5) Topraklama direncinin ölçülmesi: Topraklama direnci, kompanzasyon veya akım-gerilim yöntemiyle ölçülebilir (Şekil-8b’ye bakınız). Yoğun yerleşim bölgelerinde kapalı çevrim empedansının, iki topraklayıcı ile, akım-gerilim yöntemine göre ölçülmesi mümkündür. Bunun için aşağıdaki gibi hareket edilir. Ölçülen topraklayıcı, koruma iletkeni veya PEN iletkeninden ayrılır. Bu topraklayıcı ve daha uzaktaki düşük dirençli topraklama tesisi arasındaki (örneğin bir TN sistemindeki PEN iletkeni) direnç ölçülür. Ölçülen değer, izin verilen en yüksek topraklama direncine eşit veya bundan küçük olmalıdır.

sondaları referans toprağa yerleştirmek genelde mümkün değildir. Bunun yerine, iki topraklayıcı üzerinden çevrim direncini ölçmeye izin verilir (Ek-N de N.5’e bakınız). Ölçülen değer, şart koşulan topraklama direncine eşit veya ondan daha küçük olmak zorundadır. Kompanzasyon ölçme yöntemine göre iki veya dört iletkenli ölçme yöntemiyle yapılan bu ölçmede (bunun için kullanılan ölçme cihazının kullanma kılavuzunda bulunan ölçme ve çalışma prensibi hakkındaki açıklamalara bakınız), akım- gerilim ölçme yöntemiyle elde edilenden daha değişik (yani çoğunlukla daha yüksek) değerler elde edilebilir. Bu nedenle iki topraklayıcı üzerinden yapılan ilk kontroller sadece son olarak belirtilen ölçme yöntemine göre yapılmalıdır. Ölçme sonuçlarının değerlendirilmesi sırasında, ortam sıcaklığı ve toprak neminin topraklama dirençlerinin değerleri üzerindeki mevsimlere bağlı etkileri dikkate alınmalıdır. 6) Beslemenin otomatik açma işlemiyle kesilip kesilmediğinin denetlenmesi: 6.1) Alternatif gerilimler için TN, TT ve IT sistemlerindeki koruma önlemlerinin doğrulanması: 6.1.1) Bütün şebeke şekilleri için yapılacak kontroller:

c3 ve ilgili olması durumunda veya istenmesi durumunda

c6.1.2’den

c6.1.5’e kadar,

c2,

c5 ,

c6.2,

c6.3’de belirtilen deneyler yapılmalıdır.

i) Gözle muayene: Koruma iletkeni ile yapılan koruma önlemlerinde gözle muayene ile aşağıdaki hususlar tespit edilmelidir : - Koruma iletkeni, topraklama iletkeni ve potansiyel dengeleme iletkeninin kesitlerinin şart koşulan en küçük kesite uygun olup olmadığı, - Koruma iletkeni, topraklama iletkeni ve potansiyel dengeleme iletkeninin doğru döşenmiş olup olmadığı, bağlantı noktalarının kendiliğinden gevşemeye karşı güvenlik altına alınıp alınmadığı ve gerektiğinde korozyona karşı korunmuş olup olmadığı, - Koruma iletkenleriyle ana iletkenlerin karıştırılıp karıştırılamayacağı, - Koruma ve nötr iletkenlerinin karıştırılıp karıştırılamayacağı, - Koruma ve nötr iletkenlerinin işaretlenmesi, bağlantı ve ayırma noktaları için şart koşulan hususların yerine getirilip getirilmediği, - Prizlerdeki koruma kontaklarının işlevlerini yapıp yapamayacaklarının (eğilmemiş olduğunun, kirli ve boyanmış olmadığının) kontrolü, - Koruma ve PEN iletkenlerinin üzerinde aşırı akım koruma düzeni olmadığının ve bu iletkenlerin kesilemeyeceğinin kontrolu, - Aşırı akım, hata akımı koruması, yalıtım kontrol düzenleri ve parafudrlar gibi koruma düzenlerinin, ilgili yönetmeliklerde belirtilen kriterlere uygun olarak seçilip seçilmediğinin kontrolü. ii) Denetleme:

c’de belirtilen denetlemelerin yapılması gereklidir. iii) Ölçme:

c6.1.2’den

c6.2’ye kadar olan maddelere bakınız 6.1.2) TN sisteminde yapılacak kontroller: 6.1.2.1) Gözle muayene:

b ve

c6.1.1’de belirtilen hususlar göz önünde bulundurularak gözle muayene yapılır. 6.1.2.2) Denetleme:

c’de belirtilen hususlar göz önünde bulundurularak denetleme yapılır. 6.1.2.3) Ölçme:

i) Bütün işletme topraklayıcıların toplam direncinin ölçülmesi için

c6.1.5e bakınız. ii) Dolaylı dokunmaya karşı koruma için aşırı akım koruma düzenleri kullanılıyorsa; çevrim empedansının ölçülmesiyle veya, hesaplama ile ya da şebekenin, şebeke modeli üzerinde incelenmesiyle, her açma zamanı için gerekli olan açma akımının akıp akamayacağı tespit edilmelidir (Çizelge-10’a bakınız). iii) Hata akımı koruma düzenleri kullanıldığında,

c6.1.2.3/ii’deki önlemlere gerek yoktur. Bununla birlikte

c6.3 dikkate alınmalıdır. 6.1.3) TT sisteminde yapılacak kontroller: 6.1.3.1) Gözle muayene:

b ve

c61.1/i’de belirtilen hususlar gözönünde bulundurularak gözle muayene yapılır. Ek olarak, aynı anda dokunulabilecek veya ortak bir koruma düzenine bağlı bütün cihaz gövdelerinin ortak topraklayıcılarının olup olmadığı tespit edilmelidir. Dolaylı dokunmaya karşı koruma için aşırı akım koruma düzenleri kullanılıyorsa,

i) Şebekenin herhangi bir yerinde ilgili koruma düzeninin 0,2 s içinde açma yaptırıp yaptırmadığı (Nötr iletkeni üzerinde de bir aşırı akım koruma düzeni bulunabilir. Açmanın kanıtlanması

c6.1.3.3’de belirtilen ölçme ile yapılabilir.), ii) Aşırı akım koruma düzeninin, nötr iletkeni hiçbir şekilde ana iletkenden önce açılmayacak, ana iletkenden sonra kapanmayacak şekilde yapılmış olup olmadığı, tespit edilmelidir.

c6.1.3.1’deki

i) ve ii) koşulları yerine getirilemiyorsa, tamamlayıcı potansiyel dengelemesinin yapılmış olup olmadığı tespit edilmelidir. 6.1.3.2) Denetleme:

c’de belirtilen hususlara uygun denetleme gereklidir. 6.1.3.3) Ölçme:

i) İşletme topraklayıcısının topraklama direncinin ölçülmesi için

c6.1.5’e bakınız. ii) Dolaylı dokunmaya karşı koruma için aşırı akım koruma düzenleri kullanılıyorsa,

c5’e göre ölçülecek topraklama direncinin, Çizelge-11’de verilen ve her bir açma zamanı için gerekli olan açma akımını geçirebilecek kadar küçük olup olmadığı tespit edilmelidir. iii) Hata akımı koruma düzeninin kullanılması durumunda

c6.3’ye göre deney yapılmalıdır. iv) Hata gerilimi koruma düzenleri kullanılıyorsa, yardımcı topraklayıcının topraklama direncinin 200 W’u, istisnai durumlarda 500 W’u geçmediği kontrol edilmelidir. Not : Hata gerilimi bobininin, örneğin yabancı iletken kısımlar veya yardımcı topraklayıcıya giden topraklama iletkeninin bozulmuş yalıtımı tarafından köprülenmemiş olmasına dikkat edilmelidir. 6.1.4) IT sisteminde yapılacak kontroller: 6.1.4.1) İlk hata durumunda koruma önlemlerinin etkisinin kontrolü: IT sisteminde ilk hata durumunda koruma önlemlerinin etkili olup olmadığının kontrolü, ancak ölçme için yapay bir toprak teması meydana getirildikten sonra yapılabilir. Bu yapay toprak teması ile, sağlam iletkenlerin toprağa karşı yükselen geriliminden dolayı, işletme elemanlarının yalıtımlarında zorlanmalar baş gösterir. Ayrıca ölçme sırasında meydana gelebilecek ikinci bir hata ile tehlikeli durumlar ortaya çıkabilir. Bu nedenle, yapay bir topraklama yapmadan mümkün olabilecek ölçme yöntemlerine gereksinim vardır.

i) Gözle muayene:

b ve

c6.1.1/i’de belirtilen hususlar göz önünde bulundurularak gözle muayene yapılır. Ek olarak; - Tesisin hiçbir aktif kısmının doğrudan topraklanmamış olduğu ve, - Cihaz gövdelerinin tek tek, gruplar durumunda veya tamamının bir koruma iletkeni ile bağlı olup olmadıkları, tespit edilmelidir. ii) Denetleme:

c’de belirtilen hususlara uygun denetleme gereklidir. iii) Ölçme; Ya; -

c5’deki tespitlere uygun olarak RA topraklama direnci ve bir ana iletkenin besleme kaynağında topraklanmasından sonra şebekeden toprağa geçen Id akımı ölçülmelidir. Tamamlama amacıyla Id, tasarım dokümanlarından tahmin edilebilir. - RA . Id çarpımı izin verilen sürekli dokunma geriliminin sınırını (UL = 50 V) sınırını aşmamalıdır. Ya da; - Bir ana iletkenin besleme kaynağında topraklanmasından sonra, topraklama direnci RA üzerindeki gerilim düşümü ölçülmelidir; bu gerilim düşümü sürekli dokunma gerilimi UL’den küçük veya ona eşit olmalıdır. Not : Kural olarak, eğer topraklama direnci RA £ 15 W ise, besleme transformatörünün gücü 3,15 MVA’ya kadar ve anma gerilimi 660 V’a kadar olan veya besleme transformatörünün gücü 1,6 MVA ve anma gerilimi 660 V’un üstünde 1000 V’a kadar olan, gözlü olmayan şebekelerde, ilk hata durumunda koruma önleminin etkili olup olmadığı ölçme yapmadan veya kaçak akım tahmin edilmeden ya da dokunma gerilimi ölçülmeden de güvenlik altına alınabilir. Bu koşullar sağlanmadığı takdirde, ölçme yerine, kaçak akımlar tahmin edilebilir. Tahmin sırasında şebekenin anma gerilimi, kablo ve hatların yapım şekilleri, bütün şebekedeki iletken kesitleri ve uzunlukları göz önünde tutulur. Literatürde verilen değerler kullanılabilir. Burada anma geriliminin sınır değeri olarak verilen 660 V, IEC 60038’e göre 690 V’a yükselir. Örneğin çok yüksek binalarda olduğu gibi, yerel IT sisteminin tesis edilmesi durumunda, yapay toprak teması, topraklanmış bir potansiyel dengeleme iletkeni üzerinden de yapılabilir. IT sistemin sınırlı olan genişliği nedeniyle izin verilen büyük topraklama direncinden dolayı RA . Id < UL koşulunun kontrolünde, eğer IT sisteminin potansiyel dengelemesine bağlı olduğu noktadan itibaren topraklama tesisine olan bağlantısı yeterli derecede düşük dirençli ise, binanın topraklama tesisatına ilişkin topraklama direnci koşulunun sağlanması yeterli olur. 6.1.4.2) Çift hata durumunda koruma önleminin etkisinin kontrolü: IT Şebekenin yapılışına uygun olarak

c6.1.4.2.1 veya

c6.1.4.2.2 ya da

c6.1.4.2.3’e göre kontrol yapılır. 6.1.4.2.1) Yalıtım izleme düzeniyle tamamlayıcı potansiyel dengeleme:

i) Gözle muayene:

b ve

c6.1.1/i’de belirtilen hususlar göz önünde bulundurularak yapılacak bir gözle muayene gereklidir. ii) Denetleme: Yalıtım izleme düzeni, deney düzeni üzerindeki test butonu ile veya şebekede simüle edilecek bir yalıtım hatasıyla (ana iletken ile koruma iletkeni arasına bağlanacak bir direnç ile) denetlenmelidir. Bu denetleme sırasında ana iletkenle koruma iletkeni arasına bağlanacak direnç, en az 2 kW olmak üzere, her halükarda yalıtım izleme düzeninde ayarlanmış değerden küçük olmalıdır. Genelde yalıtım izleme düzeninin çalışmaya başlayacağı değer olarak en az 100 W/m ayarlanır. iii) Ölçme: Tamamlayıcı potansiyel dengelemesinin sürekliliğinin

c2’ye göre ölçülmesi gereklidir. 6.1.4.2.2) TN sisteminin koşullarına göre açma:

i) Gözle muayene:

b ve

c6.1.1/i’de belirtilen hususlar göz önünde bulundurularak yapılacak bir gözle muayene gereklidir. ii) Denetleme:

c’ye uygun bir denetleme gereklidir. iii) Ölçme:

c6.1.2.3/ii veya

c6.1.2.3/iii’e uygun bir ölçme yapılmalıdır. Not : Bu ölçmenin değerlendirilmesinde

c’ye uygun bir denetleme gereklidir. iii) Ölçme:

c6.1.3.3/ii veya

c6.1.3.3/iii ve

c6.1.3.3/iv’ye uygun bir ölçme yapılmalıdır. 6.1.5) Bir ana iletkenin toprakla teması durumunda gerilim sınırlaması: Hava hatlarında, toplam topraklama direnci RB,

c5’e göre ölçülmelidir. Toplam topraklama direnci RB olarak 2 W’luk değer aşılırsa, üzerlerinden bir toprak temasının meydana gelmesi mümkün olan yabancı iletken kısımların topraklama dirençleri ölçülmelidir. Yabancı iletken kısımlar olarak, tüketici tesislerin dışında yerleşik bulunan ve TN sistemi içinde PEN iletkenine bağlı olmayan kısımlar dikkate alınır.

a3.7’deki eşitsizlikte en düşük değer olarak RE değeri yerleştirilir. Not : Toplam topraklama direnci RB’nin ölçülmesi, hava hattını işleten kuruluşun sorumluluk alanına girer. Çizelge-10 TN sistemleri için, 5 s, 0,4 s ve 0,2 s’lik açma zamanlarına karşı düşen Ia açma akımları ve bu akımlar için izin verilen en büyük çevrim empedansları U02) = 230 V 50 Hz Alçak gerilim gL,gG,gM-sigortaları Hat koruma anahtarları 1) ( düzenleri) ve kesiciler 1)’in ani açma kontrolü için Ia ve Zs değerleri In (A) Ia (5

s) (A) Zs (5

s) (W) Ia (0,4

s) (A) Zs (0,4

s) (W) Ia=5 In (A) Zs (£0,2

s) (W) Ia=10 In (A) Zs (£0,2

s) (W) Ia=15 In (A) Zs (£0,2

s) (W) 2 4 6 10 16 20 25 32 35 40 50 63 80 100 125 160 9,5 19 28 48 70 86 115 150 173 200 250 330 430 580 715 950 24,2 12,1 8,2 4,791 3,285 2,674 2,0 1,533 1,3 1,150 0,920 0,696 0,534 0,396 0,321 0,242 17 32 50 80 120 150 210 250 367 300 460 610 800 1050 1300 1800 13,529 7,187 4,6 2,875 1,916 1,533 1,095 0,920 0,6 0,766 0,500 0,377 0,287 0,219 0,176 0,127 10 20 30 50 80 100 125 160 175 200 250 315 -- -- -- -- 23,000 11,500 7,666 4,600 2,875 2,300 1,840 1,437 1,3 1,150 0,920 0,730 -- -- -- -- 20 40 60 100 160 200 250 320 350 400 500 630 -- -- -- -- 11 5,5 3,65 2,2 1,4 1,1 0,9 0,7 0,65 0,55 0,45 0,35 -- -- -- -- 30 60 90 150 240 300 375 480 525 600 750 945 -- -- -- -- 7,3 3,7 2,4 1,5 0,9 0,7 0,6 0,5 0,4 0,37 0,29 0,23 -- -- -- -- 1) Hat koruma anahtarları ve kesiciler için Ia değerleri, In’nin katı olarak ilgili standartlardan veya imalatçı karakteristiklerinden alınır ve standartta belirtilen toleranslar gözönünde tutularak çevrim empedansı Zs bulunur. Örnek : Kesicilerde, + % 20 sınır toleransla çevrim direncinin bulunması :

a) Gecikmesiz açma için gerekli kısadevre akımı : 100 A

b) + % 20 olarak alınan sınır toleransla kısadevre akımı : 120 A

c) Zs = (230 V / 120 A) =1,916 W Ani açma kontrolü için yeterli yaklaşıklıkla aşağıdakiler kullanılabilir :

a) Ia = 5 In B karakteristikli (eski L karakteristikli), ilgili standartlara uygun hat koruma anahtarları için

b) Ia =10 In C karakteristikli (eskiden G ve U karakteristikli, hat koruma anahtarları ),ilgili standartlara uygun hat koruma anahtarları için - Uygun ayarlanması durumunda ilgili standartlara ( örn. DIN VDE 0660, Kısım 101 vb) kesiciler

c) Ia = 15 In - İlgili standartlara (örn.DIN VDE 0660, Kısım 102 ve Kısım 104 vb) motor yolvericileri, - Uygun ayarlanması durumunda ilgili standartlara (örn. DIN VDE 0660, Kısım 101 vb) kesiciler 2) U0 Topraklanmış iletkenlere göre anma gerilimi 6.2) Çevrim empedansının kontrolü:

i) Dolaylı dokunmada koruma için ana iletken ile koruma iletkeni arasındaki ve ana iletken ile PEN iletkeni arasındaki çevrim empedansı tespit edilmelidir. Bu değer; ölçme cihazları ile yapılacak ölçmeyle, hesapla veya şebekenin, şebeke modeli üzerinde modellenmesiyle elde edilir. Öndeki dağıtım şebekesinin empedansları, bu şebekenin işletmecisinden öğrenilebilir.

0660, Kısım 102 ve Kısım 104 vb) motor yolvericileri, - Uygun ayarlanması durumunda ilgili standartlara (örn. DIN VDE 0660, Kısım 101 vb) kesiciler 2) U0 Topraklanmış iletkenlere göre anma gerilimi 6.2) Çevrim empedansının kontrolü:

i) Dolaylı dokunmada koruma için ana iletken ile koruma iletkeni arasındaki ve ana iletken ile PEN iletkeni arasındaki çevrim empedansı tespit edilmelidir. Bu değer; ölçme cihazları ile yapılacak ölçmeyle, hesapla veya şebekenin, şebeke modeli üzerinde modellenmesiyle elde edilir. Öndeki dağıtım şebekesinin empedansları, bu şebekenin işletmecisinden öğrenilebilir. Not : Ölçme sırasında şebekede gerilim salınımları ortaya çıkabileceğinden, çok sayıda ölçme yapılmalı ve bu değerlerden bir ortalama değer elde edilmelidir. Ölçme değerleri değerlendirilirken, çevrim empedansının ölçülmesi sırasında ortaya çıkan hataların sadece ölçme cihazından kaynaklanmadığı, ölçme sırasında ortaya çıkabilecek gerilim salınımlarının ve ölçme çevrimi içindeki güçlü reaktif akım tüketicilerinin de ölçme sonucunu oldukça yanıltabileceği göz önünde tutulmalıdır. Bu ölçme hataları Çizelge-10’da dikkate alınmamıştır. Genelde çevrim empedansı ölçmeleri oda sıcaklıklarında veya mevsimlere bağlı ortam sıcaklıklarında, örneğin 20 °C’de yapılır. Bundan dolayı, Çizelge-10’da verilen değerlerle bir karşılaştırma yapabilmek için ölçme sonucunun uygun bir düzeltme faktörüyle 80 °C’ye dönüştürülmesi gerekir. Örneğin 20 °C’de yapılan ölçmeler için düzeltme faktörü 1,24’dür. Diğer ortam sıcaklıkları Jx için düzeltme faktörü şöyle hesaplanabilir: 1 + a . ( 80 °C - Jx ) aCu = 0,00393 K –1 Ölçme değerleri sınır bölgesinde ise, tesisin işletme durumuna göre daha yüksek bir sıcaklığın olabileceği, dolayısıyla daha geç bir açmanın yapılabileceği göz önünde tutulmalıdır. Ayrıca ölçme değerlerinin değerlendirilmesi sırasında, Çizelge-10’da belirtilen, izin verilen maksimum çevrim empedanslarının gL işletme sınıfı karakteristiğine sahip sigortaların zaman/akım karakteristiklerinin üst zarf eğrisi baz alınarak belirlendiğinin bilinmesinde yarar olabilir. Çevrim empedansı ölçmesi, bir akım devresinin en uzak yerinde yapılmalıdır. Bunun dışında bu akım devresi için, koruma iletkeni bağlantısının sürekliliğinin kanıtlanması yeterlidir. İç tesisatların son akım devrelerinde kural olarak çevrim empedansının endüktif kısmı ihmal edilebilir. ii) Kısa devrede koruma: Kısa devrede korumanın kontrolü için; -Aşırı akım koruma düzenlerinin doğru seçilip seçilmediklerinin ve/veya doğru ayarlanıp ayarlanmadıklarının, -Bütün elektrik işletme elemanlarının, bağlı bulundukları yerde ortaya çıkabilecek en büyük kısa devre akımı kesilinceye kadar bu akıma dayanıp dayanmayacaklarının ve eğer bunun için öngörülmüşlerse, bu kısa devre akımını kesip kesemeyeceklerinin gözle muayene edilmesi yeterlidir.

a3 dikkate alınmalıdır. Çevrim empedansının ölçülmesi yerine, koruma iletkeni direnci de ölçülebilir. Ana ve koruma iletkeninin yaklaşık aynı uzunlukta ve yaklaşık eşit özgül dirençli olması durumunda koruma iletkeninin direnci aşağıdaki koşulu sağlamalıdır: Burada; Ia Otomatik açma işlemini gerçekleştiren akım (Madde-8'e bakınız), SA Ana iletken kesiti, U Nötr iletkenli şebekede U0, Nötr iletkeni olmayan şebekede Un, U0 Ana iletken ile nötr iletkeni arasındaki anma gerilimi, Un Ana iletkenler arasındaki gerilim (fazlar arası gerilim), 0,8 Direnç ölçmesinde göz önüne alınmamış olan empedansları hesaba katan katsayıdır. Alçak gerilim gL-sigortaları (Ia ve Zs’e ilişkin sayısal değerler güvenlikli tarafta kalacak şekilde yuvarlatılmıştır), hat koruma anahtarları, sabit ayarlanan kesiciler (örneğin 5 In , 10 In , 15 In’e ayarlanmış, kesme akımı ayarlanabilen kesiciler ) için Ia değeri Çizelge-10’dan alınabilir. 6.1.4.2.3) TT sisteminin koşullarına göre açma: TT sistemlerinde alçak gerilim gL-sigortaları (Ia ve Zs’e ilişkin sayısal değerler güvenlikli tarafta kalacak şekilde yuvarlatılmıştır), hat koruma anahtarları , kesiciler (örneğin 5 In, 10 In, 15 In’e ayarlanmış, kesme akımı ayarlanabilen kesiciler) için 5 s ve 0,2 s’lik açma zamanlarına karşı düşen Ia açma akımları ve bu akımlar için izin verilen işletme elemanlarının gövdelerine ilişkin en büyük RA topraklama dirençleri Çizelge-11’de verilmiştir.

i) Gözle muayene:

şıklıkla a.a. 50 Hz için aşağıdakiler kullanılabilir :

a) Ia = 5 In B karakteristikli (eskiden L karakteristikli), ilgili standartlara uygun hat koruma anahtarları için

b) Ia = 10 In C karakteristikli (eskiden G ve U karakteristikli, koruma anahtarları), ilgili standartlara uygun hat koruma anahtarları için - Uygun ayarlanması durumunda ilgili standartlara (örn.DIN VDE 0660, Kısım 101 vb) kesiciler

c) Ia = 15 In - İlgili standartlara (örn.DIN VDE 0660, Kısım 102 ve Kısım 104 vb) motor yolvericileri, - Uygun ayarlanması durumunda ilgili standartlara (örn. DIN VDE 0660,Kısım 101 vb) kesiciler 6.3) Hata akımı koruma düzenlerinin kullanılması durumunda yapılacak muayeneler:

i) Hata akımı koruma düzeninin arkasında meydana getirilen bir hata akımıyla; - Hata akımı koruma düzeninin, en azından kendi anma akımına ulaşıldığında açtığı ve - Tesis için kararlaştırılmış bulunan , izin verilen sürekli dokunma gerimi UL’nin aşılmadığı, ispatlanmalıdır. DIN VDE 0664 Kısım 1’e uygun olan s işaretli hata akımı koruma düzenleri için Çizelge-12’deki dipnot geçerlidir. Tespit, artan bir hata akımıyla, yapılır ve hata akımı koruma düzeninin açma akımı ile bu açma akımında ortaya çıkan dokunma gerilimi ölçülür. Bu değerlerle anma hata akımındaki dokunma gerilimi veya koruma iletkenini, ana iletkeni ve klemensleri de kapsayan topraklama direnci hesaplanabilir. Ancak sonuçların, Çizelge-11 veya Çizelge-12’de belirtilen izin verilen maksimum değerleri aşmaması gerekir. Çizelge-12 Hata akımı koruma düzenlerinin anma hata akımı IDn ve işletme elemanlarının gövdelerinde ölçülen izin verilen en büyük topraklama direnci RA Topraklama direnci Anma hata akımı IDn mA 10 30 100 300 500 İ ş le t m e elemanlarının gövdelerinde ölçülen izin verilen en büyük topraklama direnci RA UL=50 V için W 5000 1666 500 166 100 UL=25 V için W 2500 833 250 83 50 s İşaretli 1) seçici hata akımı koruma düzenlerinin arkasındaki işletme elemanlarının gövdelerinde ölçülen izin verilen en büyük topraklama direnci RA UL=50 V için W -- -- 250 83 50 UL=25 V için W -- -- 125 41 25 1) Bu tip hata akımı koruma düzenlerinin üzerinde izin verilen en büyük direnç değerleri belirtilmiştir. Bu değerler RA = ( UL / 2 IDn ) bağıntısıyla belirlenir. ii) Hata akımı koruma düzeninin arkasındaki bir yerde koruma önleminin etkisi kanıtlandığı takdirde, bundan sonra, bu hata akımı koruma düzeni tarafından korunan bütün tesis kısımlarının, koruma iletkeni vasıtasıyla bu ölçme noktasına güvenli şekilde bağlandığının kanıtlanması yeterlidir. DÖRDÜNCÜ BÖLÜM YG ve AG Sistemlerinde Topraklama Tesislerinin Birleştirilmesi ve AG Tesislerinin, YG Sistemleri ile Toprak Arasında Meydana Gelen Arızalara Karşı Korunması YG ve AG Sistemlerinde Topraklama Tesislerinin Birleştirilmesi

a) Birleştirilmiş topraklama tesisleri için kurallar: Bir yüksek gerilim tesisinde, toprak hatası esnasında; -Alçak gerilim şebekesinde veya tesis edilen tüketim tesislerinde tehlikeli dokunma gerilimleri ortaya çıkmaz ise (Şekil-6’ya bakınız) (ortak topraklama tesisinin topraklama gerilimi Çizelge-13’deki değerleri aşmıyorsa) ve, -Tüketim tesislerindeki alçak gerilim cihazlarının gerilim zorlanmasının (işletme frekansında) büyüklüğü, alçak gerilim yıldız noktasındaki bir potansiyel yükselmesinin sonucu olarak Çizelge-13’de izin verilen değerleri aşmaz ise, alçak gerilim şebekelerinin nötr ve PEN iletkeni, yüksek gerilim şebekesinin topraklama tesisleri ile bağlanabilir b)Yüksek gerilim topraklama tesisleri alanı içindeki, alçak gerilimli tesislerin beslenmesi durumunda: Bir yüksek gerilim tesisi, alçak gerilim tüketicilerini besliyorsa; YG topraklama tesisleri içindeki tüm işletme ve koruma topraklamaları ortak bir topraklama sistemine bağlanmalıdır. Böylece

a’daki tüm koşullar alçak gerilim tüketicileri için geçerlidir.

c) Yüksek gerilim topraklama tesislerinin alanı dışındaki alçak gerilimli tesislerin beslenmesi durumunda: -Söz konusu yüksek gerilim topraklama tesisi global topraklama sistemine bağlanmış ise, -Veya alçak gerilim şebekesinde koruma iletkeni ve hata süresi Çizelge-13’deki koşullara bağlı olarak yerine getirilmişse,

a’daki koşullar yerine getirilmiş sayılır. Bu koşullar yerine getirildiğinde ortak topraklama tesisinin yapılması önerilir. Çizelge-13 Bir yüksek gerilim topraklama tesisinin dışındaki alçak gerilim tesislerinin beslenmesi durumunda ortak topraklama tesisinin yapılabilmesi için koşullar Alçak gerilim Sistem (Şebekesinin) tipi1) Hata süresi Ortak topraklama sistemi için koşullar 2), 3) Dokunma gerilimi açısından Zorlanma gerilimi açısından TT 4) tF £ 5 s Uygulanmaz UE £ 1200 V tF > 5 s UE £ 250 V TN5) UE £ UTp 6) Uygulanmaz UE £ X .UTp 7) X katsayısı için uygun değer 2 dir,özel durumlarda deneyimler,X değerinin 5’e kadar alınabildiğini göstermektedir. 1) AG koruma iletkeni YG topraklama tesisine bağlı IT sistemleri, çoğunlukla sanayi tesislerinde kullanıldığından

b’de dikkate alınmıştır. Diğer IT sistemleri göz önünde bulundurulmamıştır. 2) Ortak topraklama tesisinin topraklama gerilimi UE dir. UE , Ek-N’de belirtildiği gibi hesaplanabilir. 3) Transformatör merkezi potansiyelinin sürüklenmiş potansiyel tarafından etkilendiği (örneğin komşu tesislere bağlanmış kablo zırhları vasıtasıyla) dikkate alınmalıdır. 4) AG malzemelerinin yalıtkanlık dayanımı dikkate alınmalıdır. 5) İnsanların güvenliği için dokunma gerilimi dikkate alınmalıdır. 6) AG şebekesinin PEN iletkeni ile YG topraklama tesisi arasındaki bağlantı sadece transformatör merkezinde yapılmıştır. 7) PEN iletkeninde ortaya çıkabilecek gerilimleri sınırlamak için, AG şebekesinin PEN iletkeni, birçok noktada toprak ile bağlanmıştır.

d) Ayrılmış topraklama tesisleri:

c’deki koşullar yerine getirilmezse AG ve YG topraklama tesisleri mutlaka ayrılmalıdır. Bu tesislere ilişkin topraklayıcıların ayrılması; AG tesisinde, insanlar veya işletme araçları için tehlike oluşmayacak şekilde yapılmalıdır. YG tarafında, toprak hatasından dolayı oluşan potansiyel yükselmesi, alçak gerilim topraklama tesisinde Çizelge-13’de verilen değerlerden küçük olmalıdır. 50 kV’un altındaki işletme gerilimli tesislerde AG ve YG topraklama tesislerine ilişkin topraklayıcıların arasında en az 20 m mesafe olmalıdır. Gerekli olan mesafe (dKabul) formüller ile hesaplanabilir. Bu arada topraklayıcının geometrik şekli dikkate alınmalıdır (Ek-M’deki örneklere bakınız). d £ dkabul olan yüksek gerilim tesislerinin civarındaki alanlarda, AG şebekelerinin toprakla bağlanmasına kesinlikle izin verilmez. Bu durumda özel önlemler alınmalıdır. Ayrılmış topraklama tesisleri, yıldırıma karşı koruma sağlamak için, transformatör merkezinde bir parafudr üzerinden birbirleriyle bağlanabilir. Not: Parafudrun atlama gerilimi (hava aralıklı parafudrda) veya sürekli işletme gerilimi (metaloksit parafudrda) YG tesisinin topraklama geriliminden fazla olmalıdır. YG transformatör merkezinin içinde bulunan AG işletme araçlarının gövdeleri, dolaylı dokunmaya karşı koruma için, koruma iletkeni vasıtasıyla YG topraklama tesisine bağlanmalıdır. YG ve AG topraklama tesisleri ayrılmış ise; YG transformatör merkezi içindeki AG işletme araçlarının yalıtkanlık boyutlandırılmasında, topraklama geriliminin büyüklüğü ve süresi göz önünde bulundurulmalıdır. Alçak Gerilim Tesislerinin, Yüksek Gerilim Sistemleri ile Toprak Arasında Meydana Gelen Arızalara Karşı Korunması için Alınması Gereken Önlemler

c’ de verilmiştir. Not 3: Çizelge-14’ün ilk satırı örnek olarak yıldız noktası yalıtılmış veya kompanze edilmiş YG sistemleri gibi uzun ayırma süreleri bulunan YG sistemleri ile ilgilidir. İkinci satır, küçük değerli bir empedans üzerinden topraklanmış YG sistemleri gibi kısa ayırma süreleri bulunan YG sistemleri ile ilgilidir. Her iki satır geçici güç frekanslı aşırı gerilime göre, AG işletme elemanlarının yalıtımı için ilgili tasarım kriterleridir. Not 4: Yıldız noktası transformatör merkezinin topraklama tesisine bağlı bir sistemde bu gibi geçici güç frekanslı aşırı gerilimler işletme elemanları bir binanın dışında iken, topraklanmış bir mahfaza içinde olmayan yalıtım üzerinde de beklenir.

b) Bu maddede yer alan sembollerin anlamları aşağıda verilmiştir: IE YG sistemi içinde, transformatör merkezinin topraklama düzenlemesi içinden geçen toprak kaçak akım bölümü, RE Transformatör merkezi topraklama direnci, RA AG işletme elemanlarının açıktaki iletken bölümlerinin topraklama direnci, RB Transformatör merkezi topraklama tesisi ile AG sisteminin yıldız noktasının elektriksel olarak bağımsız olduğu AG sistemi için AG sisteminin nötrünün topraklama direnci, U0 AG sisteminin faz-nötr gerilimi, UF AG sisteminde, hata süresinde açıktaki iletken bölümle toprak arasında oluşan gerilim, U1 Transformatör merkezine ilişkin AG işletme elemanlarındaki güç frekanslı zorlanma gerilimi, U2 AG tesisine ilişkin AG işletme elemanlarındaki güç frekanslı zorlanma gerilimi, Not : RE ve RB ana potansiyel dengeleme hattı (eşpotansiyel kuşaklama) ve topraklayıcıların toprağa göre empedansından etkilenebilir. AG tesisine ilişkin işletme elemanlarının açıktaki iletken bölümleri, transformatör merkezinin topraklama tesisinden elektriksel olarak bağımsız bir topraklama düzenine bağlandığında, IT sistemleri ile ilgili olarak aşağıdaki ek semboller kullanılır. Ih AG sistemine ilişkin işletme elemanlarının açıktaki iletken bölümlerinden, YG’ de hata olduğu ve AG tesisinde ilk arıza olduğu sürede geçen arıza akımı (Şekil-9d), Id A G sistemindeki ilk arıza süresinde, AG tesisinin açıktaki iletken bölümlerinin topraklama düzenlemesinden geçen arıza akımı (Şekil-9e ve Şekil-9f), Z Transformatör merkezinin topraklama tesisi ile AG sisteminin nötrü elektriksel olarak bağımsız olduğunda, AG sistemi için AG nötrüne ilişkin topraklama empedansı. Not : Bir topraklama tesisinde topraklama gerilimi (toprağa göre potansiyel artışı), diğer topraklama tesisinde toprağa göre kabul edilemeyecek bir topraklama gerilimi meydana getirmiyorsa, bir topraklama tesisinin diğer topraklama tesisinden elektriksel olarak bağımsız olduğu kabul edilir. Elektriksel olarak bağımsız topraklama tesislerine ilişkin kurallar İkinci ve Üçüncü Bölüm’de verilmiştir.

c) Transformatör merkezlerinin topraklama tesisleri: İkinci Bölüm’e, Üçüncü Bölüm’e ve Madde 11'e bakınız.

d) AG sistemlerindeki topraklama düzenlemeleri: 1) TN sistemleri

i) Uf , (RE x IE ) geriliminin, Şekil-6’da verilen sürede ayrılması durumunda, alçak gerilim sisteminin nötr iletkeni transformatör merkezinin topraklama düzenine bağlanabilir (Şekil-9a TN-a). Not 1: Bu koşul, alçak gerilim sistemi nötr iletkeninin (TN C sistemlerinde PEN iletkeninin) sadece transformatör merkezinin topraklama düzenlemesinde topraklandığı basit ve en elverişsiz durumu esas alır. Nötr iletkeni veya PEN iletkeninin birkaç noktadan topraklandığında veya topraklama global topraklama sisteminin bir bölümü içinde ise, Madde 11'deki kurallar uygulanabilir. Not 2: Genel olarak, TN-a sistemi için (Şekil-9a ya bakınız), bina içinde ana eşpotansiyel kuşaklama uygulandığında, hiçbir dokunma gerilimi ortaya çıkmaz. ii) Alçak gerilim sisteminin nötr iletkeni,

d1/i koşuluna uygun biçimde transformatör merkezinin topraklama düzenine bağlı değilse, alçak gerilim sisteminin nötr iletkeni, elektriksel olarak bağımsız bir topraklama düzenlemesi yardımı ile topraklanmalıdır(Şekil-9a’da TN-b). Bu durumda

e1 uygulanır. Not: Transformatör merkezi bir binanın içinde ise, transformatör merkezine, alçak gerilim sistemi nötr iletkeninin topraklama düzeninden elektriksel olarak bağımsız bir topraklama düzeni yapılması mümkün olmayabilir. 2) TT sistemleri

i) Zorlanma gerilimi U2 , (RE x IE + Uo) ve Çizelge-14’de verilen ayırma süresi arasındaki bağıntı, tesisin alçak gerilim işletme elemanları için olanlarla uyumlu ise, alçak gerilim sisteminin nötr iletkeni, transformatör merkezinin topraklama düzenlemesine bağlanabilir (Şekil-9b’de TT-a). Not : Transformatör merkezi, global topraklama sisteminin bir bölümü ise, Madde 11’deki kurallar uygulanabilir. ii)

d2/i’deki koşul sağlanamıyorsa, alçak gerilim sisteminin nötr iletkeni, elektriksel olarak bağımsız bir topraklama düzenlemesi yardımı ile topraklanmalıdır( Şekil-9b’de TT-b). Bu durumda

e1 uygulanır. 3) IT sistemleri:

i) Uf , (RE x IE ) geriliminin Şekil-6’ da verilen sürede ayrılması durumunda, alçak gerilim tesisine ilişkin işletme elemanlarının açıktaki iletken bölümleri, sadece transformatör merkezine ilişkin topraklama düzenlemesine bağlanabilir (Şekil-9c ve Şekil-9g). Bu koşul tam olarak sağlanamaz ise; - Alçak gerilim tesisine ilişkin işletme elemanlarının açıktaki iletken bölümleri, transformatör merkezinin topraklama düzenlemesinden elektriksel olarak bağımsız bir topraklama düzenlemesine bağlanmalıdır (Şekil –9d ve Şekil-9f) ve - IT-b sistemi (Şekil-9d) için alçak gerilim tesisine ilişkin işletme elemanlarının açıktaki iletken bölümlerinin düzenlemesinin toprağa geçiş direnci, Uf geriliminin (bu durumda RA x Ih) Şekil-6’daki eğri ile uyumlu olacak bir sürede ayrılmasına yetecek kadar düşük olmalıdır. ii) Zorlanma gerilimi (RE x IE + Uo) ve Çizelge-14’de verilen ayırma süresi arasındaki bağıntı, AG tesisine ilişkin işletme elemanları için olanlarla uyumlu ise, alçak gerilim tesisine ilişkin işletme elemanlarının açıktaki iletken bölümleri, transformatör merkezine ilişkin topraklama düzenlemesinden (Şekil-9d) elektriksel olarak bağımsız bir topraklama düzeni üzerinden topraklandığında, varsa alçak gerilim sisteminin nötr empedansı, transformatör merkezinin topraklama düzenlemesine bağlanabilir. Bu koşul tam olarak sağlanamaz ise, nötr empedansı, elektriksel olarak bağımsız bir topraklama düzenlemesi üzerinden topraklanmalıdır (Şekil-9e ve Şekil-9f). Bu durumda

a) Genel: Bu bölüm, iletişim tekniğine ilişkin cihaz ve tesislerin, insan ve hayvanlar için yaşam ve sağlık açısından ve nesneler için ortaya çıkabilecek diğer tehlikelere karşı güvenliğini sağlamayı amaçlar. Ayrıca iletişim tesislerine ilişkin topraklama tesislerinin düzenlenmesi (iletişim topraklama tesisleri) ve aynı zamanda iletişim tesislerindeki potansiyel dengeleme tesisleri veya bunların diğer topraklama tesisleri ile karşılaşma durumları için de bu bölüm geçerlidir. Bu bölüm, kendileri için ayrı bir standart bulunmayan haberleşme ve bilgi-işlem tesislerinin güvenliği için de aynı şekilde geçerlidir. Not 1 : İletişim sistemlerine örnekler aşağıda verilmiştir: - Her çeşit ve büyüklükte, hatlı veya hatsız iletişim yapabilen telefon, yazı ve resim iletişim tesisleri, - Kısa mesafeli el telsizleri, - Akustik ve optik göstergeli çağırma, arama ve sinyal tesisleri, - Ses düzenleri, - Elektriksel çalışma saati tesisleri, - Yangın, hırsız ve soygun tehlikesi alarm tesisleri, - Diğer tehlike uyarı ve güvenlik tesisleri, - Raylı sistem ve trafik sinyalizasyon tesisleri, - Uzaktan kumanda tesisleri, - İletişim (kuranportör vb) düzenleri, - Radyo, televizyon, ses ve görüntü aktarma tekniği tesisleri. İletişim cihazları, yukarıda adı geçen tesislerde kullanılan cihazlardır. Not 2 : Bilişim tekniği (information) düzenleri de (bilgi-işlem düzenleri ve büro makineleri) EN 60950’ye göre yukarıda belirtilen tesislerin içinde bulunabilir. Not 3: Bilgi işlem makinelerine takılan radyo frekanslı girişim bastırma filtreleri yüksek toprak kaçak akımı meydana getirebilirler. Bu gibi durumlarda koruyucu toprak bağlantısındaki bir devamlılık arızası tehlikeli dokunma gerilimine neden olabilir. Bu bölümün amaçlarından biri de bu tehlikeyi ortadan kaldırmaktır. Bu bölümdeki kurallar, - TS 40’a uygun bir fiş ve priz ile bağlanan veya benzeri donanım için, toprak kaçak akımı TS EN 60950’de belirtilen sınırları aşan, - Kaçak akımı, TS EN 60950'de belirlenen kurallara uygun olan, bilgi-işlem donanımının binanın elektrik güç tesisatına bağlanmasında da kullanılır. Bu bölümdeki kurallar, binalar için donanımın bağlantı ucuna kadar olan sabit tesisata (priz veya bağlantı kutusuna kadar) uygulanır. Ayrıca bilgi işlem dışında, radyo frekans girişim bastırma filtrelerine ilişkin kurallardan doğan, yüksek kaçak akımı geçiren endüstriyel kontrol ve haberleşme donanımı gibi tesisatlara da uygulanır. Bilgi-işlem tesislerinin bu bölümde yer almayan diğer topraklama kuralları için TS IEC 60364-7-707'ye, potansiyel dengeleme ve topraklama düzenlemeleri için TS IEC 60364-5-548 standartlarına da bakınız. Bina tesisatlarında elekromanyetik girişimlere karşı koruma önlemleri için TS IEC 60364-4-444 standardında öngörülen hususlar dikkate alınmalıdır.

ata (priz veya bağlantı kutusuna kadar) uygulanır. Ayrıca bilgi işlem dışında, radyo frekans girişim bastırma filtrelerine ilişkin kurallardan doğan, yüksek kaçak akımı geçiren endüstriyel kontrol ve haberleşme donanımı gibi tesisatlara da uygulanır. Bilgi-işlem tesislerinin bu bölümde yer almayan diğer topraklama kuralları için TS IEC 60364-7-707'ye, potansiyel dengeleme ve topraklama düzenlemeleri için TS IEC 60364-5-548 standartlarına da bakınız. Bina tesisatlarında elekromanyetik girişimlere karşı koruma önlemleri için TS IEC 60364-4-444 standardında öngörülen hususlar dikkate alınmalıdır.

b) Bu bölüm, iletişim tesislerinin yapılması, genişletilmesi, değiştirilmesi ve işletilmesi sırasında ortaya çıkabilecek, özellikle tehlikeli vücut akımlarına karşı (dolaylı dokunma) kullanılacak koruma yöntemlerini ve bunların deneyden geçirilmelerini kapsar. Ayrıca bir iletişim tesisinin çalışması için, topraklama ve potansiyel dengelemesi açısından öngörülen koşullar da bu bölümde özetlenmiştir.

c) Ana amacı yaşamın ve nesnelerin korunması olan ve güvenilirlik, çalışma güvenliği ve işletme açısından özel koşullar istenen iletişim tesisleri için, bunlarla ilgili standartların ayrıca göz önünde tutulması gerekir. Not: Özel koşullar gerektiren tesislere örnekler, - Raylı sistem sinyalizasyon tesisleri, - Trafik sinyalizasyon tesisleri ve, - Yangın, hırsız ve soygun tehlikesi alarm tesisleridir. İletişim tesisleri ve cihazlarının içindeki, alçak veya yüksek gerilimli tesis ve cihazlardan güvenli şekilde ayrılmaları mümkün olmayan kısımlar için, bu gerilimlerle işletilen tesis ve cihazlar için geçerli olan (kuvvetli akım tesisleri ve cihazlarına ilişkin) standart ve yönetmelikler geçerlidir. Yüksek gerilim hatlarını iletim ortamı olarak kullanan taşıyıcı frekansla iletişim tesislerinin (kuranportör tesislerinin) yüksek gerilim koruması için IEC 60481 geçerlidir. Genel Kurallar ve Kontroller

a) İletişim tesisleri ve cihazları, dokunulabilecek kısımlarında; - Normal ve anormal işletme koşullarında 2. boyutlandırma sınıfından, - Hata durumunda 3. boyutlandırma sınıfından bir gerilim meydana gelmeyecek şekilde planlanmalı, imal edilmeli, kurulmalı ve bakımları yapılmalıdır (boyutlandırma sınıfları için Madde 4’e ve Madde 16’ya bakınız). Kontrol: Gözle muayene ve ölçme (Madde 15-b/i ve

b/ii’ye bakınız)ile yapılmalıdır.

b) Koruma düzenleri, kendileri için geçerli olan standartlara uygun olmalıdır. Bunlar, elektrik değerleri (örneğin yalıtım dirençleri veya çalışmaya başlama gerilimleri), toz, yoğunlaşmış su ve benzerleri gibi dış etkilerle zararlı değişimlere uğramayacak şekilde düzenlenmelidir. Değiştirilebilen koruma düzenlerinin kullanılması durumunda, bunlara ilişkin karakteristik değerler veya renkler, tutma kolu üzerinde veya bunun hemen yakınında belirgin şekilde işaretlenmelidir. Koruma düzenleri, koruma iletkenleri (PE) veya fonksiyon topraklaması ve koruma iletkenleri (FPE) üzerinde bulunmamalıdır. Kontrol: Gözle muayene (Madde15-b/i’ye bakınız) ile yapılmalıdır.

c) İletişim cihazlarının kaçak akımları için, yüksek frekanslarda elektrik akımına karşı daha az duyarlılık göz önünde tutulabilir. 1) Koruma sınıfı I olan iletişim cihazlarının gövdelerindeki kaçak akım, sürekli olarak buna ilişkin koruma iletkeni üzerinden akar. 2) İletişim cihazının koruma iletkeni genel kullanım amaçlı bir fiş-priz sistemi üzerinden tüketici tesisatının koruma iletkeni ile bağlanıyorsa, kaçak akım değeri 3,5 mA’lik sınır değerini aşmamalıdır. 3) İletişim cihazının koruma iletkeninin kesiti en az: - 1,5 mm2 ise ve bu iletken tüketici tesisatının koruma iletkenine doğrudan sıkı şekilde bağlanıyorsa, - 2,5 mm2 ise ve bu iletken tüketici tesisatının koruma iletkenine bir geçmeli klemensle bağlanıyorsa, bu durumlarda kaçak akım değeri 10 mA’lik sınır değerini aşmamalıdır. 4) İletişim cihazı, kesiti ≥ 10 mm2 olan bir koruma iletkeni ile tüketici tesisatına veya fonksiyon ve koruma topraklaması üzerinden topraklayıcıları birleştirme iletkenine bağlanıyorsa, kaçak akım, 10 mA’lik sınır değeri aşabilir. Not : Kaçak akım, kişiler tarafından, ancak koruma iletkeninin kesilmesi durumunda hissedilebilir. Kesitleri ≥ 10 mm2 olan iletkenler için mekanik nedenlerle koruma iletkeninde bir kesinti olmayacağı kabul edilir. Kontroller için Temel Kurallar

a) İletişim cihazlarının imalatı sırasında ve iletişim tesislerinin kuruluşunda, yaşam, sağlık ve nesnelerin tehlikelerden korunması için güvenlik koşullarının yerine getirilmiş olup olmadığı tespit edilmelidir.

b) Kontrol yöntemleri : Kontrol, gözle muayeneyi, denetimi ve ölçmeyi kapsar.

i) Gözle muayenede: - İşletme elemanlarındaki zarar ve noksanların görülüp görülemediği, - İşletme elemanlarının ilgili standartlara uygun olup olmadıkları ve öngörüldüğü şekilde yerleştirilip yerleştirilmedikleri, örneğin bir güvenliğinin kontrol edildiğine ilişkin test işaretine sahip olup olmadıkları veya imalatçı tarafından güvenlik tekniği ile alakalı özelliğine dair bir açıklamasının olup olmadığı, - İletkenlerin hatasız, kusursuz ve bağlama şemalarına uygun olarak bağlanmış olup olmadıkları, - Koruma düzenleri ve koruma iletkenlerinin istenildiği şekilde düzenlenmiş ve işaretlenmiş olup olmadığı, - İsim plakalarının, anma değerlerinin, norm renklerin istenilenlere uygun olup olmadığı, - İstenilen kapak veya mahfazaların mevcut olup olmadıkları, tespit edilir. ii) Ölçmede, uygun ölçü düzenleriyle, öngörülen değerlerin sağlanıp sağlanmadığı kontrol edilir. Ölçme için, mümkün olduğu takdirde, örneğin aşağıdaki büyüklükler söz konusu olabilir: - Yalıtım direnci, - Topraklama direnci, çevrim direnci, - Kısmi boşalma gerilimi, - Dokunma gerilimi, - Kaçak akım. Vücut Akımlarını veya Dokunma Gerilimlerini Sınırlayarak Koruma

a) Vücut akımının sınırlanması ile koruma: Gerilim altındaki kısımlara dokunma sırasında insan vücudundan akan akımların tehlikesi, akımın yüksekliğine, etki süresine ve alternatif akımda ek olarak onun frekansına ve dalga şekline bağlıdır. Akım değerleri, fizyolojik etkilerinin farklı derecelerine göre 1A, 1B, 2 ve 3 gibi boyutlandırma sınıfına ayrılır (Çizelge-15’e bakınız). Çizelge-15 Doğru ve alternatif akım için belirlenen boyutlandırma sınıflarına ilişkin anma değerleri Boyutlandırma sınıfı 1A 1B 2 3 Alternatif akımlar 1) n1 . 0,5 mA n2 . 3,5 mA n2 . 10 mA veya 2) pi ~ . 10 mA Boyutlandırma sınıfı 2’yi aşan değerler Doğru akımlar 1) 2 mA 10 mA pi = . 30 mA 1) n1 , n2 katsayıları 100 Hz’e kadar frekanslarda, pi ~ , pi = katsayıları 2 s’den sonraki etki sürelerinde 1 değerini alırlar. 2) n2 veya pi ~ katsayısından daima daha büyük olanı dikkate alınır. n1 , n2, pi ~ , pi = katsayıları için Ek-Y’de Y.2’ye bakınız. Akım değerleri, büyüklükleri açısından dokunma direncinden bağımsız olan (sabit akım kaynaklarına dokunma) vücut akımları için de geçerlidir.

b) Çizelge-15’deki akımların kontrolü: 100 Hz’in üzerindeki alternatif akımlar (doğru akım bileşenleri olanlar da dahil) Şekil-10’daki bağlantı devresi üzerinden ölçülür. Ampermetrenin iç direnci, ilgili frekans bölgesinde 5 W’u geçmemelidir. Şekil-10 100 Hz’in üzerindeki frekanslara sahip periyodik akımların ölçülmesi için bağlantı devresi Sadece, yapısal olarak tamamen kavramanın mümkün olmadığı küçük yüzeyli dokunmalar mümkün ise ve normal işletmedeki toprağa karşı boşta çalışma gerilimi 250 V’u geçemezse, 100 Hz’e kadar alternatif akımlar ve doğru akımlar 10 kW’luk bir direnç üzerinden ölçülebilir. 100 Hz’in üstündeki alternatif akımlarda (doğru akım bileşenleri olanlar da dahil) Şekil-11’deki bağlantı devresi kullanılır. 10 kW’luk direncin ve Şekil-11’deki bağlantı devresinin kullanılması durumunda, ek olarak aşağıda belirtilen koşullardan birinin sağlanması zorunludur:

i) Elektrik işletme yerlerindeki sabit akım devreleri söz konusu olmalıdır veya, ii) Dokunulabilecek kısımların genel bir tehlike uyarısıyla donatılmış olmaları gerekir veya, iii) Akımların, güvenli bir akım kaynağından üretilmeleri gerekir. Not : Korku tepkisi nedeniyle, küçük yüzeyli bir el teması aynı zamanda kısa süreli bir temastır. Şekil-11 Küçük yüzeyli temaslarda 100 Hz’in üstündeki periyodik akımların ölçülmesi için bağlantı devresi

c) Dokunma geriliminin sınırlanması ile koruma:

i) Düşük dirençli gerilim kaynaklarına (sabit gerilim kaynakları) dokunma sırasında ortaya çıkan vücut akımları, vücut direncinden başka, dokunma akım devresinde tesadüfen mevcut olabilecek ek geçiş dirençlerine de bağlı olduğundan, akımlar yardımıyla gerilimlerin hesaplanması, esas itibariyle mümkün değildir.

ondansatörlere dokunma durumunda, boşalma-zaman sabiti (T) nedeniyle sadece sınırlı bir etki süresi ortaya çıkar. Şekil-12’de, 1A, 1B ve 2 boyutlandırma sınıfına karşı düşen dolma gerilimlerinin, kapasiteye bağlı anma değerleri gösterilmiştir. Bu değerler sadece, kondansatörün insan vücudu üzerinden tek bir kerelik boşalması gibi bir özel durum için geçerlidir. Boşalmalar 2 s’den daha az bir zamanda tekrarlayabilirse, bu periyodik bir olaydır (Ek-Y’de Y.1’e bakınız). Frekans ve etki süresinin tesiri için m, n ve p katsayılarının belirlenmesine ilişkin detay bilgiler Ek-Y’de Y.2’de verilmiştir. iv) Kontrol: Sadece cihazlarda: İlgili cihaz standardına uygun olarak tip testi çerçevesinde yapılan ölçmedir. 1A, 1B ve 2 boyutlandırma sınıfındaki gerilimlerin ölçülmesinde gerilim kaynağı, her bir ilgili boyutlandırma sınıfında izin verilen akımlar aşılmayacak şekilde yüklenebilir.

d) Vücut akımlarının veya dokunma gerilimlerinin sınırlandırılmasıyla yapılan koruma sadece akım ve gerilimler için verilen boyutlandırma değerlerinin tutulmasına bağlı olmayıp, boyutlandırma için esas alınmış olan frekanslardan, etki sürelerinden veya dalga şekillerinden fizyolojik olarak daha elverişsiz olanların engellenmesine de dayanır. Evcil hayvanların korunması için genel olarak 1B boyutlandırma sınıfının değerleri kullanılır. Topraklama Direnci, Potansiyel Dengeleme ve Korozyona Karşı Koruma ile İlgili Kurallar Madde17-a) Topraklama direnci: Topraklama direnci, fonksiyon topraklaması, fonksiyon ve koruma topraklaması ve aşırı gerilim koruma düzenlerinin topraklamasından istenen özelliklere uygun olarak boyutlandırılmalıdır. Not : Fonksiyon topraklamasında topraklama direncinin sınır değeri, toprak üzerinden iletilen işletme akımlarının mutlak değeri ve toprağı da kullanan işletme akım devrelerinde izin verilen yabancı gerilimle tespit edilir. Fonksiyon ve koruma topraklamasında topraklama direnci, ek olarak, izin verilen dokunma gerilimiyle tayin edilir (Madde 21’e bakınız). Aşırı gerilim koruma düzenlerinin topraklanmasında sadece, eğer işletme akım devrelerinin azaltılmış aşırı gerilimleri uzak bir referans toprağa göre ölçülüyorsa veya komşu tesis kısımları arasındaki tehlikeli olabilecek gerilimler, örneğin potansiyel dengeleme bağlantılarıyla önlenemiyorsa, topraklama direnci küçük olmalıdır. Burada aşırı gerilim koruma düzenlerinin çalışması güvenlik altına alınmalıdır.

b) Potansiyel dengelemesi: 1) Aralarında, insanlar için tehlikeli olabilecek veya örneğin arklı atlamalar sonucunda nesnelere zarar verebilecek gerilimlerin ortaya çıkabileceği birbirinden bağımsız sistemlerin topraklama tesisleri veya topraklama tesislerinin kısımları, potansiyel dengelemesi için birbirleriyle iletken olarak veya açık topraklamalarla bağlanmalıdır. Potansiyel dengelemesi iletkenlerle, hatların ekranıyla veya iletken mahfazalarla ya da tesis kısımlarıyla yapılabilir. Not : Tesis kısımları olarak metal su boruları, kalorifer tesisatı, kablo kanalları ve benzerleri kullanılabilir.

Potansiyel dengelemesi: 1) Aralarında, insanlar için tehlikeli olabilecek veya örneğin arklı atlamalar sonucunda nesnelere zarar verebilecek gerilimlerin ortaya çıkabileceği birbirinden bağımsız sistemlerin topraklama tesisleri veya topraklama tesislerinin kısımları, potansiyel dengelemesi için birbirleriyle iletken olarak veya açık topraklamalarla bağlanmalıdır. Potansiyel dengelemesi iletkenlerle, hatların ekranıyla veya iletken mahfazalarla ya da tesis kısımlarıyla yapılabilir. Not : Tesis kısımları olarak metal su boruları, kalorifer tesisatı, kablo kanalları ve benzerleri kullanılabilir. 2) Bir potansiyel dengeleme iletkeninin veya iki cihaz arasındaki başka bir potansiyel dengeleme bağlantısının kesiti en azından daha küçük olan cihaz koruma iletkeninin (PE) kesitine uygun olmalıdır. Bununla birlikte bükülgen şebeke bağlantı hatları için kesit en az 0,75 mm2 bakır ve sabit döşenmiş şebeke bağlantı hatları için minimum 1,5 mm2 bakır olmalıdır. Eğer kesitlerinin toplamı belirtilen koşullar için yeterliyse, iki cihaz arasındaki potansiyel dengeleme iletkeni olarak bütün referans iletkenleri kullanılabilir. 3) İletişim tesisinin bulunduğu yerdeki potansiyel dengeleme barası ile buna ilişkin şebeke beslemesinin koruma iletkeni (PE) arasındaki tamamlayıcı potansiyel dengelemesi için kullanılan potansiyel dengeleme iletkeninin kesiti bu koruma iletkeninin (PE) 0,5 katı, mekanik koruma durumunda en az 2,5 mm2, mekanik korumasız en az 4 mm2 olmalıdır; bununla beraber kesitin 50 mm2’yi geçmesi gerekmez.

f1’deki koşul sağlandığı takdirde, ana potansiyel dengelemesine bağlanan topraklama birleştirme iletkeni ile iletişim tesisinin bulunduğu yerdeki bir potansiyel dengeleme barası arasında özel bir potansiyel dengeleme iletkeni gerekmez. 4) Madde17-b2’ye veya Madde17-b3’e göre boyutlandırılmış potansiyel dengeleme iletkenleri veya herhangi bir potansiyel dengeleme bağlantısının bağlantı kısımları sarı-yeşil renkle işaretlenebilir. Kesitleri daha küçük olan işletme potansiyel dengeleme iletkenleri sarı -yeşil renkle işaretlenemez.

c) Korozyona karşı koruma: İşletme doğru akımları, çıkan doğru akımın akım yoğunluğu, metal koparması sonucu topraklayıcıları ve böylece bunların etkilerini bozmayacak bir büyüklükte topraklayıcı üzerinden geçirilmelidir. Madde oluşumu ile korozyon zararlarını önlemek için, topraklama toplama iletkenlerine, elektrokimyasal olarak uygun olmayan topraklayıcıların bağlanmaması gerekir. İletişim Sistemleri için Kullanılacak Topraklama Tesislerinin Yapılmasıyla İlgili Kurallar

a) Genel: İletişim sistemlerindeki topraklama tesisatının yapılışı, onda aranan koşullara ve yerel özelliklere uygun olarak değişir. Bu topraklama, ya tamamen işletme amacıyla kullanılmak üzere fonksiyon topraklaması olarak veya fonksiyon ve koruma amacıyla kullanılmak üzere fonksiyon ve koruma topraklaması olarak yapılır. Fonksiyon topraklaması aynı zamanda fonksiyon potansiyel dengelemesi amacına hizmet edebilir, aynı şekilde fonksiyon ve koruma topraklaması, fonksiyon ve koruma potansiyel dengelemesinin görevlerini üstlenebilir. Fonksiyon ve koruma topraklamasına, Madde18-c’de belirtilen ek koşullar da sağlanmalıdır.

b) Fonksiyon topraklaması: 1) Topraklayıcılar: İletişim tesisine ilişkin topraklama tesisi için yapılan topraklayıcı olarak, (Ek-T’ye göre) yapılan topraklayıcılardan birisi yerine şunlar da kullanılabilir: - Topraklama etkisi olan iletişim kablolarının iletken dış kılıfları, - Betonarme binaların demir hasırları da dahil olmak üzere temel topraklayıcılar, - Binanın TS 622 ve TS IEC 60364-4-443 standartlarına uygun olarak yapılmış yıldırıma karşı koruma tesisi, - Gaz boru hatları dışında topraklama etkisi olan boru hatları (burada korozyon tehlikesi dikkate alınmalıdır), - Alternatif akımla çalışan raylı sistemlerdeki, özel olarak demiryollarında kullanılan iletişim tesisleri için yapılan raylı sistem toprağı. Burada, bu topraklayıcıların görevlerini tam olarak yerine getirdikleri kabul edilmektedir. 2) Toprak toplama (birleştirme) iletkeni: Topraklama birleştirme iletkeni (A), topraklama ring iletkeni, toprak toplama barası veya topraklama klemensi olarak yapılabilir. 2.1) Topraklama ring iletkeni: - Eğer binanın taban alanı büyükse, topraklama tesisine duyarlı teknik donanımlar bağlanmışsa ve bağlanacak topraklayıcılar ve bağlantı yerleri binanın büyük bir bölümüne dağılmış ise, bir topraklama ring iletkeninin yapılması gereklidir. Topraklama ring iletkeni, topraklayıcı olarak kullanılan iletken kablo dış kılıfları, su ve kalorifer boruları ve benzerleri en kısa yoldan birbirleriyle bağlanabilecek şekilde döşenmelidir. Not : Bu şekilde, kablo dış kılıfları, su boruları ve benzerleri üzerinden dışarıdan gelerek topraklama tesisatına ulaşan potansiyeller, düşük dirençli topraklama ring iletkeni bağlantısı üzerinden doğrudan doğruya topraklayıcılar vasıtasıyla dengelenir (eşitlenir) ve iletişim tesisinin topraklama tesisiyle bağlı kısımlarını etkilemezler. - Malzeme olarak kesiti en az 50 mm2 olan bakır kullanılmalıdır. Topraklama ring iletkeni sıva üzerine, amaca uygun şekilde duvardan 3 ila 5 cm uzaklıkta döşenmelidir. Yalıtılmamış malzeme kullanılması durumunda topraklama ring iletkeni, tutturucularda ve duvar geçişlerinde korozyona karşı yalıtılmalıdır. Topraklama ring iletkeni üzerindeki bağlantılar lehim, kaynak veya elektrik olarak bunlara eşdeğer, çözülmesi mümkün olmayan başka bir yöntemle yapılmalıdır. Giriş ve çıkış bağlantıları klemenslerle yapılmalıdır. 2.

) Topraklama klemensi: Topraklama iletkenleri çok az olan tesislerde topraklama birleştirme iletkeni (A) olarak vidalı klemens kullanılabilir. Malzeme birikmesi neticesinde korozyon oluşması önlenmelidir. 2.4) Topraklama birleştirme iletkenlerine yapılan bağlantılar: Farklı topraklayıcıların topraklama iletkenleri (Madde 18-b2.5’e bakınız), sadece topraklama birleştirme iletkeninde (A) birbirleriyle bağlanmalıdır. Eğer topraklama ring iletkeni veya toprak toplama barası şeklinde bir topraklama birleştirme iletkeni gerekiyorsa, bu, binada mevcut olan potansiyel dengeleme barasına bağlanmalıdır. Topraklama ring iletkeni veya toprak toplama barası bulunmayan daha küçük iletişim tesislerinde, tüketici tesisin mevcut bir potansiyel dengeleme barası, iletişim tesisinin topraklama birleştirme iletkeni olarak kullanılabilir. Henüz tüketici tesisinin potansiyel dengeleme barasına bağlanmamış olmaları koşulu ile, topraklama birleştirme iletkenine (A) şunlar bağlanabilir:

i) İletişim sistemi topraklayıcısı, ii) Binanın temel topraklaması, iii) İletişim kablolarının iletken dış kılıfları, iv) Binanın çelik hasır konstrüksiyonu,

v) İletken malzemeden yapılmış içme suyu ve pis su boruları, vi) Merkezi ısıtma sistemi, vii) Raylı sistem toprağı, viii) Anten tesisatı için topraklama iletkeni, ix) Aşırı gerilim koruma cihazlarının topraklama iletkenleri,

x) Madde-25’e uygun, binalara ilişkin yıldırıma karşı koruma topraklaması, xi) Bina içindeki gaz hatları (sadece potansiyel dengelemesi için), xii) Koruma iletkeni (PE), xiii) PEN-iletkeni (PEN), xiv) 1 kV’un üstündeki gerilimlerde transformatörlerin alçak gerilim tarafındaki yıldız noktaları, xv) İletişim sisteminin merkezi beslenmesi durumunda, besleme tesisinin topraklanan kutbu; bu iletken aynı zamanda, koruma sınıfı I olan (Şekil-14 ve Şekil-15’e bakınız) iletişim cihazları için fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeni (FPE)’dir, xvi) Koruma sınıfı II olan iletişim cihazları da dahil olmak üzere, iletişim cihazları için kullanılan fonksiyon topraklama iletkeni (FE). 2.5) Topraklama iletkeni: - Toprak üstündeki topraklama iletkenleri kontrol edilebilecek şekilde döşenmeli ve bağlantı noktalarına ulaşılabilir olmalıdır. Bunlar mümkün olan mekanik ve kimyasal bozulmaya karşı korunmalıdır. - Topraklama iletkenleri ve topraklama birleştirme iletkenlerinin (A) birbirleriyle ve aynı zamanda bunlara yapılan saplamalarla olan bağlantıları, elektriksel olarak iletken bağlantının sürekliliği güvenlik altına alınacak şekilde yapılmalıdır. Bağlantı yerleri korozyona karşı korunmalıdır. - Çelik-beton konstrüksiyonlarda ve çelik-beton yapılarda, sadece koruma amacına hizmet edenlerin dışındaki topraklama iletkenleri beton konstrüksiyonlar içine gömülebilir. Bunlar, kolay erişilebilir bağlantı noktalarına sahip olmalı ve bunların arasında, beton konstrüksiyon içinde kesintisiz olarak devam etmelidirler.

iletkenleri ve topraklama birleştirme iletkenlerinin (A) birbirleriyle ve aynı zamanda bunlara yapılan saplamalarla olan bağlantıları, elektriksel olarak iletken bağlantının sürekliliği güvenlik altına alınacak şekilde yapılmalıdır. Bağlantı yerleri korozyona karşı korunmalıdır. - Çelik-beton konstrüksiyonlarda ve çelik-beton yapılarda, sadece koruma amacına hizmet edenlerin dışındaki topraklama iletkenleri beton konstrüksiyonlar içine gömülebilir. Bunlar, kolay erişilebilir bağlantı noktalarına sahip olmalı ve bunların arasında, beton konstrüksiyon içinde kesintisiz olarak devam etmelidirler. - Toprak teması veya kısa devresi durumunda, onun vasıtasıyla iletişim besleme akım devresine ilişkin öndeki koruma düzeninin, fonksiyon topraklaması iletkeninde izin verilmeyen bir sıcaklık ortaya çıkmadan açmak zorunda olduğu fonksiyon topraklaması iletkeninin (FE) parçaları için minimum kesit, koruma düzeninin anma akımına ve Çizelge-17’ye göre seçilir. Çizelge-17 Fonksiyon topraklaması iletkeninin (FE) parçaları için minimum kesitler İlgili koruma düzeninin anma akımı 1) (A) B a k ı r iletkenin minimum kesiti (mm2) 25’e kadar 35’e kadar 50’ye kadar 63’e kadar 125’e kadar 160’a kadar 224’e kadar 250’ye kadar 630’a kadar 800’e kadar 1000’e kadar 2,5 4 6 10 16 25 35 50 70 95 120 1) Koruma düzeni, topraklama iletkeninin yolu üzerine konamaz. - Eğer topraklama iletkeni, toprağı kullanan bir işletme akım devresinin parçası olmakla birlikte, kesilmesi durumunda nesnelerin zarara uğraması mümkün olmayacaksa, Çizelge-17’de 2,5 mm2 olarak verilen minimum kesitin altına inilebilir. Not : Bu durum örneğin, bir toprak tuşu ile yardımcı bir devrenin tetiklenebildiği telefon cihazları için geçerlidir. Tesis kısımlarının fonksiyon topraklaması olarak kullanılan ve besleyen işletme akım devresinin topraklanmış iletkeninin dışında döşenen (Şekil-15’e bakınız) ek topraklama iletkeni (C3)’ün minimum kesiti, öndeki koruma düzeninin anma akımına ve açma koşullarına uydurulmalıdır. Bunun için Çizelge-17’den alınan değer, aşağıdaki denklemden hesaplanan değerle karşılaştırılır. Ek topraklama iletkeninin minimum kesiti daha sonra bu iki değerin büyüğüne uygun olarak boyutlandırılır. Burada: S1 Tamamlayıcı topraklama iletkeni C3’ün kesiti (mm2), S2 Gerilim altında bulunan (aktif) C1 iletkeninin kesiti (mm2), UN Anma gerilimi (V), IA Önde bağlı bulunan koruma düzeninin £ 5 s’lik açma zamanı için açma akımı (A ), c Elektriksel iletkenlik (S m/mm2), l Tek kablo uzunluğu (m). Not : Koruma iletkenlerinin kesitlerinin boyutlandırılması için Üçüncü Bölüm’e bakınız. Şekil-14 İletişim sistemine ilişkin akım beslemesinin anma gerilimleri sınırlanmaksızın bir iletişim tesisi için işletme ve koruma topraklamasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.

ğer çelik hasırların her biri birbirleriyle iletken şekilde bağlanmış ise, çelik hasırlar topraklama birleştirme iletkeni (A)’ya bağlanmalıdır. Not : Eğer çok büyük empedanslar nedeniyle iletişim akım devreleriyle izin verilmeyen kuplajlar ortaya çıkar veya geçiş dirençleri değişken olursa, farklı potansiyellerdeki kısımlar arasında, potansiyel dengeleme iletkenlerine paralel olan çelik hasırlar üzerinden akan dengeleme akımları, iletişim sisteminde arızalara neden olabilir. Çelik hasırların iletken olarak bağlantısı, örneğin kaynak veya itinalı şekilde yapılan tel bağlantılarıyla yapılabilir. Bina statiği nedeniyle kaynak yapmak mümkün değilse, kendi aralarında kaynaklanan ve çelik hasıra tel ile bağlanan ek inşaat demirleri yerleştirilir. Bir binanın çelik hasırının iletken olarak bağlanması hazır duvarlarla yapılan binalarda dahi sadece binanın yapılışı sırasında mümkündür. Çelik konstrüksiyon ve çelik hasırlar üzerinden yapılacak potansiyel dengelemesinin, bu nedenle, daha temellerin ve yüksek binaların planlanması sırasında göz önünde tutulması gerekir.

c) Fonksiyon ve koruma topraklaması: Fonksiyon ve koruma topraklaması, - Ya, iletişim işletme akım devresinin aynı zamanda besleme için de kullanılan topraklanmış iletkeni Şekil-14’deki gibi kullanılarak, - Ya da Şekil-15’deki gibi tamamlayıcı bir topraklama iletkeni (C3) ile, yapılabilir. Şekil-14 ve Şekil-15’e göre yapılan topraklamalarda,

c1 ila

c9’daki koşullar da geçerlidir. 1)

b2.4’de xii) ila xvi)’de belirtilmiş olan topraklama birleştirme iletkenine (A) yapılabilecek bağlantıların mutlaka yapılması zorunludur. 2) Eğer kesinti nedeniyle koruma fonksiyonu ortadan kalkacak ve bağlı bulunan kuvvetli akım tüketicilerinin koruma önlemleri etkisiz duruma gelecekse, bir tesise ilişkin fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeninin (FPE) hiçbir yerde kesilmesine izin verilemez. 3) Fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeninin (FPE) kesintilerden korunması için, bağlantı ve klemens yerlerinin iyi iletken şekilde yapılması ve sadece alet yardımıyla sökme işlemi yapılabilecek şekilde, mekanik olarak güvenlik altına alınmış olmalıdır. 4) Tesislerin iletken kısımlarına (mahfaza, konstrüksiyon kısımları ve iskeletlerine) Fonksiyon ve koruma topraklaması durumunda sadece aşağıdaki koşulların sağlanmış olması durumunda koruma işlevi verilebilir :

i) Bu kısımların bizzat kendilerinin, dolaylı dokunmada ortaya çıkabilecek tehlikeli vücut akımlarına karşı koruma amaçlı bir önlem içine dahil edilmiş olması ve buna uygun olarak birbirleriyle iyi iletken şekilde bağlanmış olmaları durumunda, ii) Bunların uzaklaştırılması durumunda koruma iletkeni kesilmeyecek ve dolaylı dokunmada ortaya çıkabilecek tehlikeli vücut akımlarına karşı koruma önlemleri ortadan kalkmayacaksa, iii) Sabit mahfaza kısımlarındaki bağlantı yerlerinin, sürekli iyi iletken kalacak şekilde kaynaklanmış veya (gerektiği takdirde dişli ve katlı rondelalar kullanılarak) vidalanmış olması durumunda, iv) Mahfaza uzunluğunun 10 m’yi aşması durumunda her iki ucundaki topraklama iletkeni ile topraklama birleştirme iletkenine (A) ve aynı zamanda koruma iletkenine bağlanmış olması durumunda. 5) Fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeni (FPE) üzerine, örneğin sigortalar gibi hiçbir koruma düzeni bağlanamaz. 6) Fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeni (FPE) koruma fonksiyonlarından dolayı, bütün uzunlukları boyunca sürekli olarak sarı-yeşil renkle işaretlenmelidir. Bu işaretleme: -Koruma fonksiyonu olan potansiyel dengeleme iletkeni ve, -Koruma fonksiyonu olan topraklama iletkeni için de kullanılabilir. Diğer iletkenler için sarı-yeşil renklerle işaretleme yasaktır. Dış kılıflı, tek damarlı hatlarda ve kablolarda damar yalıtkanının sürekli olarak renkle işaretlenmesinden vazgeçilebilir; ancak montaj sırasında, son uç noktalarına sürekli bir sarı-yeşil işaret konulmalıdır. No t : Bu anlamdaki son uç noktaları, kablonun veya hattın bağlantı yerlerinde dış kılıfının sıyrıldığı kısımlardır. 7) TN sistemlerde, hata durumunda üzerlerinden geçecek akımla tüketici tesisine ilişkin öndeki koruma düzeninin açma kumandası vereceği fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeni (FPE) ve mevcutsa topraklama birleştirme iletkeninin kısımları (A), en az bunlara ilişkin nötr iletkeni ile (N) aynı iletkenlik değerine sahip olmalıdırlar. 8) TT ve IT sistemlerinde fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeninin (FPE) kesiti, tüketici tesisinin faz iletkeni esas alınarak Çizelge-8’e göre belirlenir.

nlamdaki son uç noktaları, kablonun veya hattın bağlantı yerlerinde dış kılıfının sıyrıldığı kısımlardır. 7) TN sistemlerde, hata durumunda üzerlerinden geçecek akımla tüketici tesisine ilişkin öndeki koruma düzeninin açma kumandası vereceği fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeni (FPE) ve mevcutsa topraklama birleştirme iletkeninin kısımları (A), en az bunlara ilişkin nötr iletkeni ile (N) aynı iletkenlik değerine sahip olmalıdırlar. 8) TT ve IT sistemlerinde fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeninin (FPE) kesiti, tüketici tesisinin faz iletkeni esas alınarak Çizelge-8’e göre belirlenir. Ancak her topraklayıcı başına minimum kesit 10 mm2 bakırdır. Buna ilaveten Üçüncü Bölüm’deki kesitler geçerlidir. 9) İletişim sistemleri için özel olarak diğer tüketici tesislerinden ayrı kurulmuş ve dolaylı dokunmada tehlikeli vücut akımlarına karşı koruma için açma ve ihbar kumandası ile yapılan önlemlerin gerekli olduğu tüketici tesislerinde koruma iletkeninin kesiti Çizelge-8’e göre boyutlandırılır. Topraklayıcı ve Topraklama Tesislerinin Topraklama Dirençlerinin Kontrolü ve Ölçülmesi İçin Kurallar Madde19-a) Koruma topraklaması görevi yapan topraklayıcıların çalışma özellikleri işletmeye alma işleminden önce kontrol edilmelidir. Koruma iletkeni ile yapılan koruma önlemleri için Üçüncü Bölüm’deki kurallar geçerlidir. Ölçme yöntemleri için Üçüncü Bölüm ve Ek’lere bakınız. Topraklama direnci, örneğin kötü ortam koşulları nedeniyle kötüleşip topraklayıcılar etkisiz kalabileceğinden, topraklama tesisine ilişkin topraklama direncinin Ek-P’de öngörülen periyotlara uygun olarak ölçülmesi ve topraklama tesisinin kurallara uygun durumda olup olmadığının kontrol edilmelidir. Aşırı gerilim sınırlayıcılarına (parafudrlar) ilişkin tekil topraklayıcılar, aşırı gerilim sınırlayıcılarıyla birlikte kontrol edilmelidir.

b) 1 W’dan küçük topraklama dirençleri ve büyük topraklama şebekelerinin topraklama dirençleri akım ve gerilim ölçmesiyle tespit edilebilir. Bir ölçü akımı, yeterli uzaklıkta bulunan yardımcı toprağa sokulur ve beklenen gerilim konisi dışındaki bir yardımcı sonda ucunda buna ilişkin topraklayıcı gerilimi okunur. Detaylı bilgi için Üçüncü Bölüm’e bakınız. Not : Bilinen topraklama ölçme cihazlarıyla (yardımcı topraklayıcı ve gerilim sondasıyla köprülü ölçme metodu), sadece yaklaşık 20 m’ye kadar olan küçük boyutlu topraklayıcılar yeterli derecede doğru olarak ölçülebilir.

c) Örneğin kablo, boru hattı veya raylı sistem şebekesi gibi büyük boyutlu topraklayıcıların dirençleri,

b’de belirtilen yöntemlerin hiçbiriyle doğru olarak ölçülemez. Bununla birlikte, eğer yardımcı topraklayıcı ve gerilim sondasının hat güzergahında değil de, buna dik doğrultuda olmasına dikkat edilirse, yaklaşık bir yönlendirici değer elde edilebilir.

d) İletişim tesisinin cinsine bağlı olarak topraklama tesisinin direncinin frekansa göre değişimi de dikkate alınmalıdır. Koruma İletkeni Bağlantısı Olmayan İletişim Cihazları Bulunan İletişim Tesislerindeki Kurallar

Koruma sınıfı II’ye karşı düşen ve koruma iletkeni bağlantıları bulunmayan iletişim cihazlarından meydana gelen iletişim tesislerinin dokunulabilen kısımları, diğer tüketici tesisiyle herhangi bir bağlantıya sahip olmadığı için, iletişim cihazlarının işletme topraklaması bağlantı ucu herhangi bir topraklayıcıya bağlanabilir. Bununla beraber, bir tek iletişim cihazının diğer tüketicilerle birlikte işletildiği bir tüketici tesisine ilişkin nötr iletkeni (N), fonksiyon arızalarının ortaya çıkmasını önlemek için, bir iletişim cihazının fonksiyon topraklaması bağlantı ucuna bağlanmaz. Eğer

f1’deki akım ve gerilim sınırları aşılmıyorsa, o zaman koruma iletkeni (PE) fonksiyon topraklaması olarak kullanılabilir. Koruma İletkeni Bağlantısı Olan İletişim Cihazları Bulunan İletişim Tesislerindeki Kurallar

a) Farklı şebeke şekillerindeki bir tüketici tesisinin parçası olan iletişim tesisleri: İletişim tesislerinde, koruma iletkeni bağlantısı olan iletişim cihazları olarak, koruma sınıfı I olan cihazlarla, koruma yalıtımlı kısımları bulunan cihazlar kullanılır. Koruma sınıfı I olan cihazlarda koruma iletkeni bağlantısı cihaz gövdesi üzerindedir. Koruma yalıtımlı kısımları bulunan cihazlarda koruma iletkeni (PE) cihaz gövdesine karşı yalıtılmış olarak cihaz içine sokulur. Koruma sınıfı I olan iletişim cihazları bulunan iletişim tesisleri bir fonksiyon topraklaması gerektirirlerse ve bu

e’deki her bir şebeke sistem şekli için öngörülen önlemler, iletişim sistemine ilişkin akım beslemesine ve aynı şekilde tesis içindeki, şebeke tarafından beslenen cihazlara ve prizlere ilişkin bağlantıların, bütün şebeke şekillerinden bağımsız olarak yapılabilmesine izin verir. İletişim sistemi beslemesine ilişkin düzenlerdeki koruma iletkeni (PE) için, şebekeye bağlantı cihazlarının, doğrultucuların, bağlama tesislerinin ve benzerlerinin içinde öngörülen bağlantı yerleri, besleme hatlarının fonksiyon ve koruma topraklaması üzerinden topraklanmış başlığıyla bağlanabilir (kesit, Çizelge-17’ye göre). Prizlerin koruma kontakları ve iletişim tesisindeki alçak gerilime bağlanabilen cihazların, koruma iletkenleri (PE) için öngörülen bağlantı yerleri, gövde veya fonksiyon ve koruma topraklamasıyla iyi iletken şekilde bağlanmalıdır. Not :

b ila

e’de ve Şekil-16 ila Şekil-21’de “komşu elektrik işletme elemanları (E)” ile gösterilmiştir. Potansiyel farklılıklarını veya fonksiyon arızalarını önlemek için, bunların koruma iletkeni bağlantı noktaları, iletişim sisteminin koşullarına uygun olarak ya bir koruma iletkeni (PE) ile veya fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeni (FPE) ile bağlanır. Şekil-16 ila Şekil-21 için açıklamalar: A Topraklama birleştirme iletkeni, B İletişim düzeni, C Dağıtım rafı, D İletişim tesisine ilişkin akım beslemesi, E İ letişim tesisinin bulunduğu bölgedeki komşu elektrik işletme elemanları, FPE Fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeni, H Bina bağlantı kutusu (kofra), K Transformatör merkezi, P PE veya FPE’ye yapılan bağlantı, PE Koruma iletkeni, Z Ayırma transformatörü. Topraklama birleştirme iletkenine (A) yapılabilecek bağlantılar: 1 Transformatör merkezinin (K) topraklama iletkenine veya yapı bağlantı kutusuna (H=Kofra) ya da ayırma transformatörün (Z) sekonder tarafındaki yıldız noktasına bağlanan koruma fonksiyonlu potansiyel dengeleme iletkeni veya iletişim sisteminin bulunduğu bölgedeki komşu elektrik işletme elemanlarının (E) koruma iletkenleri (PE), 2 İletişim tesisi toprtaklayıcısı, 3 Temel topraklayıcısı, 4 İletişim kablolarının iletken dış kılıfları, 5 Bina çelik hasırı için, 6 Bina içindeki, iletken su boruları, 7 Kalorifer tesisatı, 8 Yıldırıma karşı koruma topraklayıcısı, 9 Topraklayıcılar, 10 Fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeni (FPE).

b) Aşırı akım koruma düzeni bulunan TN sistemler: 1) Aşırı akım koruma düzeni bulunan TN-S sistemi; İletişim sisteminin bölgesi içinde kalan, kendisine ilişkin transformatör merkezi; komşu elektrik işletme elemanlarının koruma iletkeni bağlantısının PE veya FPE’ye yapılması:

i) İletişim tesisinin, bulunduğu bölgedeki bir transformatör merkezi üzerinden, 1 kV’un üstündeki gerilimlere sahip bir şebekeye bağlanması durumunda, transformatör merkezinin alçak gerilim topraklama tesisi, iletişim tesisine ilişkin topraklama tesisinin topraklama birleştirme iletkenine (A) bağlanmalıdır. Örnek için Şekil-16’ya bakınız. ii) Transformatör merkezinin alçak gerilim tarafındaki doğrudan topraklanmış yıldız noktası ile iletişim sisteminin topraklama tesisi arasında sadece tek bir bağlantı yapılmasına izin verilir. Bu bağlantının kesiti, iletişim sistemi akım beslemesine ilişkin giriş hattı üzerinde bulunan veya iletişim cihazlarının mahfazası içindeki kuvvetli akım tüketicilerine bağlı koruma düzeni, bağlantı hattı üzerindeki gövde veya toprak teması durumunda çalışacak şekilde boyutlandırılmalıdır. Bu bağlantı, koruma işlevi olan bir potansiyel dengeleme iletkenidir (Şekil-16’da A üzerinde bulunan 1 bağlantısına bakınız). Şekil-16

b1’de belirtilen bir iletişim sisteminin fonksiyon ve koruma topraklamasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.) iii) Koruma işlevi de olan potansiyel dengeleme iletkeni için gerekli kesit, Çizelge-8’de belirtilen kesitler de dikkate alınmak kaydıyla, en az 10 mm2 bakır olmak zorundadır. Not : Koruma iletkenleri için geçerli olan en küçük kesitin boyutlandırılması, öncelikle potansiyel dengelemesinin işlevine göre belirlenir ve PEN iletkeninin kırılmaya karşı dayanımına bağlıdır (Üçüncü Bölüm’e bakınız). iv) Komşu elektrik işletme elemanlarının (E) koruma iletkeni bağlantı noktaları, ya iletişim sisteminin fonksiyon ve koruma iletkeni (FPE) ile veya diğer tüketici tesisinin koruma iletkeni (PE) ile bağlanmalıdır. 2) Aşırı akım koruma düzeni bulunan TN-C-S sistemleri; komşu elektrik işletme elemanlarının (E) koruma iletkeni bağlantı noktalarının PE veya FPE’ye bağlanması:

i) Tüketici tesisi bir TN sisteminin parçası ise, bina bağlantısının (H) PEN- iletkeni ile (PEN) topraklama birleştirme iletkeni (A) arasında bir bağlantı yapılmalıdır. Bu durumda iletişim tesisinde, Üçüncü Bölüm’deki TN-S sistem için istenen koşullar geçerli olur. Örnekler için Şekil-17’ye bakınız. ii) Aksi taktirde iletişim tesisinin arızalanması tehlikesi ortaya çıkabileceğinden, tüketici tesisindeki diğer yerlerde, PEN iletkeni (PEN) ile iletişim sisteminin topraklama tesisi arasında (fonksiyon topraklaması) başka bağlantılar yapılmamalıdır. iii) Ek olarak

b1/iii ve

b2’de belirtilen bir iletişim tesisinin fonksiyon ve koruma topraklamasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.) 3) Aşırı akım koruma düzenleri bulunan TN-C-S sistemler; komşu elektrik işletme elemanlarının (E) koruma iletkeni bağlantı noktalarının sadece PE’ye bağlanması:

b1/iii,

b2/i ve

b2/ii geçerlidir. Örnek için Şekil-18’e bakınız. Şekil-18

b3’de belirtilen bir iletişim tesisinin fonksiyon ve koruma topraklamasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.)

c) TT sistem: 1) Aşırı akım ve hata akımı koruma düzenleri bulunan TT sistem:

i) Tüketici tesisi bir TT sisteminin bir parçası olarak işletilecekse, nötr iletkeni (N) ile topraklama birleştirme iletkeni (A) arasında bir bağlantı yapılmamalıdır. İletişim tesisinde, Üçüncü Bölüm’deki bir TT sistem için öngörülen koşullar geçerlidir. Örnek için Şekil-19’a bakınız. ii) Eğer iletişim tesisinin işletme ve koruma topraklamasına bağlı olan kısımları ile koruma iletkenleri (PE) vasıtasıyla bağlanmış bulunan komşu elektrik işletme elemanları (E) arasında potansiyel farkları ve iletişim tesisinin duyarlı kısımları üzerine ters etkiler ortaya çıkıyorsa, komşu elektrik işletme elemanlarının (E) koruma iletkeni bağlantı noktaları, iletişim tesisinin topraklama birleştirme iletkeni (A) ile, Şekil-19’da gösterilen örnekte olduğu gibi bağlanmalıdır. Bağlantı hattının kesiti, TT sistemdeki koşullara uygun olarak boyutlandırılmalıdır. iii) Hata akımı ile koruma düzeninin çalışmasının, doğru akım ile ön mıknatıslanma nedeniyle veya harmonikler nedeniyle etkilenmemesine dikkat edilmelidir. 2) Aşırı akım koruma düzeni bulunan TT sistem:

c1/i ve

c1/ii geçerlidir. Örnek için Şekil-20’ye bakınız.

d) Yalıtım gözleme düzeni veya aşırı akım koruma düzeni ya da aşırı akım ve hata akımı koruma düzeni bulunan IT sistem: 1) Tüketici tesisi bir IT sisteminin parçası ise, iletişim tesisinde, IT sistemi için öngörülen koşullar geçerlidir. 2) Ek olarak

c1/ii ve

c1’de belirtilen bir iletişim tesisinin fonksiyon ve koruma topraklamasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.) Şekil-20

b1/iv geçerlidir. Şekil-17

c2’de belirtilen bir iletişim tesisinin fonksiyon ve koruma topraklamasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.)

e) Fonksiyon topraklaması (FE)’nin koruma iletkeni (PE) ile bağlanması sırasındaki bozulmanın (gürültü) ortadan kaldırılmasını sağlayacak önlemler: Fonksiyon topraklamasının tüketici tesisinin koruma iletkeni (PE) ile bağlanmasıyla ortaya çıkabilecek iletişim tesisindeki fonksiyon arızalarını ortadan kaldırmak için,

e1 ila

e3’te belirtilen önlemlerden biri tavsiye edilir. 1) Koruma sınıfı II olan cihazların kullanılması. 2) Koruma ayırması. 3) Fonksiyon arızalarını önlemek için,

e3/i ila

e3/vi’deki koşullar altında ayırma transformatörlü (Z) tüketici tesisi. Örnek için Şekil 21’e bakınız.

i) Ayırma transformatörünün sekonder tarafında yeni kurulan şebekede, TN-S- veya TT sistemlerde şart koşulduğu üzere, dolaylı dokunmadaki tehlikeli vücut akımlarına karşı bir koruma önlemi uygulanmalı veya yeni kurulan şebekede, hatların ve kabloların toplam uzunlukları ve potansiyel dengeleme iletkenlerinin kesitleri için öne sürülen koşullar yerine getirilmelidir. ii) Ayırma transformatörleri olarak yapı tarzlarına göre, ilgili standartlara uygun transformatörler kullanılmalıdır. iii) Koruma sınıfı I olan bir ayırma transformatörü kullanılması durumunda, bunun gövdesi, bunu besleyen şebekenin koruma önlemine dahil edilmeli, yani bunu besleyen şebekenin koruma iletkeni (PE)’ye veya PEN iletkenine (PEN) bağlanmalıdır. iv) Ayırma transformatörünün sekonder tarafında, yıldız noktası veya bir kutup, iletişim sistemine ilişkin topraklama birleştirme iletkeni ile bağlanmalıdır. Bu bağlantının kesiti, Çizelge-8’e göre boyutlandırılmalıdır. v)

b2 ve

b3’de belirtilen koşulların aksine, besleme şebekenin PEN iletkeni (PEN) ile iletişim tesisinin topraklama birleştirme iletkeni (A) arasında herhangi bir bağlantı yapılmamalıdır. vi) Topraklama birleştirme iletkenine (A), ayırma transformatörü köprüleyecek hiçbir topraklama iletkeni bağlanmamalıdır. Hata akımı koruma düzeni kullanılması, iletişim tesisi işletmesi için sakıncalı oluyorsa, ayırma transformatörü kullanılması tavsiye edilir. Not: Koruma sınıfı I olan bir ayırma transformatörü (Z) ve sekonder taraftaki şebeke olarak da TN-S sistem gösterilmiştir.

e3/vi’de belirtilen şekliyle 3 ila 9 bağlantı noktaları sadece, eğer ayırma transformatörü (Z) köprülenmiyorsa bağlanmalıdır. Şekil-21

e’de belirtilen bir iletişim tesisinin fonksiyon ve koruma topraklamasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.)

f) Özel fonksiyon topraklama iletkeni kullanmaksızın, koruma iletkeni bağlantı ucu bulunan bir iletişim cihazının fonksiyon topraklaması için kurallar: 1) Eğer bir iletişim tesisinde fonksiyon topraklaması üzerinden akan işletme akımı 9 mA alternatif akımdan ve/veya 60 V’luk bir doğru gerilim kaynağı kullanıldığında 100 mA’lik doğru akımdan veya 120 V’luk bir doğru akım kaynağı kullanıldığında 50 mA’lik doğru akımdan büyük ise, koruma iletkeni (PE), tek başına iletişim sisteminin fonksiyon topraklaması iletkeni (FE) olarak kullanılamaz. 2) Eğer fonksiyon topraklaması iletkeni (FE) yoksa (Madde 18-b’ye bakınız) koruma iletkeni (PE), gerilim ve akım sınır değerlerinin tutulması koşulu ile,

f1’e göre fonksiyon topraklaması yerine kullanılabilir. Örnek için Şekil- 22’ye bakınız. Bu koşullar altında, iletişim cihazlarına, koruma yalıtımlı kısımlarla birlikte sokulmuş olan koruma iletkeni (PE) de fonksiyon topraklaması olarak kullanılabilir. Şekil-22 Sınırlandırılmış gerilim veya akımlarda, iletişim cihazlarının fonksiyon topraklamasının, koruma iletkeni (PE) üzerinden yapılmasına örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.)

g) Acil ihtiyaç beslemesi: 1) Enversör şalter üzerinden acil ihtiyaç tesisinden veya benzerinden beslenen iletişim tesislerinde diğer tüketici tesisinin şebeke şekline ve koruma düzenine uyulmalıdır. 2) Enversör şalteri olmayan acil ihtiyaç tesisinden beslenen iletişim tesislerinde,

b ila

d’deki şebeke şekillerinden biri ilgili koruma düzenleriyle birlikte kullanılmalıdır. Santrallar veya Ana İndirici Transformatör Merkezleri ve Yüksek Gerilim Direkleri Civarındaki İletişim Tesislerinin Topraklama Kuralları

a) Santralların ve ana indirici transformatör merkezlerinin içindeki iletişim tesislerine ilişkin topraklama tesisleri: 1) Santrallar veya ana indirici transformatör merkezleri, İkinci Bölüm’e uygun bir topraklama sistemiyle donatılırlar. Bu topraklama veya koruma topraklaması tesisinin topraklama birleştirme iletkeni, ana topraklama barası veya potansiyel dengeleme barası ile birlikte, örneğin Şekil-13 ila Şekil-20’de gösterildiği gibi, aynı zamanda iletişim tesisinin topraklama birleştirme iletkeni (A)’dır. Bu müşterek topraklama birleştirme iletkeni (A)’ya yapılacak bağlantıyla, Şekil-13 ila Şekil-20’de gösterilen topraklama iletkenleri, mevcut bütün topraklayıcılara bağlanmalıdır. Özel bir iletişim topraklayıcısının yapılmasına gerek yoktur. Bir santral veya ana indirici merkezin topraklama tesisi bölgesine giren veya buradan çıkan haberleşme kablosunun zırhı, iletken dış kılıfı, ekranı ve kablo başlığı, gerektiğinde hep birlikte en kısa yoldan bu topraklama tesisine bağlanmalıdır (Madde 27-f1/i’e bakınız) (Ek-Z’ye bakınız). 2) İletişim kablosu veya bunun kablo başlığı ile santral veya ana indirici merkezin topraklama tesisi arasındaki topraklama veya potansiyel dengeleme iletkeninin kesiti, her uzunluk birimi başına iletkenlik değeri, en azından zırhı ve ekranı ile birlikte dış kılıfınınkine eşit olacak şekilde belirlenmelidir. Ancak bu kesit en az 1,5 mm2 olmalıdır. 3) İletişim tesisinin cihazları için, yerel olarak sınırlandırılmış bir potansiyel dengelemesi yapılmalıdır. Bunun için (Şekil-24 ila Şekil-28’e göre) tercihen, iletişim tesisinin bulunduğu yerde bir potansiyel dengeleme barası (PA) kullanılmalı ve bu, bir potansiyel dengeleme iletkeni üzerinden (Şekil-24 ila Şekil-28’de 9 no.’lu) en kısa yoldan santral veya ana indirici merkezin topraklama tesisinin ortak topraklama birleştirme iletkeni (A) ile bağlanmalıdır. Bu potansiyel dengeleme iletkeninin kesiti, bir fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeninkinde (FPE) olduğu gibi,

e’ye göre yapılırsa, potansiyel dengeleme iletkenlerinin kesitleri,

b2 veya

b3’e göre boyutlandırılır. Bu boyutlandırma kuralı, tüketici tesisine bağlantısı olmayan her bir cihazın potansiyel dengelemesi için de geçerlidir (bu durum Şekil-24 ila Şekil-28’de gösterilmemiştir). Bütün diğer durumlarda, kesit boyutlandırması da dahil olmak üzere, fonksiyon ve koruma topraklaması iletkeni (FPE) için

c’de öngörülen koşullar geçerlidir. Bir santral veya ana indirici merkeze ilişkin topraklama tesisinin bulunduğu bölge içinde döşenmiş olan ve kendi potansiyel dengeleme barası (PA) bulunan bir cihaz grubuna giden iletişim kablosunun zırhı, iletken kılıfı, ekranı ve kablo başlığı, tercihen topraklama birleştirme iletkeni (A) ile potansiyel dengelemesine dahil edilmelidir. Bunun için,

a2’deki harici haberleşme kabloları için öngörülen koşullar geçerlidir. Bununla birlikte potansiyel dengeleme iletkeninin kesiti, iletişim tesisinden (potansiyel dengeleme barası (PA)), santral veya ana indirici merkezin topraklama tesisine (ortak topraklama birleştirme iletkeni (A)) giden potansiyel dengeleme bağlantısının kesitinden daha büyük olmamalıdır. 5) Bir santral veya ana indirici merkezin iletişim tesisindeki iletişim cihazlarına ilişkin cihaz grupları bir potansiyel dengeleme barasından (PA) yaklaşık 10 m daha uzakta bulunuyorsa, bu düzenlerin bulunduğu yerde,

a3’e göre, bu düzenlere ilişkin bir potansiyel dengeleme barası (PA) düzenlenmeli ve koruma potansiyel dengelemesi

a4’e göre yapılmalıdır. Bir santral veya ana indirici merkeze ilişkin iletişim sisteminin potansiyel dengeleme baraları (PA) birbirleriyle en kısa yoldan bağlanmalıdır. Bu potansiyel dengeleme bağlantısının kesiti,

a3’e göre en az, santralın ve ana indirici merkezin potansiyel dengeleme barası (PA) ile ortak topraklama birleştirme iletkeni (A) arasındaki potansiyel dengeleme iletkeninin en küçük kesitine eşit olacak şekilde seçilmelidir. İletişim düzenlerinin bağlantı kabloları, bunların azalma etkilerinden yararlanmak amacıyla, potansiyel dengeleme bağlantılarının hemen yakınından çekilmelidir. Azalma etkisi, potansiyel dengelemesinin iletken kablo merdivenleri veya tavaları ile yapılması durumunda arttırılabilir. Bu bağlantı kablolarının iletken dış kılıfları veya ekranları her iki ucundan potansiyel dengelemesine dahil edilebilir. Bu işlem doğrudan doğruya her bir haberleşme kablosunda yapılmıyorsa,

a4’deki koşullar geçerlidir. Bağlı bulunan iletişim cihazları, hatların kesişim yerlerinde, beklenen etkilenme gerilimlerine uygun olarak korunmalıdır. 6) Bir iletişim tesisinin iletişim düzenleri, tüketici tesisinin farklı alt dağıtım panolarına bağlı iseler (Madde 27-f1/ii), bağlantı trafiğindeki fonksiyon bozulmalarının önlenmesi için, iletişim akım devrelerinde, gerektiğinde, örneğin potansiyel ayırma gibi önlemlere başvurulur. 7) Dokunulabilir iletken kısımları bulunan iletişim cihazları (örneğin iklim koşullarına dayanıklı iletişim cihazları), yüksek gerilim işletme cihazlarının dokunmaya müsait iletken kısımlarıyla (gövde) el mesafesinde bulunuyorlarsa, iletişim cihazı, haberleşme bağlantı kablosunun zırhı, iletken dış kılıfı ve ekranı gibi aynı şekilde, santral veya ana indirici merkezin topraklama tesisiyle en kısa yoldan bağlanmalıdır. Potansiyel dengeleme iletkenlerinin kesitlerinin boyutlandırılması için

a4’e bakınız. 8) Santrallara veya ana indirici merkezlere sokulmuş olan haberleşme kabloları kuvvetli akım tesisleri tarafından etkilenirler; bu nedenle gerekli önlemler alınmalıdır. Yıldırım etkisiyle ortaya çıkan aşırı gerilimlere karşı bu kablolar uygun şekilde korunmalıdırlar.

b) Santral veya ana indirici merkezlerin dışındaki iletişim tesislerine ilişkin topraklama tesisleri: 1) İletişim sisteminin topraklama tesisi ile santral veya ana indirici merkezin topraklama tesisi arasındaki yüksek gerilim direklerinden veya bunların, yıldız noktaları doğrudan veya akım sınırlandırıcı dirençler üzerinden topraklanmış şebekelerdeki potansiyel sürüklenmelerinden olan minimum mesafeleri Ek-Z’de Z.3’te verilmiş olup, bu mesafeler topraklama tesislerinin kenarları baz alınarak verilmiştir. Aynı minimum mesafeler, örneğin dağıtım panosu ve ankesörlü telefonlar gibi, toprak potansiyeline bağlı, halka açık iletişim tesisi kısımları için de geçerlidir. 2) Münferit durumlarda, topraklayıcıların veya bunlarla iletken olarak bağlı bulunan tesis kısımlarının yer değiştirmesi veya tesis kısımlarının topraklayıcılardan ayrılması durumunda,

b1’deki minimum mesafelerin hala sağlanıp sağlanamayacağı kontrol edilmelidir. 3) İletişim kablolarının yüksek gerilim topraklama tesislerine yaklaşması durumlarında, iletişim sistemlerinin işletme akım devreleri ve iletken kablo dış kılıfları için uygun (DIN VDE 0845) koruma önlemleri uygulanmalıdır. Alternatif Akımla Çalışan Raylı Sistemlerin Civarında Bulunan İletişim Sistemlerinin Topraklanması için Kurallar

a) Raylı sistem toprağına yapılan bağlantı ile koruma topraklaması: Üst hat bölgesindeki geniş bir alana yayılmış iletken kısımlar, doğrudan veya dolaylı olarak raylı sistem toprağına bağlanmalıdır. Bu, toprak üstündeki iletişim sistemlerinin iletken kısımları için de geçerlidir. Bu kısımlar, bu nedenle ray potansiyeline sahip olabilirler. Not : Üst hat bölgesi, iletişim cihazlarına ilişkin kısımların bulunmadığı bölge (katener) olup bunun sınırları, kopan bir iletim telini aşamaz.

b) Ray potansiyeli ve ray potansiyeli nedeniyle demiryolu enince gerilim değişimi, dokunma gerilimleri: 1) 162/3 Hz’lik raylı sistemlerde, orta büyüklükteki toprak direnci durumunda, referans toprağa karşı (tren yolunun enine doğru 100 m’den daha büyük mesafede), ray potansiyeli Us’ye ilişkin yönlendirici değerler için Çizelge-19’a bakınız. 2) Ray potansiyeli Us nedeniyle, 162/3 Hz’lik raylı sistemlerde, tren yolu eninden (a) uzaklığındaki (u) geriliminin tipik değerleri için Şekil-23’e bakınız. 3) Tipik değerler, 50 Hz’lik raylı sistemlerde yaklaşık % 40 daha yüksektir. 4) Ray potansiyeli Us’in hesaplanmasında, işletme durumu için, bağlantı yerinden geçen elektrikli bir lokomotifin çektiği en büyük akım kullanılır. Kısa devre durumunda, kısa devre yerine doğru akan akımların toplamıyla hesap yapılır. 5) Ray potansiyeli Us nedeniyle ortaya çıkan dokunma gerilimleri için Şekil-6 geçerlidir. Okuma örneği: Demiryolu eninden (a) = 10 m mesafedeki referans toprağa göre (u) gerilimi, ray potansiyeli Us’nin % 20’si kadardır. Şekil-23 Ray potansiyeli Us nedeniyle, 162/3 Hz’lik raylı sistemlerde, demiryolu eninden (a) mesafesindeki (u) geriliminin % cinsinden tipik değerleri Çizelge-19 Demir yolu sayısına bağlı olarak ray potansiyeli Us’in referans toprağa karşı tipik değerleri Demir yolu sayısı Her demir yolu başına 100 A’lik besleme durumunda ray potansiyeli Us 4 demir yolundan fazla peronu olan istasyonlar 4 demir yolundan az peronu olan istasyonlar Boş (serbest) ray güzergahı Otomatik işaret yeri için yalıtılmış rayı bulunan boş (serbest) ray güzergahı 0,5 ila 2 V 2 ila 5 V 2 ila 5 V 4 ila 8 V

c) İletişim sistemlerinin topraklama tesisleri için alınacak önlemler: 1) Raylı sistem dışındaki iletişim topraklama tesisleri ve toprakla bağlanmış olan iletişim tesisleri, üzerine seyir iletkeni döşeli demiryolundan en az 5 m’lik bir uzaklıkta bulunmalıdır. İletişim topraklama tesisleri için en az 15 m’lik bir uzaklık bırakılmasına gayret edilmelidir. 2) Raylı sisteme ilişkin iletişim topraklama tesisleri, eğer bağlantı noktasında en az 4 adet ray bulunuyorsa, istasyonlarda ve boş (serbest) ray güzergahı boyunca yalıtılmış raylar olmaksızın raylı sistem toprağına bağlanabilirler. Raylı sistem toprağının, her iki rayı da yalıtılmış olan iki ve daha fazla demiryolu güzergahlarında, sadece demiryolu veya topraklama bobinlerinin orta noktalarında veya bobin orta noktaları arasındaki bağlantı iletkenlerinde yapılmasına izin verilir.

ıkta bulunmalıdır. İletişim topraklama tesisleri için en az 15 m’lik bir uzaklık bırakılmasına gayret edilmelidir. 2) Raylı sisteme ilişkin iletişim topraklama tesisleri, eğer bağlantı noktasında en az 4 adet ray bulunuyorsa, istasyonlarda ve boş (serbest) ray güzergahı boyunca yalıtılmış raylar olmaksızın raylı sistem toprağına bağlanabilirler. Raylı sistem toprağının, her iki rayı da yalıtılmış olan iki ve daha fazla demiryolu güzergahlarında, sadece demiryolu veya topraklama bobinlerinin orta noktalarında veya bobin orta noktaları arasındaki bağlantı iletkenlerinde yapılmasına izin verilir. Bir güzergahlı yollarda iletişim topraklama tesisleri boş (serbest) ray güzergahı boyunca genel olarak raylı sistem toprağına bağlanamazlar. 3) Raylı sistemdeki dönüş akımları için izin verilmeyen başka akım yollarının ortaya çıkmasını önlemek amacıyla, raylı sistem dışındaki iletişim topraklama tesislerinin raylı sistem toprağına bağlanabilmesi şu koşullar ile geçerlidir: - Bağlantı sadece en az 4 demiryollu istasyonlarda, en az 6 güzergahlı tramvay bölgelerinde öngörülebilir. - Bağlantı yerinde en az 4 hareket rayı kesişmelidir. - Tramvay bölgelerinde, raylı sisteme ilişkin olmayan iletişim topraklama tesisleri 5’den az demiryollu istasyonlarda ve aynı şekilde boş (serbest) ray güzergahı boyunca, genel olarak raylı sisteme bağlanamazlar. 4) İletişim topraklama tesisi sadece bir yerde raylı sistem toprağıyla bağlanabilir. Raylı sistem toprağına giden iletken, topraktan yalıtılmış olarak çekilmeli ve mekanik nedenlerle kural olarak 95 mm2 (Cu)’ lik minimum kesite sahip olmalıdır. Topraklama birleştirme iletkeninin (A) bir noktasından, 10 mm çaplı, sıcak daldırma galvaniz kaplı çelik tel de raylı sistem topraklamasına döşenebilir. 5) Topraklama ring iletkenlerinin minimum kesitleri yaklaşık 120 mm2 olan bakır iletkenler olmalıdır.

d) Raylı sistem toprağına bağlı kısımları bulunan iletişim sistemlerindeki önlemler: 1) Toprak üstündeki iletişim tesisleri: Raylı sistem toprağına bağlı kısımlar ile referans toprak potansiyeline sahip hat klemensleri arasında

b3’e göre çok yüksek dokunma gerilimleri ortaya çıkıyorsa,

d1/i ila

d1/iii’deki önlemlerden birinin alınması gerekir.

i) İletken kısımların yalıtkan malzeme ile değiştirilmesi: ii) İletken kısımların üzerlerinin dokunmayı önleyici şekilde kapatılması; bu durumda bu kısımların raylı sistem toprağına bağlantısından vazgeçilebilir. iii) Çalışmaları durumunda elektrotları birbirine kaynamasından dolayı gözlenmek zorunda olan, yüksek akıma karşı dayanıklı aşırı gerilim sınırlayıcıları (eklatör, parafudr) üzerinden, iletişim tesisi kısımlarının raylı sistem toprağına dolaylı olarak bağlanması. 2) İletişim kabloları:

i) Toprakla bağlı olsalar bile, haberleşme kabloları için

c1 ve

d1’e uygun önlemler alınmamışsa, uygun şekilde yalıtılmış aletlerle çalışılmalı ve taban yalıtımı öngörülmelidir. 2) Raylı sistem toprağı iletişim sisteminin topraklama tesisiyle bağlanmamış olan tesislerde çalışılırken, elle temas edilebilecek bölgede bulunan ve raylı sistem toprağına bağlı kısımlar örtülmelidir. 3) Eğer çalışma sırasında uzaktaki toprağa karşı engelleyici dokunma gerilimleri bulunuyorsa, raylı sistem toprağına bağlı gövdeler (mahfaza) çalışma sırasında bundan geçici olarak ayrılabilir.

f) İletişin tesislerinin şebeke beslemeleri: İletişim tesisini besleyen ve raylı sisteme dahil olmayan bir tüketici tesisinin PEN iletkeni (PEN) raylı sistem toprağı ile bağlanmamışsa, aşağıdaki önlemlerden biri alınmalıdır: 1) Gerilimi 1 kV’un üzerinde olan bir şebekeden besleme (Şeki-16’ya bakınız). 2) Çevirme oranı 1:1 olan ayırma transformatörleri üzerinden besleme (Şekil-21’e bakınız). 3) Hata akımı koruma düzeni üzerinden bağlantı (Şekil-19’a bakınız). Doğru Akımlı Raylı Sistemler Çevresinde Bulunan İletişim Tesislerinin Topraklanması için Kurallar

a) İletişim sistemine ilişkin topraklama tesisleri, topraklama birleştirme iletkenleri veya toprak yayılma dirençleri küçük olan iletken kısımlar (kablo dış kılıfları, temeller) doğrudan doğruya seyir raylarına bağlanamazlar. Gerekli koruma topraklamaları üst hat (kataner) bölgesinde sadece, faaliyete geçtikleri zaman elektrotları birbirine kaynadığı için gözlem altında tutulmak zorunda olan yüksek akıma dayanıklı aşırı akım sınırlayıcıları üzerinden (eklatör, parafudr) yapılmalıdır. Not: Üst hat bölgesi, iletişim cihazları bulunmayan ve sınırları, kopan bir seyir iletkeni tarafından aşılmayan bölgedir

b) Hacimsel olarak fazla büyük olmayan ve topraklama dirençleri büyük olan, örneğin kabloların, içlerine yalıtılmış olarak sokulduğu dairesel dağıtıcılar gibi yapı elemanları, koruma topraklaması için doğrudan doğruya seyir raylarına bağlanabilir.

c) Raylı sistem sahası içindeki kablolar kuru kanallar içine döşenmeli veya iyi yalıtan dış koruma boruları ile donatılmalıdır. Kablo dış kılıflarının seyir raylarıyla hiçbir iletken bağlantısı olmamalıdır. Kabloların bina içine sokulduğu yerde kural olarak yalıtıcı muf öngörülmelidir.

d) Tüketici tesisinden beslenen iletişim tesisleri, korozyonu önlemek amacıyla, doğru akım raylı sisteminin toprağından galvanik olarak ayrılmış olmalıdır. Kural olarak bir ayırıcı transformatör kullanılmalıdır.

e) İletişim tesisine ilişkin topraklayıcılar, seyir raylarından yeterli uzaklıkta olmalıdır. Kural olarak en az 30 m’lik bir mesafe yeterlidir.

f) Yeraltı raylı sistemlerinde (metro) haberleşme kablolarının iletken dış kılıfları, harmonik etkisini önlemek üzere, her iki ucundaki kondansatörler üzerinden tünelin topraklamasına bağlanabilir. Yıldırımdan Korunma Tesislerinin Civarındaki İletişim Tesisleri için Topraklama Kuralları

a) Komşu topraklayıcılar: Yıldırıma karşı koruma topraklamalarına 2 m’den daha küçük mesafede başka topraklayıcılar bulunuyorsa, bütün topraklayıcılar birbirleriyle bağlanmak zorundadır. Topraklayıcı mesafelerinin 2 ila 20 m arasında olması durumunda bütün topraklayıcıların birbirleriyle bağlanması tavsiye edilir. Toprak özdirencinin 500 Wm’den daha yüksek olduğu durumlarda, aralarındaki mesafeler 20 m’den büyük olan topraklayıcıların da yıldırıma karşı koruma topraklamasına bağlanması tavsiye edilir. Geçip gitmekte olan ve her bir yüksek gerilim direğine ilişkin tekil topraklama tesisine yaklaşan iletişim kablolarının iletken dış kılıfları için yukarıdaki koşullar geçerli değildir (Madde 22-b’ye bakınız). Yıldırıma karşı koruma topraklayıcılarına bağlantılar, galvanik olarak veya eklatörler üzerinden (açık topraklama) yapılabilir. Farklı metallerden meydana gelen topraklayıcıların galvanik bağlantısı sonucu korozyon zararlarının ortaya çıkması kaçınılmaz olursa, açık topraklama kullanmak zorunludur.

b) Binaların yıldırımdan korunması: İletişim sistemine ilişkin topraklama tesislerinin, binanın yıldırıma karşı koruma tesisiyle bağlanması tavsiye edilir. Bunun için, yıldırıma karşı koruma tesisinde olduğu gibi aynı iletken kesitleri ve elemanlar kullanılmalıdır. Bu amaçla topraklama kuşaklama (ring) iletkenleri birçok kere, ancak topraklama baraları veya topraklama klemensleri sadece bir kere bağlanırlar. İçlerinde iletişim tesisleri işletilen, yıldırım tehlikesine maruz kalabilecek yüksek binalarda (örneğin çelik-beton haberleşme kulelerinde), atlamaları önlemek için, dikey metal kısımlar yeterli kesitteki inşaat demiri (St 37) ile sarılmış olmalıdır. Topraklama birleştirme iletkeninin, teknik donanım için yukarıya taşınması boyunca, fonksiyon topraklaması ve koruma iletkeni (FPE) her katta, fakat en az 10 m aralıklarla ve aynı şekilde binanın en üst ve en alt noktalarında, örneğin binanın demir iskeleti gibi sarılı dikey metal kısımlarına bağlanmalıdır. Bu durumda bu kısımların kolay erişilebilir bağlantı noktaları bulunmalıdır. Yıldırıma karşı koruma tesisi bir ana indirici merkezin işletme topraklamasından ayrı tutuluyorsa, bu işletme topraklamasıyla bağlanmış iletişim sistemine ilişkin topraklama tesisi,

a’daki gibi, sadece eklatör üzerinden yıldırıma karşı koruma tesisiyle bağlanabilir. Anten Tesislerinin Civarındaki İletişim Tesisleri için Topraklama Kuralları

İşletme gereksinimleri bunun aksini gerektirmediği müddetçe, şart koşulan topraklama tesisi, iletişim tesisinin topraklama birleştirme iletkenine bağlanmalıdır. İletişim tesislerinin topraklama birleştirme iletkenleri, anten tesislerinin topraklanmamış elektriksel karşı ağırlıklarıyla bağlanmaz. Santral Merkezi Birimleri ve Bunların İletim ve Nihai Donanımları da Bulunan İletişim Tesislerinin Topraklanması için Kurallar

a) Çok sayıda topraklama ve potansiyel dengeleme: Kendilerine özel beslemeleri olan, örneğin tüketici tesisi tarafından beslenen, çok sayıda cihazdan meydana gelen iletişim tesislerinde, münferit koruma iletkenleri (PE) ile iletişim tesisinin çok sayıda topraklanması söz konusu olur. Böyle bir düzenleme, tehlikeli vücut akımlarına karşı koruma koşullarını sağlar. Tekil cihazlar arasında başka potansiyel dengeleme bağlantıları mevcutsa, fonksiyon bozulmalarını önlemek için gerilim düşümleri sınırlandırılmalıdır. Bu sınırlama, dengeleme akımları ve/veya empedanslar azaltılarak sağlanabilir.

b) Potansiyel dengelemeli tesislerde, işletme nedeniyle akan akımların sınırlandırılması: Sınırlandırma için alınacak önlemler şunlardır: 1) İletişim tesisinin bağlantı noktasından itibaren TN-S sisteminin kullanılması, 2) Bütün tesis kısımlarının, tüketici tesisin aynı bağlantı noktasından beslenmesiyle dengeleme akımlarının ortadan kaldırılması. Not : İşletmede akan akımlara, gürültü süzücü filtrelerin süzülmüş harmonik akımları da dahildir.

c) Potansiyel dengeleme ve topraklamada empedansların sınırlandırılması: Bu sınırlama, potansiyel dengeleme iletkenlerinin, bir potansiyel yüzeyi oluşturacak biçimde, ağ şeklinde düğümlenmesiyle, bunların yıldız şeklinde yapılmasına kıyasla daha çabuk gerçekleştirilir. Not : Gözlü veya yüzeysel şekilli potansiyel dengelemesi, esas itibariyle yıldız şekline kıyasla daha düşük empedanslıdır. Endüktif bir azalma etkisi, yıldız şekilli potansiyel dengelemesinde değil, sadece gözlü veya yüzeysel şekilli potansiyel dengelemesinde ortaya çıkar. Endüklenen akımların manyetik alanları, uyarıcı manyetik alana ters yönde olduğundan, toprak sistemi içindeki çevrimler (gözler) genel olarak azaltıcı etki yaparlar.

d) Potansiyel dengelemesi için koşullar: 1) Koruma potansiyel dengelemesi için koşullar: Yaşam ve eşya koruması için koşulları belirleyen

b2 ve

b3 geçerlidir. 2) Fonksiyon potansiyel dengelemesi için koşullar : Fonksiyon potansiyel dengelemesi için koşullar, iletişim tesisinin işletildiği frekans bölgelerine ve elektromanyetik uyumluluk (EMC) koşullarına göre belirlenir. Bununla,

b2 ve

b3’de belirtilen koruma potansiyel dengelemesindeki iletken olma koşulu ötesinde, potansiyel dengeleme bağlantılarından düşük bir empedansa sahip olmaları, aynı zamanda iletişim akım devrelerini ekranlamaları ve potansiyel ayırması yapmaları istenir. Çizelge-20, şebeke bağlantı kombinasyonları ve

e ve

f’ye göre iletişim sistemlerine ilişkin bağlantı iletkenlerinin yapılışı hakkında bir fikir vermektedir. Çizelge-20 Şebeke bağlantı kombinasyonlarına ve ayrı iletişim tesislerinin veya iletişim tesisi ile uzaktaki son eleman arasındaki bağlantı iletkenlerinin yapılışına ve bunların ekranlanmasına bakış Bağlantı iletkenlerinin şekli Potansiyel dengeleme tesisi Birlikte (Madde 27-e) Ayrık (Madde 27-f) Şebeke bağlantısı Aynı tüketici tesise veya aynı alt dağıtım panosuna Ayrık tüketici tesislerine Ayrık alt dağıtım panolarına Cihaz düzeni Sık birlikte, Örneğin bir odada Uzaktaki son eleman Uzaktaki son eleman Ekranlı bağlantı hatları Şekil-24 Şekil-25 Şekil-26 (Madde27-f1/i) Şekil-27 (Madde 27-f1/ii) Ekransız bağlantı hatları -- Şekil-25’deki nota bakınız Simetrik hat çekimi gereklidir; (Madde 27-f1/i’de son paragraf) Şekil-28 (Madde 27-f2) Şekil-24 ila Şekil-28 şematik olarak, elektromanyetik uyumluluk (EMC) ve koruma potansiyel dengelemesinin koşullarını özetle sağlayan fonksiyon potansiyel dengelemesine örnekler göstermektedir. Çizelge-20 için not: Fonksiyon potansiyel dengelemesi için öne sürülen koşulların zor olması durumunda (örneğin elektromanyetik uyumluluk), merkezi ünitelerin yerleştirildiği mekan içinde, bakır çubuklarla, yükseltilmiş taban içinde, yaklaşık 50 cm’lik göz açıklığı bulunan bir gözlü şebeke (M) veya benzerinin kurulması tavsiye edilir ve her bir cihazın mahfazası (referans yüzeyi; Şekil-24 ila Şekil-28’de 2 numaralı) en kısa yol üzerinden bu potansiyel dengeleme şebekesiyle bağlanmalıdırlar. Şebekenin kendisi, odanın potansiyel dengeleme barasıyla (PA) birçok kez bağlanmalıdır. Bağlantı iletkenlerinin, doğrudan doğruya yüzeysel topraklamanın gözlü şebekesi (M) üzerine döşenmesi avantajlıdır. Cihazların üst tarafındaki kablo merdiven veya tavaları da yüzeysel topraklamanın işlevi için kullanılabilir şekilde yapılmalıdır. Birbirinden ayrı noktalardan yapılan akım beslemelerinde veya iletişim tesislerinin şebekeye bağlanmaları için gerekli alt dağıtım panolarında, bunlar arasında galvanik bir bağlantı olsa dahi, genel olarak birbirinden ayrı potansiyel dengeleme tesisinden hareket edilmelidir. Bu galvanik bağlantının empedansı, çoğu durumda, dengeleme akımlarının artan frekansıyla birlikte, öyle izin verilemeyen yüksek direnç değerlerine ulaşır ki, yüksek frekans bölgesinde, ortak potansiyel dengeleme tesisinin belirgin özelliği kaybolur.

e) Ortak potansiyel dengeleme tesisi bulunan iletişim tesisleri: İletişim tesisleri, uzaktaki son elemanları da dahil olmak üzere aynı tüketici tesisine veya aynı alt dağıtım panosuna bağlanıyorsa, Şekil-24 veya Şekil-25’e göre yapılmalıdırlar.

f) Birbirinden ayrı potansiyel dengeleme tesisi bulunan iletişim tesisleri: İletişim tesislerinin kısımları, bunların iletim ve son cihazları da dahil olmak üzere, farklı şebekelere, bina bağlantılarına veya alt dağıtım panolarına PEN iletkeni (PEN) ile bağlanıyorlarsa, bu durumda bu kısmi tesisler arasındaki iletim hatları (Şekil-26’da No.7’ye bakınız) galvanik olarak ayrılmalıdır. İletim hatlarının çeşidine göre, ek olarak

f2 geçerlidir. Şekil-24 ila Şekil-28 için açıklamalar Gösterilen cihaz ve işletme elemanları : A Topraklama birleştirme iletkeni (Ana potansiyel dengelemesi için bara), EE Son eleman, H Bina bağlantı kutusu (kofra) veya benzeri, M İletişim tesisinin bulunduğu yerde potansiyel dengelemesi için yüzeysel topraklamaya ilişkin gözlü şebeke, PA İletişim tesisinin bulunduğu yerde potansiyel dengeleme barası, T Galvanik ayırma için düzen, UV Tüketici tesisine ilişkin alt dağıtım panosu. Gösterilen iletken ve bağlantılar: 1

a) İletişim tekniği (radyo, televizyon, ses ve görüntü tekniği) ile ilgili sinyal iletim tesisleri, örneğin sinyal iletim arabaları ve sinyal iletim cihazları, tüketici tesislerine bağlanmışsa ve sinyal iletim tesisinin koruma iletkeni (PE)’nin, tüketici tesisin koruma iletkeni (PE) veya PEN iletkeni (PEN) ile bağlantısında arızalar ortaya çıkıyorsa, bu durumda, dolaylı dokunmada ortaya çıkacak tehlikeli vücut akımlarına karşı korumanın sağlanması için,

b ila

d’de belirtilen önlemlerden biriyle yardım sağlanır.

b) Tekil cihazlar, koruma ayırması ile koruma önlemine uygun olarak bağlanmalıdırlar.

c) Bulunduğu yerde sabit olan iletim tesisleri için

c1 veya

c2 geçerlidir. 1) Sinyal iletim tesisi

c’ye uygun olarak TT sistem olarak kurulmalıdır. 2) Sinyal iletim tesisi

e ve Şekil-21’de olduğu gibi bir ayırma transformatörü üzerinden beslenmelidir.

d) Hareketli sinyal iletim tesislerinde, sekonderinde potansiyel dengelemesi bulunan bir ayırma transformatörü kullanılmalıdır. Ayırma transformatörü çok sayıda tüketicinin bağlanması durumunda

d1 veya

b2.4’e göre topraklama iletkenleri için bağlantı (eğer varsa), 2 Bir cihazın referans iletkeni veya yüzeyi; gövde ile çok kez bağlanmış olabilir, 3 Gövdeye izin verilen bağlantı, 4 Referans iletken, 5 Bir sinyal hattının ekranı (No. 6), aynı zamanda potansiyel dengeleme iletkeni, 6 Sinyal hattı, 7 Sinyal hatlarından (No.6) ve referans iletkenlerden (No.2 veya No.4) galvanik olarak ayrılmış iletim hattı 8 PA ve koruma iletkeni (PE) arasında potansiyel dengeleme iletkeni, 9 PA ve A arasında potansiyel dengeleme iletkeni. 1) Ekranlı iletim hatları bulunan iletişim tesisleri:

i) Farklı şebekelerden besleme: Bu tesislerde, (sinyal) iletim hatlarının ekranlarının gerekli olan iki taraflı bağlantıları ile bir potansiyel dengeleme ortaya çıkar (Şekil-26’ya bakınız). Bu ekranların, her bir ilgili potansiyel dengeleme tesisine bağlantısı, ilgili topraklama tesisine veya potansiyel dengeleme barasına (A, M, PA), örneğin ilgili binaya girdikten sonra en kısa yoldan yapılmalıdır ve ek olarak ilgili cihazın mahfazasına bağlanmalıdır. Hat ekranlarının kesiti için

d2 sağlanmış olmalıdır. 1) Hat ve kabloların toplam uzunlukları sınırlandırılıyorsa, ilgili standartlardaki hükümler (örneğin DIN VDE 0100 Kısım 728 / 04.84,

2.4.2.2 vb) geçerlidir. 2) Hat ve kabloların toplam uzunlukları sınırlandırılmıyorsa,

d2/vii’deki koşullarla ilgili standartlardaki hükümler ( örneğin DIN VDE 0100 Kısım 728 / 04.84,

d2’de belirtilen, üç fazlı alternatif akıma bağlı, ayırma transformatörlü, aşırı akım ve hata akımı koruma düzenleri ve potansiyel dengelemesi bulunan bir sinyal iletim tesisine örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.) Şekil-30

d2’de belirtilen, bir fazlı alternatif akıma bağlı, ayırma transformatörlü, aşırı akım ve hata akımı koruma düzenleri ve potansiyel dengelemesi bulunan bir sinyal iletim tesisine örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.) Şekil 29 ve Şekil 30 için açıklamalar : 1 Sinyal iletim tesisi 1, 2 Sinyal iletim tesisi 2, 3 Koruma yalıtımlı hatları olan sinyal iletim tesisi 1’e ilişkin şebeke beslemesi, 4 Koruma yalıtımlı hatları olan sinyal iletim tesisi 2’ye ilişkin şebeke beslemesi, 5 Koruma yalıtımlı ayırma transformatörü, 6 Sinyal iletim sisteminin işletme nedeniyle gerilim altında bulunmayan bütün iletken kısımlarının potansiyel dengelemesi için potansiyel dengeleme iletkeni, 7 Aşırı akım koruma düzeni, 8 Hata akımı koruma düzeni, 9 Sinyal iletim sisteminin elektriksel işletme elemanları, 10 Şebeke bağlantılı iletişim cihazının bağlantı noktası, 11 Şebeke bağlantısız iletişim cihazının bağlantı noktası, 12 Fonksiyonun topraklaması iletkenli (FE), örneğin ekranı FE olarak kullanılan (potansiyel dengeleme) koaksiyel kablo ve buna ilişkin, örneğin sinyal iletim tesisi 1 ile sinyal iletim tesisi 2 arasındaki geçmeli klemens bağlantısı, 13 İletişim cihazı. Yeri Değiştirilebilen Elektrikli Müzik Tesislerinin Topraklamasıyla İlgili Kurallar

Örneğin şebekeden beslenen bir kuvvetlendirici ve buna bağlı müzik cihazları, mikrofonlar ve hoparlörlerden meydana gelen ve yerleri değiştirilebilen elektrikli müzik tesislerinin gürültüsüz işletilebilmesi için, özellikle bu tip çok sayıda müzik tesisinin birlikte işletilmesi sırasında, bunların mahfazaları, ekranları veya ortak referans potansiyelli (fonksiyon topraklamalı veya fonksiyon ve koruma topraklamalı) alçak frekanslı sinyal devrelerinin referans iletkenleri, dolaylı veya dolaysız olarak

a ve

b’deki koşullar altında birbirleriyle bağlanabilir.

a) Doğrudan doğruya şebekeye bağlanacak cihazlar, IEC 60065’e uygun olmalıdır. b)

a’daki koşulun sağlanıp sağlanmadığı kullanım yerinde test edilemiyorsa, bunun dışında, şebeke ile çalışan her cihaz, şebekeye, her birinin kendisine ilişkin olan bir ayırma transformatörü üzerinden bağlanır. Bu husus, cihazların üzerine monte edilmiş prizler ile şebekeye bağlanan cihazlar için de geçerlidir. Not : Cihazı bağlamadan evvel, en azından, ayırma transformatörü ile, şebeke ile çalışan cihaz arasındaki şebeke bağlantısının dış görünüşünün hatasız olup olmadığının kontrolü gözle yapılmalıdır. Taşınabilir İşletme Yerlerindeki İletişim Sistemleri için Alınacak Koruma Önlemlerine İlişkin Kurallar

a) Taşınabilir işletme yerlerindeki, örneğin taşıtlardaki veya kabinlerdeki, iletişim sistemleri, bunları besleyen şebekenin koruma yöntemi çeşidinden bağımsız olarak işletiliyorsa ve kullanım yerinde belirgin özelliklere sahip bir topraklama sağlanamıyorsa, bu durumda aşağıdaki koşullarla, her taşınabilir işletme yerinin şebekesi, bir ayırma transformatörü ile besleme şebekesinden ayrılmak zorundadır. Böylece sekonder tarafta yeni bir şebeke meydana gelir. Ayırma ile, besleyen taraftaki dokunma gerilimlerinin sekonder tarafta, taşınabilir işletme yerindeki gövdeler ile toprak arasında ortaya çıkması önlenmelidir. Bu husus,

a1 ila

a’ya uygun tüketici, 6

b’ye uygun tüketici, 7 Potansiyel dengeleme iletkeni. Şekil-31 Taşınabilir bir işletme yerine (örneğin taşıt, kabin) örnek (Not: Bu şekil mecburi olmayıp, yalnızca bir fikir vermek amacını taşımaktadır.) 1) Örneğin hat girişi, şalter ve transformatör gibi, besleyen şebeke ile bağlı bütün kısımlar, koruma yalıtımı olarak tanımlanan koruma önleminin koşullarını sağlamak zorundadır. 2) Ayırma transformatörü, koruma yalıtmalı ayırma transformatörleri için geçerli olan ilgili standartlara uygun olmalı ve en azından mutlaka kısa devreye karşı dayanıklı olmalıdır. 3) Ayırma transformatörünün çıkış tarafında, bir fazlı transformatörlerde bir iletken, üç fazlı transformatörlerde yıldız noktası, taşınabilir işletme yerinin mahfazasına ve koruma iletkenine (PE) bağlanmalıdır. 4) Taşınabilir işletme yerinin içinde, uygun bir TN sistem kurulmalıdır; Ancak burada koruma iletkeni topraklanacak yerde, taşınabilir işletme yerinin iletken mahfazası ile iletken bir şekilde bağlanır; bu bağlantıda, mahfazanın herhangi bir noktası ile ayırma transformatörünün bağlantı noktası arasındaki direnç 2 W’dan büyük olmamalıdır. 5) Potansiyel dengelemeyi tesis etmek üzere, koruma yalıtımlı olmayan, sabit yerleştirilmiş cihazların gövdeleri ve prizlerin koruma kontakları, birbirleriyle iletken olarak bağlanmalıdır. 6) İletişim düzenleri için, koruma iletkeni (PE) ile, taşınabilir işletme yerinin mahfazası ve fonksiyon topraklamasının bağlantı noktasıyla iletken olarak bağlanmış olan bir potansiyel dengeleme iletkeni (potansiyel dengeleme barası) tesis edilmelidir. Koruma önlemlerinden bağımsız olarak bir fonksiyon topraklaması iletkeni (FE) bağlanabilir (Şekil-31’e bakınız).

b) Şebekeye bağlanan iletişim cihazları,

a’ya göre donatılmış taşınabilir işletme yerlerinin dışında da kullanılacaksa, bunlar DIN VDE 0100 Kısım 728’e göre,

b1 ila

b6’daki koşulların da dikkate alınması koşulu ile, sadece, taşınabilir işletme yerinin dışındaki işletme elemanları için öngörülen ek bir ayırma transformatörü üzerinden bağlanabilirler. 1) Ek ayırma transformatörünün sekonder akım devresi hiçbir noktadan, başka bir akım devresiyle, taşınabilir işletme yerinin mahfazasıyla veya toprakla bağlantılı olmamalıdır. 2) Taşınabilir işletme yerlerinin dışındaki işletme elemanlarının bağlantıları için kullanılan koruma kontaklı prizler işaretlenmeli ve ip şeklinde akan suya karşı korunmuş veya yerleştirilmiş olmalıdır. 3) Gövdelerin potansiyel dengelemesi için, ek ayırma transformatörünün aynı sekonder akım devresine ilişkin bütün prizlerin koruma kontakları birbirleriyle, bir potansiyel dengeleme iletkeni vasıtasıyla bağlanmalı, ancak topraklanmamalıdır. 4) Taşınabilir işletme yerinin dışındaki işletme elemanları için öngörülen potansiyel dengeleme iletkeni,

a’nın aksine, bu ayırma transformatörünün yıldız noktasına bağlanamaz. 5) Potansiyel dengeleme iletkeni Üçüncü Bölüm’e göre boyutlandırılmış olmalı ve sarı-yeşil renkle işaretlenmelidir.

c) Burada açıklanmamış koruma önlemleri, taşınabilir işletme yerlerinin içinde ve dışında, eğer tamamen doğru düzgün bir iletişim işletmesi mümkün olacaksa, ilgili standartlar da göz önünde tutularak kullanılabilir. Not :

a ve

b’deki koruma önlemleri iletişim cihazlarının basitçe kullanımını ve kolayca gürültülerden temizlenmesini mümkün kılar. ALTINCI BÖLÜM Son Hükümler Yürürlükten Kaldırılan Hükümler

Bu Yönetmeliğin yayımı tarihinde 1/12/1979 tarihli ve 16715 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır. Yürürlük

Bu Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer. Yürütme

n topraklayıcılar için yaygın koşullarda 20 o C başlangıç sıcaklığı ve 300 o C’e kadar son sıcaklıklar için kısa devre akım yoğunluğu G(=I/A) Şekil-B.1'den alınabilir. Daha uzun süreli hata akımları için (Yıldız noktası yalıtılmış veya kompanze edilmiş şebekelerde olduğu gibi) izin verilen kesitler Şekil -B.2' de verilmiştir. 300 o C’ den farklı bir son sıcaklık seçilirse ( Bak Şekil B.2’ deki 1, 3 ve 4 nolu eğriler) akım, Çizelge-B.2’den seçilecek bir katsayı ile hesaplanabilir. Örneğin yalıtılmış iletkenler ve beton içine gömülü iletkenler için daha düşük son sıcaklıklar önerilir. Çizelge-B.2 300 o C son sıcaklık için verilen sürekli akımın diğer son sıcaklıklara dönüştürülmesi için katsayılar Son sıcaklık (o C) Dönüştürme katsayısı 400 350 300 250 200 150 100 1,2 1,1 1.0 0,9 0,8 0,7 0,6 1,3 ve 4 no’lu eğriler 300 0C, 2 no’lu eğri 150 0C son sıcaklık için geçerlidir. 1) Bakır, çıplak veya galvanizli, 2) Bakır, kalaylı veya kurşun kaplı, 3) Alüminyum, sadece topraklama iletkeni için, 4) Galvanizli çelik. Şekil-B.1 Hata akımı süresi tF’ ye bağlı olarak topraklama iletkenleri ve topraklayıcılar için kısa devre akım yoğunluğu G 1,2 ve 4 no'lu eğriler 300 0C , 3 no’lu eğri 150 0C son sıcaklık için geçerlidir. Diğer son sıcaklıklara dönüştürme katsayılarını Çizelge-B.2'de verilmiştir. 1) Bakır, çıplak veya galvanizli, 2) Alüminyum, 3) Bakır, kalaylı veya kurşun kaplı, 4) Galvanizli çelik. Şekil-B.2a Dairesel kesitli (A) topraklama iletkenleri için kesite bağlı olarak sürekli akım değerleri ID 1,2 ve 4 nolu eğriler 300 0C, 3 no’lu eğri 150 0C son sıcaklık için geçerlidir. Diğer son sıcaklıklara dönüştürme katsayılarını Çizelge-B.2'de verilmiştir. 1) Bakır, çıplak veya galvanizli, 2) Alüminyum, 3) Bakır, kalaylı veya kurşun kaplı, 4) Galvanizli çelik, Şekil-B.2b Kesit ile profil çevresi (A x

s) çarpımına bağlı olarak dikdörtgen kesitli topraklama iletkenleri için sürekli akım değerleri ID Ek –C Dokunma Gerilimi ve Vücut Akımı C.1 Dokunma gerilimi ile vücut akımı arasındaki bağıntı YG tesislerindeki dokunma geriliminin izin verilen değerlerini hesaplamak için aşağıdaki kabuller yapılır: -Bir el ve her iki ayak üzerinden geçen akım yolu, -Vücut empedansı değeri için % 50 olasılık, -Kalp kasının kasılmasının (ventriküler fibrilasyon’un ) ortaya çıkma olasılığı % 5, -Ek dirençler ihmal edilmiştir. Not : Bu kabuller , özellikle uzman kişilerin deneyimleri, kabul edilebilir maliyetler vb. göz önüne alınarak, YG tesislerinde ortaya çıkan toprak hatalarında kabul edilebilecek, tahmin edilebilen riskleri de kapsayan dokunma gerilimi eğrilerinin elde edilmesini sağlarlar. Vücut akımlarına bağlı olarak hesapların yapılması için IEC/TR2 60479–1'in esas alınacağı ve akımın izin verilen sınır değeri için Şekil-C.3’te gösterilen c2 eğrisinin göz önüne alındığı ( sol elden iki ayağa doğru olan akım yolu için ventriküler fibrilasyon olasılığının % 5'ten küçük olduğu ) kabulü ile, aşağıdaki Çizelge C.1’de gösterilen değerler elde edilir.

Kabul Edilmiş ve Belirlenmiş M Önlemlerinin Açıklanması Çizelge-D.1 İzin verilen dokunma gerilimlerinin UTp güvenlik altına alınması için (Şekil 6’ya bakınız), M ek önlemlerinin kullanılması ile ilgili koşullar Hata süresi tF Topraklama gerilimi UE Tesislerin dış duvarlarında ve çitlerinde Tesislerin içinde Bina içi (dahili tip) tesis Bina dışı (harici tip) tesis tF > 5s UE £ 4 x UTp M1 veya M2 M3 M4.1 veya M4.2 UE > 4 x UTp UT £ UTp olduğunun ispatı M3 M4.2 tH £ 5s UE £ 4 x UTp M1 veya M2 M3 M4.2 UE > 4 x UTp UE £ UTp olduğunun ispatı M1: İçinde bina içi (dahili tip) tesisler bulunan binaların dış duvarları için ek önlemler: Dış tarafta oluşacak dokunma gerilimine karşı koruma önlemi olarak M1.1 ila M1.3 ek önlemlerinden biri kullanılabilir. M1.1: Dış duvarlar için iletken olmayan malzemenin kullanılması (örneğin, tuğla duvar veya tahta) veya dışarıdan temas edilebilecek topraklanmış metal kısımların kullanılmaması M1.2 : Yaklaşık olarak dış duvarın 1 m dışında ve en fazla 0,5 m derinliğe gömülü, topraklama tesisine bağlanmış bir yüzeysel topraklayıcı ile potansiyel düzenlemesi . M1.3 : Kumanda için üstünde bulunulan yerin yalıtımı: Yalıtkan tabaka, bu tabakanın dışındaki basılan yerden, topraklanmış iletken bir kısma elle dokunma mümkün olmayacak şekilde, yeterince büyük olacaktır. Sadece yan yönden bir dokunma mümkün ise, yalıtkan tabakanın 1,25 m genişliğinde olması yeterlidir. Aşağıdaki koşullarda basılan yerin yalıtımı yeterli kabul edilir: -En az 100 mm kalınlığında çakıl taşlı bir tabaka -Alt yapısı yeterli (örneğin mıcırlı) olan asfalt tabaka -Minimum yüzeyi 1000 mm x 1000 mm ve kalınlığı en az 2,5 mm olan yalıtkan örtü veya aynı mertebede yalıtımı sağlayacak bir önlem. M2 : Bina dışı (harici tip) tesislerin dış çitlerinde alınacak ek önlemler: Dış tarafta ortaya çıkabilecek dokunma gerilimlerine karşı koruma önlemi olarak M2.1 ila M2.3 de belirtilen ek önlemlerden biri kullanılabilir; dış çitlerdeki kapılarda M2.4 ek önlemi ek olarak göz önüne alınmak zorundadır. M2.1 : İletken olmayan malzemeden meydana gelen veya plastik kaplı örgü tel çitlerin kullanılması (Yalıtılmamış iletken çit kazıklarının kullanılması durumunda de geçerlidir) M2.2 : Çitin dışında 1 m açıklıkta ve en fazla 0.5 m derinliğe gömülü, çite bağlanmış bir yüzeysel topraklayıcı ile potansiyel düzenlemesi sağlanmış olan iletken malzemeli çitlerin kullanılması. Çitin topraklama sistemine bağlanması isteğe bağlıdır (ancak bu durumda M2.4’e bakınız). M2.3 : Kumanda için üstünde bulunulan yerin M1.3 ek önlemine uygun olarak yalıtılması ve aynı zamanda çitin ya Ek-F’ye uygun şekilde topraklanması veya bir topraklama tesisine bağlanarak topraklanması. M2.4 : Dış çitlerde bulunan kapılar doğrudan doğruya veya koruma iletkenleri üzerinden veya kapı haberleşme cihazları ve benzeri tesislerin kablolarının metal kılıfları ile topraklama tesisine bağlanmış ise, bu kapıların açılma bölgelerinde de bir potansiyel düzenlemesi veya M1.

zemeli çitlerin kullanılması. Çitin topraklama sistemine bağlanması isteğe bağlıdır (ancak bu durumda M2.4’e bakınız). M2.3 : Kumanda için üstünde bulunulan yerin M1.3 ek önlemine uygun olarak yalıtılması ve aynı zamanda çitin ya Ek-F’ye uygun şekilde topraklanması veya bir topraklama tesisine bağlanarak topraklanması. M2.4 : Dış çitlerde bulunan kapılar doğrudan doğruya veya koruma iletkenleri üzerinden veya kapı haberleşme cihazları ve benzeri tesislerin kablolarının metal kılıfları ile topraklama tesisine bağlanmış ise, bu kapıların açılma bölgelerinde de bir potansiyel düzenlemesi veya M1.3 ek önlemine uygun olarak basılan yerin yalıtılması gerekir. Ayrı olarak topraklanmış iletken bir çitin kapıları ana topraklama tesisine bağlanmışsa, kapılar çitin iletken kısımlarından en az 2,5 m uzaklıkta elektriksel ayırma sağlanacak şekilde olmalıdır. Bu durum, çitin bir bölümünün iletken olmayan bir malzeme ile yapılması veya iletken çitin her iki sonunda yalıtkan ayırma bölgeleri kullanılması durumunda sağlanabilir. Kapı tam olarak açıldığında bu elektriksel ayrımın kalıcı olmasına da dikkat edilmelidir. M3 : Bina içi tesislerde ek önlemler: Bina içi tesislerde M3.1 ila M3.3 ek önlemlerinden biri kullanılabilir. M3.1 : Bina temeli içine gömülmüş hasır (örneğin, minimum kesiti 50 mm2 ve en büyük göz genişliği 10 m olan hasır veya çelik yapı) topraklayıcı ile eşpotansiyel düzenleme yapılır ve topraklama tesisine yer olarak birbirinden ayrı en az iki noktadan bağlanır. Beton içindeki çelik hasır aynı zamanda hata akımlarının iletilmesi için de kullanılıyorsa, çelik hasırın bu amaç için uygun olup olmadığı kontrol edilmelidir. Parçalı çelik hasırlar kullanılıyorsa yan yana olan hasırlar en az bir kere birbirleriyle bağlanmalı ve hasırların tamamı en az iki ayrı noktadan topraklama tesisine bağlanmalıdır. Mevcut binalarda dış duvarların yakınında toprağa gömülmüş ve topraklama tesisi ile bağlanmış bir yüzeysel topraklayıcı kullanılabilir. M3.2 : Kumanda için üstünde bulunulan yerin metal malzemeden yapılması (örneğin metal hasır veya metal plaka) ve bu yerden dokunulması mümkün olan ve topraklanması gerekli olan metal kısımlara bağlanması. M3.3 : Kumanda için üstünde bulunulan yerin M1.3 ek önlemine uygun olarak topraklama gerilimine karşı yalıtılması. Burada,eş potansiyel dengelemesi sağlamak üzere, kumanda için üstünde bulunulan yerden aynı anda dokunulabilecek topraklanması gereken metal kısımların kendi aralarında bağlanması. M4 : Bina dışı tesislerde ek önlemler: M4.1 : Kumanda için üstünde bulunulan yerler: Yaklaşık 0,2 m derinlikte ve kumanda edilecek kısımdan yaklaşık 1 m uzaklıkta bulunan bir yüzeysel topraklayıcı ile potansiyel dengelemesi. Yüzeysel topraklayıcı, kumanda için üstünde bulunulan yerden dokunulması mümkün olan topraklanmış metal kısımların hepsine bağlanmalıdır.

arla mümkün olabilir; bu nedenle, topraklama tesisi projelendirilirken ve tesis edilirken aşağıdaki hususlar göz önünde bulundurulmalıdır:

a) Akım yollarının endüktansı mümkün olduğu kadar küçük olmak zorundadır: -Topraklayıcılar ve topraklama iletkenleri sık gözlü olmalıdır. -Büyük geçici akımların ortaya çıkması olası olan bölgelerde topraklama şebekesinin göz yoğunluğu arttırılmalıdır. Bu özellikle parafudrlar, gerilim transformatörleri, akım transformatörleri ve gaz yalıtımlı metal muhafazalı (GIS) tesisler için geçerlidir. -YG işletme elemanları, kumanda dolaplarının, röle panolarının vs. topraklama noktaları bir göz oluşturacak şekilde bağlanmalıdır. -Topraklama tesisine yapılan bağlantı mümkün olduğu kadar kısa bir topraklama iletkeni ile yapılmalıdır. -Topraklama iletkenleri kesişme noktalarına bağlanmalıdır. -Ortaya çıkan gözler kısa devre edilmelidir. -Karşılıklı empedans (kuplaj empedansı) ya birçok paralel topraklayıcı veya topraklama iletkeni birbirlerinden en az 0,5 m aralıkla döşenerek veya bir iletkenin bölünmesi ve her bir iletkenin ayrı ayrı döşenmesiyle azaltılabilir. -Kablo kanallarında, topraklama iletkenleri kabloya paralel olarak döşenmelidir. Kablo ekranları kablonun her iki sonunda topraklama sistemi ile bağlanmalıdır.Ekran, toprak hata akımının üzerinden geçen kısmını taşıyabilecek şekilde boyutlandırılmalıdır.

b) Daha iyi bir elektromanyetik ekranlama ve endüktansı küçük bir akım yolu elde etmek için binaların metalik konstrüksiyon kısımları ve beton içine gömülmüş çelikler, topraklama tesisine bağlanmalıdır. Not : Beton içindeki çelikler ve metalik konstrüksiyon kısımlarının dallandığı bölümler potansiyel düzenlemesi ve /veya topraklama için kullanılmanın dışında hassas ve verici olarak çalışan bölgeler arasında (örneğin, bir YG kablosunun GIS tesisine bağlantı noktası) ekran etkisi yapmak üzere de kullanılabilir. Bu durumda ekran etkisi, çelik beton dallanmalarının göz aralıklarının küçültülerek ve çelik hasırdan meydana gelen bu şebeke GIS tesislerinin metal kısımlarıyla veya beton içinden geçirilen kumanda kablolarının ekranlarıyla sıksık bağlanarak arttırılabilir. Topraklama iletkenlerinin kendi aralarında iletken olarak bağlanması sadece, eğer büyük akımlar göz önüne alınacaksa veya çelik hasır, topraklama şebekesinin bir kısmını oluşturuyorsa gereklidir. Normalde çelik hasırın tellerle birçok yerden bağlanması yeterlidir. Bütün kısımların birbirleriyle ve topraklama tesisiyle, birçok yerde bağlanmasını sağlayacak sayıda bağlantı noktaları öngörülmelidir. E.2 Kontrol sistemlerinin elektromanyetik uyumluluğu için temel kurallar: Bu madde elektro-manyetik girişimlere karşı kontrol devrelerinin korunması ile ilgilidir.

a) Yüksek gerilim tesislerinde elektriksel gürültü kaynakları: Parazitler yüksek gerilim tesislerine iletkenlerle kapasiteler üzerinden, endükleme ile veya radyasyonla iletilir.

koruma ve kontrol cihazlarının içine konulmalıdır. 3) Gaz yalıtımlı anahtarlama tesislerinde alınacak ek önlemler: - Özellikle zeminde olmak üzere (Ek-L'de L.3'e bakınız) beton içindeki çelik hasırların değişik noktalarda topraklama sistemine bağlanması, - GIS merkezlerinde mahfaza ve tesis duvarı (beton demir hasırına veya metal muhafazaya) arasında çoklu bağlantılarla iyi bir ekranlama yapılması ve duvarla topraklama sistemi arasında çoklu bağlantıların yapılması, - Sekonder donanımın elektriksel geçici rejim büyüklüklerine karşı bağışıklığı ile ilgili deneyden geçirilmesi ve uygun tasarım.

e) Girişim etkilerinin azaltılması için alınabilecek diğer önlemler: Aşağıda listelenen diğer tavsiyeler uygulanabildiği ölçüde yerine getirilmelidir. - Kontrol kablolarının metalik kablo boruları içinde tesis edilmesi önerilir. Bu boruların topraklanması ve sürekliliğinin bütün uzunluk boyunca sağlanması önerilir, - Kablo tesisatlarının mümkün olduğu kadar metalik yüzeyler boyunca yapılması önerilir, - Uygun fiber optik kabloların kullanılması önerilir. Ek-F İşletme Elemanlarının ve Tesislerin Topraklanması için Özel Önlemler F.1 Elektrik kuvvetli akım tesisleri etrafındaki çitler: Çıplak metal çitler topraklanmak zorundadır. Bunun için, örneğin her köşede birden fazla topraklama noktası kullanılmak zorundadır. Yerel koşullara uygun olarak (çitin topraklama tesisinin içinde veya dışında olması durumuna göre) toprak bağlantısı, ya YG topraklama sistemine bağlantı yapılarak veya özel topraklayıcılarla yapılmalıdır. Yalıtkan malzeme ile kaplanmış çitlerin çıplak metal kısımları topraklanmak zorunda değildir. Bir tesisi çevreleyen çitteki bütün mekanik kesintiler (örneğin kapılar), çit bölümleri arasında tehlikeli potansiyellerin meydana gelmesi önlenecek şekilde bağlanmalıdır. F.2 Metal borular: Transformatör merkezi içerisindeki metal borular istasyona ilişkin topraklama tesisiyle bağlanmalıdır. Transformatör merkezi dışından gelen örneğin su beslemesi için kullanılan metal boruların kullanılmasından kaçınılmalı ve bunun için metal olmayan malzemeler kullanılmalıdır. F.3 Demiryolu rayları: Transformatör merkezi sahası içinden geçen ve elektrikli olmayan demiryolu sistemlerindeki raylar transformatör merkezine ilişkin topraklama sistemine bağlanmalıdır. Transformatör merkezinin sahası sınırında, demiryolu sisteminin diğer kısımlarıyla elektriksel ayırmanın sürekliliğini sağlamak üzere uygun yalıtkan ray ekleri öngörülmelidir. Bazı durumlarda, tren vagonlarıyla köprülemeyi önlemek için iki yalıtkan ray eki gerekli olabilir. Ray kenarındaki kumanda yerlerine özel dikkat gösterilmelidir. Önlemlerin belirlenmesinde demiryolu sistemi işletmecisiyle bilgi alışverişinde bulunulmalı ve bunun dışında

c’deki tespitler göz önüne alınmalıdır. F.4 Direk tipi transformatörler ve /veya direk tipi anahtarlama elemanları: Genel olarak, anahtarlama donanımı olsun, yada olmasın direk üzerine monte edilen transformatör tesisleri topraklanmalıdır. Sadece bir transformatörün yerleştirildiği direkler söz konusu olduğunda küçük bir topraklama tesisi (örneğin, derin topraklayıcı, halka topraklayıcı veya iletken malzemeden yapılmış direğin temeli) bir transformatörün topraklanması için gerekli koşulları sağlar. Genel olarak çelikten veya başka bir iletken malzemeden yada betondan yapılan direklerin üzerine bulunan anahtarlama tesisleri topraklanmalıdır. Kumanda yerlerindeki topraklama tesisi, en azından eş potansiyel dengelemeyi sağlayacak bir topraklama ağıyla yapılmalıdır. Eğer kumanda için bulunulan yerin yalıtılması yapılmışsa veya anahtarlama işlemi yalıtkan bir düzenek yardımı ile yapılıyorsa (örneğin, yalıtılmış aletlerle, çubuklarla veya eldivenlerle) , küçük bir topraklama tesisi (örneğin, derin topraklayıcı veya halka topraklayıcı) yeterli olabilir. İletken olmayan malzemeden yapılmış direkler üzerine monte edilmiş anahtarlama donanımları topraklanmayabilir. Eğer bu tesisler topraklanmamışsa mekanik olarak güvenilir izolatörler (örneğin, dolu çekirdekli izolatörler) kumanda çubuğunun elle ulaşılması mümkün olmayan bölümleri içerisine yerleştirilmiş olmalıdır. Bunlar anma gerilimine uygun olarak boyutlandırılmış olmalıdır. Tahrik mekanizmasının toprak yüzeyinden erişilebilen bölümü olası kaçak akımların iletilmesi için topraklanmak zorundadır. Bunun için en az 1 m uzunluğunda bir topraklama çubuğu veya direk etrafında 1 m açıklıkta bulunan yüzeysel topraklayıcı yeterlidir. Topraklayıcı ve topraklama iletkenlerinin en küçük kesitleri Ek-A ve

c’ye uygun olmalıdır. F.5 Ölçü transformatörlerinin sekonder devreleri: Bütün ölçü transformatörlerinin sekonder devreleri, ölçü transformatörlerinin sekonder bağlantı uçlarına mümkün olduğu kadar yakın topraklanmalıdır.

Dokunma akım devresinin kaynak gerilimi (USDp) hakkında çabuk bir karar verebilmek için, ölçmenin iç direnci yüksek bir voltmetre ve 10 cm derinliğe çakılmış bir sonda ile yapılması çoğunlukla yeterlidir. Ek-H Doğrudan Yıldırım Darbelerine Karşı Koruma Yöntemleri Uzun yıllar boyunca yapılan model çalışmaları, ölçümler, gözlemler ve deneylerden elde edilen bilgiler sonucunda; aşağıda açıklanan düzende yerleştirilmiş yıldırımdan koruma telleri ve yakalama çubukları yardımıyla doğrudan yıldırım darbelerine karşı yeterli güvenirlilikle koruma sağlanabilir. Koruma bölgeleri (Şekil-H.1’den Şekil-H.4’e kadar) 25 m. yüksekliğe kadar olan tesisler için geçerlidir. 25 m’den yüksek tesisler için koruma güvenliği azaltılır. Not : 420 kV’a kadar olan şebeke yapıları ortalama 25 m yüksekliğindedir. Aşağıda verilen yöntemlerle, ayrıntılı yalıtım koordinasyonu çalışmaları yapmaya gerek olmadan, yeterli bir koruma seviyesi elde edilir. H.1 Koruma telleri: Tek bir koruma teli koruma bölgesi sağlar. Koruma bölgesinin sınırları, H yüksekliğindeki koruma telinden başlayan (Şekil-H.1’e bakınız), yere teğet olan ve koruma teli boyunca devam eden 2 x H yarıçapında daire yaylarıdır. İki koruma teli ile koruma durumunda teller arasındaki uzaklık 2 x H’dan daha küçük tutulup, koruma bölgesi tellerin her biri tarafından korunan bölgelerin genişletilmiş halidir. İki koruma teli arasındaki koruma bölgesi, koruma tellerinden geçen, 2 x H yükseklik çizgisindeki MR merkezli ve R yarıçaplı yay ile belirlenir. (Şekil H.2’ye bakınız). Bu bölge, koruma telleri boyunca devam eder. H.2 Yıldırım yakalama çubukları: Yıldırım yakalama çubukları, kanal boşalmasının yukarıya doğru (buluta doğru) gelişmesini koruma tellerinden daha önce sağlar. Yıldırım yakalama çubuklarının koruma bölgesi genellikle aynı yükseklikteki koruma tellerinden daha geniştir. Tek bir yakalama çubuğu, tepesinden geçen 3 x H yüksekliğindeki yayın sınırladığı konik şekilli, koruma bölgesi sağlar (Şekil-H.3’e bakınız). İki yıldırım yakalama çubuğu arasındaki uzaklığın 3 x H’dan az olması durumunda, yakalama çubukları arasındaki koruma bölgesi, yakalama çubuklarının tepesinden geçen, 3 x H yükseklik çizgisindeki MR merkezli R yarıçaplı yayın altında kalan bölgedir (Şekil-H.4’e bakınız). H.3 Yıldırım etkilerine karşı topraklama koşullarının sağlanması: Elektrik tesislerinin topraklanmış bölümlerine (toprak iletkenleri, demir ve beton direkler, topraklama iletkeni toprağa kadar indirilmiş ağaç direkler, açık hava tesislerindeki dayanaklar) yıldırım düştüğünde, topraklanmış tesis bölümleri ile işletme gereği gerilim altında bulunan bölümler arasında atlama (geri atlama) olabilir. Darbe topraklama direnci Rda bağıntısını sağlayacak değerde ise, genel olarak geri atlamalar beklenmez. Burada: Rda Direk ya da dayanak topraklama tesisinin darbe topraklama direnci, Uda Yalıtkanın darbe dayanım gerilimi, Ida Direk ya da dayanaktan geçen yıldırım akımının tepe değeri.

umus Kum Çakıl Havanın etkisiyle dağılmış taş Kumtaşı Granit Morenin(Buzultaş) 5-40 20-200 200-2500 2000-3000 çoğunlukla <1000 2000-3000 > 50000 > 30000 Birkaç metre derinliğe kadar topraktaki nem oranının değişimi, toprak özdirencinde geçici değişimlere neden olur. Göz önüne alınması gereken diğer bir durum, değişik derinliklerdeki farklı toprak özdirençli toprak tabakalarının varlığı nedeniyle toprak özdirencindeki değişimdir. K.2 Topraklayıcının yayılma direnci Topraklayıcının yayılma direnci RE topraklayıcının düzenlenmesine ve boyutlarına bağlı olduğu kadar toprak özdirencine de bağlıdır. Esas olarak topraklayıcının uzunluğuna ve daha az olarak kesitine bağlıdır. Şekil-K.1 ve Şekil-K.2’de yüzeysel topraklayıcıların ve derin topraklayıcıların toplam uzunluğuna göre yayılma dirençlerini gösteren eğriler verilmiştir. Şekil-K.1 Homojen toprak içerisinde halka şeklinde veya düz olarak yerleştirilmiş (şeritten, yuvarlak malzemeden veya örgülü iletkenden yapılmış) yatay topraklayıcıların yayılma direnci Uzun yüzeysel topraklayıcıların bulunması durumunda (örneğin topraklayıcı etkisi olan kablolar) topraklama direnci uzunluğa bağlı olarak düşer, ancak belirli bir son değere yaklaşır. (Şekil-K.3’e bakınız) Temel topraklayıcılar, toprak içine gömülü bir topraklayıcı olarak kabul edilebilir. Gözlü topraklayıcının toprak direnci, D Gözlü topraklayıcının alanına eşdeğer alanlı daire çapı olmak üzere yaklaşık olarak: Şerit ve halka topraklayıcılar için yayılma direnci hesapları aşağıdaki formüllere göre yapılır. Şerit topraklayıcı Halka topraklayıcı L Şerit ve halka topraklayıcının uzunluğu (m), D = L / p Halka topraklayıcının çapı (m), d Örgülü iletken çapı veya şerit kalınlığının yarısı (m) (burada 0,015 m. kabul edilmiştir), rE Toprak özdirenci (W m). Şekil-K.2 Homojen toprak içinde düşey olarak gömülmüş derin topraklayıcıların yayılma direnci Hesaplamalar aşağıdaki formüle göre yapılır. L Derin topraklayıcının uzunluğu (m), d Derin topraklayıcının çapı (0,02 m kabul edilmiştir), rE Toprak özdirenci (W m). Şekil-K.3 Kablo boyuna ve toprak özdirencine bağlı olarak topraklayıcı etkisi olan kablonun yayılma direncinin tipik değerleri Muhtelif topraklayıcı tiplerine ilişkin hesaplama örnekleri Ek-T’de verilmiştir.

rinin topraklama sistemi, bu etkiyle toprak hata akımı bakımından, etkin bir şekilde deşarj edilecektir. Bu durum azalma faktörü ile ifade edilir. Üç fazlı hava hattının bir toprak teli için azalma katsayısı r, toprak dönüş akımının, üç fazlı devrenin toplam sıfır bileşen akımlarına oranıdır. Burada, IEW Toprak telindeki akım (dengeli durum), IE Toprak dönüş akımı, 3I0 Sıfır bileşen akımlarının toplamı. Benzer tanım metal kılıflı, ekranlı, zırhlı yeraltı kabloları veya civardaki çelik borular için yapılabilir. Toprak telindeki akım IEW yerine metal kılıf ve benzerlerindeki akım kullanılabilir. Bir hava hattının dengeli akım dağılımında bir toprak telinin azalma katsayısı, faz iletkenlerinin self empedansları ZL-E ve toprak teli empedansı ZEW-E ve faz iletkenleri ve toprak teli karşılıklı empedansları ZML-EW göz önüne alınarak hesaplanır. En etkileyici terim ZML-EW için, faz iletkenleri ile toprak teli arasındaki ortalama mesafe, ZEW-E için ise toprak teli direncidir. Böylece, toprak akımıyla bağlantılı olarak toprak telinin azalma etkisi, daha düşük toprak teli direnci ve faz iletkenleri ile toprak teli arasındaki uzaklığın azalması ile artar (r azalma eğilimi gösterir). J.2 Hava hatlarının ve kabloların azalma katsayılarının tipik değerleri (50 Hz) Hava hatlarının toprak telleri (110 kV) Çelik 50 ila 70 mm2 r = 0,98 ACSR 44/32 mm2 r = 0,77 ACSR 300/50 mm2 r = 0,61 Kağıt yalıtımlı kablolar (10 ve 20 kV) Cu 95 mm2/1,2 mm kurşun kılıf r = 0,20 - 0,60 Al 95 mm2/1,2 mm alüminyum kılıf r = 0,20 - 0,30 Tek damarlı XLPE kabloları (10 ve 20kV) r = 0,50 - 0,60 Cu 95 mm2/16 mm2 bakır ekran Tek damarlı yağlı kablolar (110 kV) Cu 300 mm2/2,2 mm alüminyum kılıf r = 0,37 Çelik boru içerisinde gaz basınçlı kablolar (110 kV) Cu 300 mm2/1,7 mm çelik r = 0,01 - 0,03 Tek damarlı XLPE kabloları (110 kV) Cu 300 mm2/35 mm2 bakır ekran r = 0,32 Tek damarlı yağlı kablolar (400 kV) Cu 1200 mm2/1200 mm2 Alüminyum kılıf r = 0,01 Ek-K Topraklama Sistemlerinin Tasarım Esasları K.1 Toprak özdirenci: Toprak özdirenci rE değişik yerlerdeki toprak cinsine, tane yapısına, yoğunluğuna ve neme bağlı olarak değişir (Çizelge-K.1’e bakınız). Tasarımda yerinde ölçme yapılmalıdır. Çizelge-K.1 Alternatif akım frekanslarında toprak özdirenci (sık ölçülen değerler) Toprak cinsi Toprak özdirenci rE (W.

m) Bataklık Çamur, kil, humus Kum Çakıl Havanın etkisiyle dağılmış taş Kumtaşı Granit Morenin(Buzultaş) 5-40 20-200 200-2500 2000-3000 çoğunlukla <1000 2000-3000 > 50000 > 30000 Birkaç metre derinliğe kadar topraktaki nem oranının değişimi, toprak özdirencinde geçici değişimlere neden olur. Göz önüne alınması gereken diğer bir durum, değişik derinliklerdeki farklı toprak özdirençli toprak tabakalarının varlığı nedeniyle toprak özdirencindeki değişimdir. K.2 Topraklayıcının yayılma direnci Topraklayıcının yayılma direnci RE topraklayıcının düzenlenmesine ve boyutlarına bağlı olduğu kadar toprak özdirencine de bağlıdır.

Topraklayıcıların ve Topraklama İletkenlerinin Tesisi L.1 Topraklayıcıların tesisi L.1.1 Yüzeysel topraklayıcılar: Yüzeysel topraklayıcılar genellikle kanal diplerine veya temel kazılarına döşenirler. Topraklayıcıların; - Dolgu toprakla sıkıştırılması, - Kayaların veya çakılların doğrudan gömülmüş elektrotlarla temasının önlenmesi, - Mevcut toprağın uygun olmaması durumunda uygun dolgu toprakla değiştirilmesi tavsiye edilir. L.1.2 Temel topraklayıcılar:

a) Temel topraklamasının işlevi: Temel topraklaması, potansiyel dengelemesinin etkisini arttırır. Bunun dışında, Üçüncü Bölüm’deki kurallar yerine getirildiği takdirde, temel topraklaması kuvvetli akım tesislerinde ve yıldırıma karşı koruma tesislerinde topraklayıcı olarak uygundur. Bu topraklama, yapı bağlantı kutusunun arkasındaki elektrik tesisinin veya buna eşdeğer bir tesisin ana bölümüdür. b)Yapılışı 1) Genel

i) Temel topraklayıcı, kapalı bir ring şeklinde yapılmalıdır ve binanın dış duvarların temellerine veya temel platformu içine yerleştirilmelidir (Şekil-L.1 ve Şekil-L.2’ye bakınız). Çevresi büyük olan binalarda temel topraklayıcı tarafından çevrelenen alan, enine bağlantılarla 20 m x 20 m’lik gözlere bölünmelidir (Şekil-L.3’e bakınız). 1 Temel topraklayıcı, 2 Bağlantı filizi. Şekil-L.1 Tek bir ev durumunda temel topraklayıcının yerleştirilmesine örnek ii) Temel topraklayıcı, her tarafı betonla kaplanacak şekilde düzenlenmelidir. Çelik şerit topraklayıcı kullanıldığında, bu şerit dik olarak yerleştirilmelidir. iii)Temel topraklayıcı, dilatasyon derzlerinin olduğu yerlerde kesilmelidir. Son noktalar temelin dışına çıkarılmalı ve yeterince esnek bağlantı yapılmalıdır. Bağlantı yerleri her zaman kontrol edilebilir olmalıdır (Şekil-L.4’e bakınız). 2) Malzeme: Temel topraklaması için en küçük kesiti 30 mm x 3,5 mm olan çelik şerit veya en küçük çapı 10 mm olan yuvarlak çelik kullanılmalıdır. Çelik, çinko kaplı olabilir veya olmayabilir. Bağlantı filizleri çinko kaplı çelikten yapılmış olmalıdır. Bağlantı kısımları korozyona dayanıklı çelikten olmalıdır. 3) Çelik hasırlı olmayan (kuvvetlendirilmemiş) temel içinde yerleştirme: Temel topraklayıcı, temel betonu döküldükten sonra, her yönde en az 5 cm beton içinde kalacak şekilde yerleştirilmelidir. Topraklayıcının beton içindeki yerini sabitlemek için uygun mesafe tutucular kullanılmalıdır. (Şekil-L.5’e bakınız) 4) Çelik hasırlı (kuvvetlendirilmiş) temel ve su yalıtım malzemesi içinde yerleştirme: Temel topraklayıcı, en alt sıradaki çelik hasır üzerine yerleştirilmeli ve yerini sabitlemek için yaklaşık 2 m’lik aralıklarla çelik hasırla bağlanmalıdır (Şekil- L.6 ve Şekil-L.7’ye bakınız). Dışarıdan basınç yapan suya karşı (DIN 18195 Kısım 6’ya göre) yalıtılmış binalarda temel topraklayıcı, yalıtımın altındaki beton tabakası içine yerleştirilmelidir.

lmalıdır veya bağlantılar DIN 1910 serisi standartlara uygun şekilde (L.1.2/b.1-iii’ ye de bakınız) kaynakla yapılmalıdır

d) Bağlantı filizleri ve bağlantı parçaları:

i) Ana potansiyel dengeleme yapmak amacıyla, potansiyel dengeleme barasına bağlanacak bağlantı filizi veya bağlantı parçası bina bağlantı kutusunun yakınına yerleştirilmelidir. ii) Bağlantı filizleri, bina içine girdikleri yerden itibaren en az 1,5 m’lik bir uzunluğa sahip olmalıdır. Bu filizler, giriş noktalarında korozyona karşı ek olarak korunmalıdır. Bağlantı filizleri, inşaat sırasında göze çarpacak şekilde işaretlenmelidir. iii) Temel topraklayıcı yıldırıma karşı koruma topraklayıcısı olarak kullanılacaksa, özel bağlantı filizleri veya parçaları, yıldırımlık (paratoner) iletkenlerinin bağlantısı için dışarı doğru çıkarılmalıdır. Bu bağlantı filizlerinin veya parçalarının sayısı ve yapılışı için DIN VDE 0185 Kısım 1 geçerlidir. iv) Örneğin asansör rayları gibi metal malzemeden yapılmış konstrüksiyon kısımları doğrudan temel topraklayıcı ile bağlanacaksa, gerekli yerlerde ek bağlantı filizleri veya parçaları öngörülmelidir. L.1.3 Düşey veya derin topraklayıcılar: Düşey veya derin topraklayıcılar, toprak içerisine çakılırlar ve birbirleri arasında çubuk boyundan daha az mesafe bırakılmamalıdır. Çakma sırasında çubuklara zarar vermeyen uygun araçlar kullanılmalıdır. L.1.4 Topraklayıcıların eklenmesi: Topraklama şebekesi içerisindeki topraklama ağının iletken parçalarının bağlanması için ekler kullanılır. Ekler topraklayıcıların elektriksel iletiminin, mekaniksel ve ısıl dayanım eşdeğerlerini sağlayacak şekilde boyutlandırılmalıdır. Topraklayıcılar aşınmaya dayanıklı olmalı ve galvanik pil oluşumunun etkisinde kalmamalıdır. Çubukların eklerinde kullanılan malzemeler çubuklarla aynı mekanik dayanıma sahip olmalı ve çakma esnasında mekanik darbelere dayanıklı olmalıdır. Galvanik aşınmaya neden olabilecek değişik metaller bağlandığında; ekler, etraflarındaki elektrolitlerle temasa karşı dayanıklı düzenlerle korunmalıdır. L.2 Topraklama iletkenlerinin tesis edilmesi: Genel olarak topraklama iletkenleri, mümkün olduğunca kısa yoldan bağlanmalıdır. L.2.1 Topraklama iletkenlerinin tesisi: Aşağıdaki yöntemler tesis edilme sırasında göz önüne alınmalıdır. - Gömülü topraklama iletkenleri: Mekanik tahribata karşı korunması gerekmektedir. - Ulaşılabilir olarak tesis edilmiş topraklama iletkenleri: Topraklama iletkenleri toprak üzerine yerleştirilebilir. Böyle bir durumda bunlara her an ulaşılabilir. Eğer bir mekanik tahribat riski söz konusu olacaksa, topraklama iletkeni uygun şekilde korunmalıdır. - Betona gömülü topraklama iletkenleri: Topraklama iletkenleri beton içerisine de gömülebilirler. Bağlantı uçları her iki uçta da kolaylıkla erişilebilir olmalıdır. Çıplak topraklama iletkenlerinin, toprağa veya betona girdiği yerlerde aşınmayı önlemek amacıyla özel itina gösterilmelidir. L.2.

tahribata karşı korunması gerekmektedir. - Ulaşılabilir olarak tesis edilmiş topraklama iletkenleri: Topraklama iletkenleri toprak üzerine yerleştirilebilir. Böyle bir durumda bunlara her an ulaşılabilir. Eğer bir mekanik tahribat riski söz konusu olacaksa, topraklama iletkeni uygun şekilde korunmalıdır. - Betona gömülü topraklama iletkenleri: Topraklama iletkenleri beton içerisine de gömülebilirler. Bağlantı uçları her iki uçta da kolaylıkla erişilebilir olmalıdır. Çıplak topraklama iletkenlerinin, toprağa veya betona girdiği yerlerde aşınmayı önlemek amacıyla özel itina gösterilmelidir. L.2.2 Topraklama iletkenlerinin eklenmesi: Ekler, hata akımı geçme durumlarında herhangi bir kabul edilemez ısı yükselmesini önlemek için, iyi bir elektriksel sürekliliğe sahip olmalıdır. Ekler gevşek olmamalıdır ve korozyona karşı korunmalıdır. Değişik metaller bağlanmak zorunda kalındığında, galvanik piller ve sonucunda galvanik aşınma oluşumu nedeniyle ekler, etraflarındaki elektrolitlerle temasa karşı dayanıklı düzenlerle korunmalıdır. Topraklama iletkenini, topraklayıcıya, ana topraklama bağlantı ucuna ve herhangi bir metalik kısma bağlamak için, uygun bağlantı parçaları kullanılmalıdır. Civata bağlantısı yalnız bir cıvata ile yapılırsa, en azından M10 cıvata kullanılmalıdır.Örgülü iletkenlerde (ezmeli, sıkıştırmalı ya da vidalı bağlantılar gibi) kovanlı (manşonlu) bağlantılar da kullanılabilir. Örgülü bakır iletkenlerin kurşun kılıfları bağlantı noktalarında soyulmalıdır; bağlantı noktaları korozyona karşı (örneğin bitüm gibi maddeler ile) korunmalıdır. Deney amacıyla, ayırma yerleri ihtiyacı karşılanabilmelidir. Özel aletler kullanılmadan eklerin sökülmesi mümkün olmamalıdır. L.3 Beton içerisinde demirlerin topraklama amacı için kullanımı Beton demirleri çeşitli amaçlar için kullanılabilir:

a) Topraklama sisteminin bir parçası olarak; bu durumda beton demirlerinin boyutu

b3 ile uygun olarak boyutlandırılmalıdır.

c) Yüksek frekanslı akımlarla bağlantılı elektromanyetik ekran olarak; bu durumda çelik konstrüksiyonun bütün ilgili parçaları, yüksek frekanslı akımlar için çok küçük empedans yolu teşkil etmek amacıyla birbirleriyle bağlanırlar. Cihaz bağlantıları ulaşımının zor olduğu durumlar için, bir çok bağlantı noktası olmalı ve elektromanyetik etkileri en aza indirmek amacıyla mümkün olduğunca kısa bağlantılar yapılmalıdır. Çelik konstrüksiyon baraları bu amaçlarla kullanıldığında, korozyon olasılığı en az seviyede tutulmalıdır. Çelik konstrüksiyon baralarına yapılan bağlantılar bu Ek’e uygun olmalıdır. 1 Bodrum dış duvarı, 2 En az 150 cm’lik bağlantı filizi, 3 Temel betonu, 4 İnce beton - koruma tabakası, 5 Blokaj, 6 Yerinin sabitleştirilmesi için 2 m’lik aralıklarla demir hasıra irtibatlandırılmış temel topraklayıcı, 7 Toprak, 8 En yüksek yeraltı su seviyesi, 9 Bina toprak üstü seviyesi, 10 Dikine yalıtım tabakası, 11 İnce beton - koruma tabakası, 12 Yalıtım tabakası için dayanak. Şekil-L.7 Bina temeli yalıtım malzemesi içinde kalan temel topraklayıcının yerleştirilmesine örnek

lacak topraklayıcı, sonda ve yardımcı topraklayıcılar, mümkün olduğu kadar birbirinden uzakta olmak üzere mümkün mertebe bir doğru üzerinde bulunmalıdır. Sondanın ölçme yapılacak topraklayıcıyla arasındaki mesafe, 20 m’den az olmamak kaydıyla, en büyük topraklayıcı uzunluğunun en az 2,5 katı (ölçme yönüne doğru), yardımcı topraklayıcının mesafesi ise, 40 m’den az olmamak kaydı ile en az 4 katı olmalıdır. N.2.2.2 Yüksek frekanslı topraklama ölçme cihazı: Bu cihaz, topraklama telinin havaya kaldırılmasını gerektirmeksizin tek bir direğe ilişkin toprak yayılma direncinin ölçülmesini mümkün kılar. Burada, ölçme akımının frekansı, toprak teli ve komşu direkler arasında oluşan zincir iletken empedansı büyük dirençli olacak ve her bir hava hattı direği topraklayıcısıyla pratik olarak ihmal edilebilecek bir paralel bağlantı ortaya çıkaracak kadar yüksek olmalıdır. N.2.2.3 Oldukça büyük akımların kullanıldığı akım-gerilim yöntemi: Bu yöntem, özellikle büyük çaplı topraklama tesislerinin topraklama empedansını ölçmek için kullanılır (Şekil-N.1’e bakınız). IM Deney akımı (genel olarak yalnızca akım veya gerilimin mutlak değeri belirlenir), IEM Ölçme sırasında topraklama akımı (bu durumda doğrudan doğruya ölçülemez), rE Uzaktaki topraklayıcıya kadar hattın azalma katsayısı, RES Topraklama şebekesinin (gözlü topraklayıcının) yayılma direnci, RET Direğin yayılma direnci, UEM Ölçme sırasındaki topraklama gerilimi, USTM Ölçme sırasındaki dokunma kaynak gerilimi. Şekil-N.1 Oldukça büyük akımların kullanıldığı akım-gerilim yöntemiyle topraklama empedansının belirlenmesine örnek Topraklama tesisiyle uzaktaki bir topraklayıcı arasına yaklaşık şebeke frekanslı bir alternatif gerilim uygulayarak topraklama tesisine, bu tesiste ölçülebilir bir potansiyel yükselmesi ortaya çıkarabilecek bir IM test akımı akıtılır. Bu sırada işletme sırasında tesise bağlı bulunan toprak telleri ve topraklayıcı etkisi olan kablo kılıfları ayrılmamalıdır. Topraklama empedansının mutlak değeri aşağıdaki formülle bulunur ZE = UEM / ( IM . r ) Burada : UEM Topraklama tesisiyle, referans toprak bölgesindeki sonda arasında ölçülen gerilim (V), IM Ölçülen deney akımı (A), r Hattın uzaktaki topraklayıcıya göre azalma katsayısı (Ek-J’ye bakınız). Azalma katsayısı hesap ile veya ölçme yoluyla tespit edilebilir. Toprak teli olmayan hava hatları ve ekran ve zırhı bulunmayan kablolar için r = 1’dir. Hatların, ayrı konsolda döşeli, test edilen hatta paralel giden, topraklayıcı ve uzaktaki topraklayıcı arasındaki toprak telleri, eğer test edilen topraklayıcıya ve uzaktaki topraklayıcıya bağlı iseler, dikkate alınırlar. Test hattı olarak iyi iletken metal bir kılıfı bulunan ve her iki taraftan topraklanmış bir kablo kullanılıyorsa, test akımının oldukça büyük bir kısmı kılıf üzerinden geri akacaktır. Bu kılıfın üzerinde yalıtkan bir dış kılıf bulunuyorsa, bu nedenle, kılıfın topraklamalarının kaldırılması gerekebilir.

olmayan hava hatları ve ekran ve zırhı bulunmayan kablolar için r = 1’dir. Hatların, ayrı konsolda döşeli, test edilen hatta paralel giden, topraklayıcı ve uzaktaki topraklayıcı arasındaki toprak telleri, eğer test edilen topraklayıcıya ve uzaktaki topraklayıcıya bağlı iseler, dikkate alınırlar. Test hattı olarak iyi iletken metal bir kılıfı bulunan ve her iki taraftan topraklanmış bir kablo kullanılıyorsa, test akımının oldukça büyük bir kısmı kılıf üzerinden geri akacaktır. Bu kılıfın üzerinde yalıtkan bir dış kılıf bulunuyorsa, bu nedenle, kılıfın topraklamalarının kaldırılması gerekebilir. Ancak topraklayıcı etkisi bulunan kablolarda metal dış kılıfların topraklamaları ayrılamaz. Topraklayıcı ve uzaktaki topraklayıcı arasındaki mesafe, mümkün olduğunca 5 km’den az olmamalıdır. Test akımı, mümkün olduğunca en az, ölçülecek gerilimler (test akımına bağlı topraklama ve dokunma gerilimleri) mevcut olabilecek yabancı ve bozucu gerilimlerden daha büyük olacak şekilde seçilmelidir. Genel olarak bu durum 50 A’in üzerindeki test akımlarıyla sağlanır. Voltmetrenin iç direnci, sondanın yayılma direncinin en az 10 katı olmalıdır. Not : Küçük topraklama tesisleri için daha küçük uzaklıklar yeterli olabilir. Gerektiği takdirde yabancı ve bozucu gerilimler yok edilmelidir (N.4’e bakınız). N.2.2.4 Tekil dirençlerden hesaplama yöntemi: Topraklama tesisi birbirini pratik olarak etkilemeyen, ama örneğin topraklama hatları veya hava hattı toprak telleri gibi bağlantı hatlarıyla birbirlerine bağlanmış tekil topraklayıcılardan meydana geliyorsa, topraklama empedansı ZE aşağıdaki şekilde belirlenebilir. Her bir topraklayıcının yayılma direnci bağlantı hatları açılarak topraklama ölçme cihazıyla tespit edilir, bağlantı hatlarının empedansları hesaplanır ve topraklama empedansı, yayılma dirençleriyle bağlantı hatlarının empedanslarının oluşturduğu eşdeğer devreden bulunur. N.3 Topraklama geriliminin tespiti: UE Topraklama gerilimi, UE = ZE x IE ile tanımlanır (Şekil-N.1’e bakınız): Burada : ZE Topraklama empedansı (örneğin, Ek-N’deki N.2.2.3’e göre yapılan ölçmeden veya Ek-N’deki N.2.2.4’e göre yapılan hesaplamadan bulunan ), IE Madde-5’e uygun topraklama akımı. Ölçme sırasında kullanılan IEM topraklama akımı, IEM = r x IM bağıntısıyla verilir. ZE topraklama empedansı, ZE = UEM / IEM bağıntısıyla verilir. Hata durumundaki UE topraklama gerilimi, UE = IE x ZE = UEM x IE / ( r x IM ) bağıntısıyla verilir. 3 fazlı bir alternatif akım şebekesindeki toprak hatası inceleniyorsa ve transformatör merkezinden çıkan bütün hava hatlarının toprak teli azalma katsayısı yaklaşık olarak aynıysa, topraklama akımı için, IE = r x S 3 I0 bağıntısı geçerlidir Burada r Toprak teli azalma katsayısı S 3 I0 Bu şebekenin bütün faz iletkenlerinden tesise doğru akan akımların vektörel toplamı Transformatör merkezinde, ortaya çıkan bir hata durumunda S 3 I0 , toprak kısa devre akımı ile transformatör yıldız noktası (nötr) akımı arasındaki farktır. Transformatör merkezinden çıkan A, B, C ...

Basit Topraklama Sistemlerinde Tehlikeli Gerilimlerden Korunmak için Yaklaşık Formüller ve Uygun Mesafeler Basit topraklama sistemleri için tehlikeli gerilimlerden korunmak için yaklaşık formüller ve uygun mesafeler Çizelge-M.1'de verilmiştir. Çizelge-M.1 Basit topraklama sistemlerinde tehlikeli gerilimlerden korunmak için yaklaşık formüller ve uygun mesafeler Topraklayıcı Yarım küre topraklayıcı Derin topraklayıcı Gömülmüş ağ Konfigürasyon l >> d Mesafe dkabul l >> d A = Ağ alanı UE Topraklama gerilimi (toprak potansiyel yükselmesi), Ukabul Toprak yüzey potansiyelinin (örneğin Şekil-6 veya Çizelge-13’deki bir değer) bir dkabul uzaklığındaki kabul edilebilir sınırı (Ukabul< UE). Ek-N Yeni Tesis Edilecek veya Mevcut Topraklama Tesislerinde Yapılacak Ölçmeler Bu bölümde adı geçen deney yöntemleri referans yöntemlerdir. Doğrulukları daha az olmamak kaydıyla, başka yöntemler de kullanılabilir. N.1 Toprak özdirencinin ölçülmesi: Toprak yayılma direncini veya topraklama empedansını önceden belirlemek amacıyla toprak özdirencinin ölçülmesi, bu direncin çeşitli derinlikler için tespit edilmesini sağlayan “Dört Sonda Yöntemi” (örneğin, Wenner Yöntemi) ile yapılmalıdır. N.2 Toprak yayılma dirençlerinin ve topraklama empedanslarının ölçülmesi: N.2.1 Bu dirençler ve empedanslar farklı şekillerde belirlenebilir. Hangi ölçme yönteminin amaca uygun olduğu, topraklama sisteminin büyüklüğüne ve etkilenmenin derecesine (N.4’e bakınız) bağlıdır. Not : Topraklanmış kısımlarda veya bunların arasında (örneğin, direk ile yukarı kaldırılmış toprak teli arasında), bu ölçmeler ve yapılan hazırlıklar sırasında, enerjinin kesik olduğu durumda da tehlikeli dokunma gerilimlerinin ortaya çıkabileceğine dikkat edilmelidir. N.2.2 Uygun ölçme yöntemleri ve ölçü cihazlarının tipleri için örnekler: N.2.2.1 Topraklama ölçme cihazı: Bu cihaz, topraklayıcılar veya küçük veya orta büyüklükteki topraklama sistemlerinde, örneğin tek bir derin topraklayıcı, şerit topraklayıcı, toprak teli havaya kaldırılmış (direkle irtibatı ayrılmış) veya kaldırılmamış durumdaki hava hattı direklerinin topraklayıcıları, AG topraklama tesisinden ayrılmış orta gerilim şebekesindeki topraklama tesisleri için kullanılır. Kullanılan alternatif gerilimin frekansı 150 Hz’i aşmamalıdır. Ölçme yapılacak topraklayıcı, sonda ve yardımcı topraklayıcılar, mümkün olduğu kadar birbirinden uzakta olmak üzere mümkün mertebe bir doğru üzerinde bulunmalıdır. Sondanın ölçme yapılacak topraklayıcıyla arasındaki mesafe, 20 m’den az olmamak kaydıyla, en büyük topraklayıcı uzunluğunun en az 2,5 katı (ölçme yönüne doğru), yardımcı topraklayıcının mesafesi ise, 40 m’den az olmamak kaydı ile en az 4 katı olmalıdır. N.2.2.2 Yüksek frekanslı topraklama ölçme cihazı: Bu cihaz, topraklama telinin havaya kaldırılmasını gerektirmeksizin tek bir direğe ilişkin toprak yayılma direncinin ölçülmesini mümkün kılar.

nkron bir gerilim kaynağı (transformatör) kullanılır. Kutup değiştirmesi yapılmadan önce test akımı akarken ortaya çıkan gerilim Ua, kutup değiştirildikten sonra Ub ve test akımının kesildiği sıradaki bozucu gerilim Ud ölçülür. Vektörel bağıntılar nedeniyle test akımı tarafından ortaya çıkarılan gerilim için, bağıntısı geçerlidir. N.4.3 Vektör ölçme yöntemi: Uzun ölçü iletkenleri, test hattıyla mümkün olduğunca dik açı yapacak şekilde döşenmelidir. Yer nedeniyle bu mümkün değilse, test akımı tarafından ölçme iletkeninde endüklenen gerilim kısmı, vektör ölçü aletiyle kısmen elimine edilir. N.4.4 Doğru akımların bloke edilmesi: Bozucu gerilimlerin içinde yüksek değerli doğru gerilim bileşenleri mevcutsa, doğru gerilimi bloke eden bir voltmetrenin kullanılması gerekebilir. N.5 Arıza çevrim (halka) empedansının ölçülmesi: Örnek olarak,aşağıdaki metotlar, arıza çevrim (halka) empedansının ölçülmesi sırasında TN sistemlerine uygulanabilir. Not 1: Bu ekte önerilen metotlar, gerilimin vektörel yapısını yani gerçek bir toprak arızasındaki koşulları dikkate almadığından arıza çevrim (halka) empedansının sadece yaklaşık değerini verir. Bununla birlikte, yaklaşım derecesi, söz konusu devrenin reaktansı ihmal edilebiliyorsa kabul edilebilir. Not 2: Arıza çevrim (halka) empedansı ölçülmesi deneyi uygulanmadan önce, nötr noktası ile açıktaki metal bölümler arasında bir süreklilik deneyi (Madde 10-c2’ye bakınız) yapılması istenir. Metot 1: Arıza çevrim (halka) empedansının gerilim düşümü yardımı ile ölçülmesi: Not : Bu metodun uygulamada güçlükler gösterdiğine dikkat edilmelidir. Doğrulanacak devrenin gerilimi, bir değişken yük direnci bağlı iken ve bağlı değilken ölçülür ve arıza halka empedansı formülü ile hesaplanır. Burada; Z Arıza çevrim (halka) empedansı, U1 Yük direnci bağlı değilken ölçülen gerilim, U2 Yük direnci bağlı iken ölçülen gerilim, IR Yük direncinden geçen akımdır, Not : U1 ile U2 arasındaki fark, belirgin olmalıdır. Şekil-N.2 Arıza çevrim (halka) empedansının gerilim düşümü yardımı ile ölçülmesi deneyi Metot 2: Arıza çevrim (halka) empedansının ayrı bir besleme yardımı ile ölçülmesi: Ölçme, normal besleme hattı kesilmiş ve transformatörün primeri kısa devre bağlanmış iken yapılır. Bu metotta ayrı bir besleme kaynağı kullanılır (Şekil- N.3) ve arıza çevrim (halka) empedansı Z = U / I formülü ile hesaplanır. Burada; Z Arıza çevrim (halka) empedansı, U Ölçülen deney gerilimi, I Ölçülen deney akımıdır. Şekil-N.3 Arıza çevrim (halka) empedansının ayrı bir besleme yardımı ile ölçülmesi deneyi Ek-P Topraklama Sistemlerinin Dokümantasyonu ve Denetim Ayrıntıları Bir topraklama sisteminin saha uygulama ve denetleme planı bulunmalıdır.

çülmelidir (ölçme tekniği detayları Ek-N’de verilmiştir), ve topraklama gerilimi (toprak potansiyel yükselmesi) hesaplanmalı veya ölçülmelidir. Eğer gerekli ise, dokunma gerilimi ispatı, hesaplama veya ölçme ile yapılmalıdır. Global topraklama sistemi içerisindeki alanlarda toprak direncini veya topraklama gerilimini doğrulamaya gerek yoktur. Çünkü topraklama sisteminin temel (esas) tasarımı yeterlidir. İzin verilen dokunma gerilimlerini elde etmek için özel ölçmelere gereksinim duyulursa, bunlar da saha uygulama ve denetleme planına dahil edilmeli ve proje ekindeki belgelerde tanımlanmalıdır. Çeşitli topraklama tesislerinin işletme dönemi içindeki muayene, ölçme ve denetlemelere ilişkin önerilen periyotlar aşağıda verilmiştir: 1) Elektrik üretim iletim ve dağıtım tesisleri (enerji nakil ve dağıtım hatları hariç) için: 2 yıl, 2) Enerji nakil ve dağıtım hatları için: 5 yıl, 3) Sanayi tesisleri ve ticaret merkezleri için:

i) Topraklamalara ilişkin dirençlerinin muayene ve ölçülmesi: 1 yıl, ii) Topraklama tesisleri ile ilgili diğer muayene, ölçme ve kontroller: 2 yıl, 4) Sabit olmayan tesisler için:

i) Sabit işletme elemanları için: 1 yıl, ii) Yer değiştirebilen işletme elemanları için: 6 ay. 5) Parlayıcı, Patlayıcı Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerleri ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük kapsamındaki topraklama tesisleri ile ıslak ortamlarda çalışılan işyerlerindeki topraklama tesislerinin muayene, ölçme ve denetleme periyotları bir yılı aşamaz. Bir yüksek gerilim topraklama tesisinde yapılacak topraklama dirençlerinin ölçülmesine ve binalara ilişkin topraklama tesislerinin denetimine ilişkin bir fikir vermek üzere, aşağıda iki adet form verilmiş olup topraklama tesisini denetlemekten sorumlu kuruluşlar benzer formlar geliştirip kullanabilirler. YG’de Ölçme Protokolü Örnek Formu YG’de Topraklama Tesisatının Ölçümü ile ilgili ön bilgiler Şebeke........................................... Cadde: ......................................... Nr:...................... İletken: ................................ ................................ ................................ ............................ Pozisyon: ................................ Direk Numarası: ..................................................... Tesisat: ................................ ............................................................. Tip:.................... Topraklama tesisini çizenin adı,soyadı, ünvanı: ................................................................ Topraklama tesisinde ölçme yapanın adı,soyadı, ünvanı:................................................... Ölçüldüğü tarih: .................................................................................................................. Topraklama Sahasının Durum Planı: Ölçme ile ilgili veriler Toprağın cinsi: .................................. Özgül toprak direnci: ................................ Wm Topraklayıcının uzunluğu: ..............m Topraklayıcının kesiti: .....................

lama tesisini çizenin adı,soyadı, ünvanı: ................................................................ Topraklama tesisinde ölçme yapanın adı,soyadı, ünvanı:................................................... Ölçüldüğü tarih: .................................................................................................................. Topraklama Sahasının Durum Planı: Ölçme ile ilgili veriler Toprağın cinsi: .................................. Özgül toprak direnci: ................................ Wm Topraklayıcının uzunluğu: ..............m Topraklayıcının kesiti: ...............................mm YG’de topraklama direncinin ölçülmesi Ölçme tarihi Toprağın durumu (Ör. kurak) Topraklama Elektrodunun numarası l , h YGT (W) YGT (S W) AGT (W) AGT (S W) AGT+YGT (S W) Topraklamada Kullanılan simgeler: YGT (Yüksek Gerilim Topraklaması AGT (Alçak Gerilim Topraklaması) l: Topraklayıcının uzunlugu (m) h: Topraklayıcının derinliği (m) Derin topraklayıcı: Ring topraklayıcı: T Temel topraklayıcı: Yüzeysel topraklayıcı Yıldız topraklayıcı: Ölçme yönü: Binalardaki Topraklama Tesislerinde Yapılacak Gözle Muayene, Denetleme ve Ölçmeye İlişkin Örnek Form TESİSATIN TANIMI Bina Adresi :........................................................................................................................................................................................... Proje Onay Tarihi/ No’su :................................................................................................................................................................... Elektrik Tedarik Eden Kuruluş Adı:....................................................................................................................................................... Şebeke Gerilimi : ........./..........Volt Şebeke Tipi : q TN Sistemi q TT Sistemi q IT Sistemi KONTROLUN NEDENİ : c YENİ TESİS c GENİŞLETME c DEĞİŞİKLİK c DÜZELTME c TEST TEKRARI A. GÖZLE MUAYENE q İşletme elemanlarının çevre koşullarına uygun olarak seçimi q Ana potansiyel dengelemesi PE ve PEN iletkenleri q İletkenlerin yerleştirilmesi q Topraklama iletkeni q İletkenlerin işaretlenmesi (etiketlenmesi) q Su boru hattı q PE-N iletkenlerinin karıştırılmaması q Gaz boru hattı q PE/PEN-L iletkenlerinin karıştırılmaması q Isıtma sistemi boru hattı q Fiş-Priz düzenlerinin etkinliği q Anten tesisatı q Zemin yalıtımı q Telefon tesisatı q PE ve PEN iletkenleri üzerinde koruma elemanı yok q Bilgi işlem tesisatı (varsa) q Küçük gerilimle koruma Tamamlayıcı potansiyel dengelemesi: q Koruma ayırması q Banyo ve duş kabini q Direk temasa karşı koruma q Hata akımı koruması q Koruma düzenlerinin yerleştirilmesi q Akım devrelerinin işaretlenmesi q Temel topraklayıcı q Notlar:..............................................................................................................................................................................................................................................................

k kullanılan topraklayıcılardır. Çubuk topraklayıcılar yere olabildiğince dik olarak çakılmalıdır. İstenilen küçük yayılma direncinin sağlanabilmesi için birden çok çubuk topraklayıcının kullanılması gerekiyorsa, bunlar arasındaki açıklık, en az bir topraklayıcı boyunun iki katı olmalıdır. Toprağın üst tabakasının kuruması ve donması gibi nedenlerle paralel bağlı çubuk topraklayıcılar bütün uzunlukları boyunca etkili olmadıklarından, bunlar arasındaki uzaklık bir topraklayıcının etkili boyunun en az iki katı olmalıdır. Şekil-T.6 Derin (çubuk) topraklayıcı Ana formül Yaklaşık hesap ile bulunur. Bu formüllerde, l topraklayıcının boyu, d topraklayıcının çapı ve rE toprak özdirencidir.

c) Yüzeysel (şerit) topraklayıcı: Şerit, yuvarlak iletken ya da örgülü iletkenden yapılan ve genellikle derine gömülmeyen topraklayıcılardır (Şekil-T.7). Bunlar, uzunlamasına döşenebileceği gibi yıldız, halka, gözlü topraklayıcı ya da bunların bazılarının bir arada kullanıldığı biçimde düzenlenebilir. Zemin koşulları elverişli ise, şerit topraklayıcılar genel olarak 0,5 ila 1m derinliğe gömülmelidir. Bu arada yayılma direncinin üst zemin tabakasının nemine bağlılığı ve donma olasılığı göz önünde bulundurulmalıdır. Şerit topraklayıcıların uzunluğu istenen yayılma direncine göre seçilmelidir. Şekil-T.7 Yüzeysel topraklayıcıların yüzeye veya H derinliğine tesis edilmesi durumu Ana formül: Topraklayıcı H derinliğine tesis edilmiş ise: veya Bu formüllerde, l Topraklayıcının uzunluğu, b Topraklayıcının kalınlığı, d Topraklayıcı kalınlığının yarısı veya yuvarlak iletkenin çapı, s Topraklayıcının genişliği, H Topraklayıcının gömülme derinliği.

d) Yıldız topraklayıcı: Yıldız topraklayıcılarda (Şekil-T.8) ışınların dağılımı düzgün olmalı ve komşu iki ışın arasındaki açı 60º’den küçük olmamalıdır. Işınların birbirine karşılıklı olarak etki etmesi sonucunda çok ışınlı yıldız topraklayıcılarda yayılma direnci artabileceğinden, üç yada en çok dört ışınlı yıldız topraklayıcıların kullanılması tavsiye edilir. Levha topraklayıcılar zemine düşey olarak gömülmelidir. Bunların boyutları gerekli yayılma direncine göre seçilmelidir. Topraklama tesislerinde genel olarak 1 m x 0,5 m’lik levhalar kullanılır. Levhanın üst kenarı toprak yüzeyinden en az 1 m derinde olmalıdır. Küçük bir yayılma direnci elde etmek için birden çok levha topraklayıcı kullanılması gerektiğinde bunlar arasındaki uzaklık en az 3 m olmalıdır. Aynı yayılma direncini elde etmek için şerit ve çubuk topraklayıcılar yerine levha topraklayıcı kullanıldığında, bunlara oranla daha fazla gereç kullanılması gerekir. Şekil-T.8 Yıldız topraklayıcı çeşitleri Yıldız topraklayıcının topraklama direnci kollar arası açılara göre değişir. 1) Üç kollu 1200 açılı yıldız topraklayıcı için: 2) Dört kollu 900 açılı yıldız topraklayıcı için: 3) Altı kollu 600 açılı yıldız topraklayıcı için: Bu formüllerde, l yıldız topraklayıcının kol uzunluğu, d kol çapı, H topraklayıcının gömülme derinliği ve rE toprak özdirencidir.

bakınız). Şekil-T.2 Adım (US), dokunma(UST) ve topraklama (UE) gerilimlerinin şematik olarak gösterilmesi Toprak özdirencinin 150Wm, topraklayıcı yarıçapının 0,5 m ve topraklayıcıdaki gerilimin 100 V verildiğini varsayarak, topraklayıcıdan 4 metre uzaktaki bir noktaya kadar olan direnç: Topraklayıcıdan akacak akımın değeri: 4 metredeki potansiyelin değeri: olur. Bu hesaptan da görüldüğü gibi 50 m uzaklıktaki potansiyelin değeri sadece 1 V olmaktadır. Bu noktaya referans toprağı da denir. Adım gerilimi iki nokta arasındaki potansiyel farkı ile hesaplanabilir. 1 metredeki adım gerilimi: Şekil-T.3 bir yarım küre topraklayıcının potansiyel dağılımını ve eşpotansiyel çizgilerini göstermektedir. Şekil-T.3 Bir yarım küre topraklayıcı çevresindeki potansiyel dağılımı, eşpotansiyel çizgileri ve adım gerilimleri Topraklayıcıların yayılma direnci (Şekil-T.4), zeminin cinsi ve özelliği (toprak özdirenci) ile topraklayıcıların boyutlarına ve düzenleme biçimine bağlıdır. Topraklayıcının, çevresindeki toprağa iyi temas etmesi gerekir. Topraklayıcıların tesisinde iyi iletken toprak tabakaları kullanılmalıdır. Toprak tabakalarının kuru olması durumunda, topraklayıcının çevresindeki toprak yapışkan değilse ıslatılıp çamur durumunda getirilmeli; yapışkan ise topraklayıcı gömüldükten sonra dövülerek sıkıştırılmalıdır. Topraklayıcının yanındaki taş ve iri çakıllar yayılma direncini arttırırlar. Bunlar ayıklanmalıdır. Şerit ve çubuk topraklayıcıların yayılma direnci daha çok kendi uzunluklarına, daha az olarak da kesitlerine bağlıdır. Şekil-T.4 Bir topraklayıcıda yayılma direncinin uzaklıkla değişim

a) Yarım küre topraklayıcı: Yarım küre topraklayıcının direncini Şekil-T.5’te açıklayalım: Toprak özdirenci ve toprağa akan akım ile yarı kürenin potansiyel değişimi, x uzaklıktaki kesit S = 2p.x2 ile; Kürenin merkezinden herhangi bir r uzaklığındaki potansiyel Kürenin yarıçapı r0 ile, yarı küreden toprağa geçiş anındaki potansiyel değeri Şekil-T.5 Yarım küre topraklayıcıda akım ve potansiyel dağılımı Yarım küre topraklayıcının topraklama direnci RE = j / I ile Adım gerilimi, adım uzunluğuna ve bulunan yere göre değiştiği için, iki nokta arasındaki potansiyel farkı Topraklama gerilimi, topraklayıcıdan akan akıma ve yayılma direncine bağlıdır. UE = RE . IE

b) Derin (çubuk) topraklayıcı: Boru ya da profil çelikten yapılan ve toprağa çakılarak kullanılan topraklayıcılardır. Çubuk topraklayıcılar yere olabildiğince dik olarak çakılmalıdır. İstenilen küçük yayılma direncinin sağlanabilmesi için birden çok çubuk topraklayıcının kullanılması gerekiyorsa, bunlar arasındaki açıklık, en az bir topraklayıcı boyunun iki katı olmalıdır. Toprağın üst tabakasının kuruması ve donması gibi nedenlerle paralel bağlı çubuk topraklayıcılar bütün uzunlukları boyunca etkili olmadıklarından, bunlar arasındaki uzaklık bir topraklayıcının etkili boyunun en az iki katı olmalıdır. Şekil-T.6 Derin (çubuk) topraklayıcı Ana formül Yaklaşık hesap ile bulunur.

Bir Kablo veya Hattın Kılıf veya Zırhından Meydana Gelen Koruma İletkeni İçin Malzeme Katsayılarının Seçimi, Yabancı Gerilimi Az Olan Yerlerde Potansiyel Dengelemesi ve PEN İletkeni Olarak Kullanılacak Profil Raylara İlişkin Tamamlayıcı Bilgiler V.1 Bir kablo veya hattın kılıf veya zırhından meydana gelen koruma iletkeni için malzeme katsayıları k Çizelge-V.1 Bir kablo veya hattın kılıf veya zırhından meydana gelen koruma iletkeni için malzeme katsayıları k Yalıtkan malzeme G PVC XLPE, EPR IIK İletkenin başlangıç sıcaklığı 50°C 60 ° C 80 ° C 75 ° C Son sıcaklık 200 ° C 160 ° C 250 ° C 220 ° C A s1/2 / mm2 cinsinden k Fe ve Cu kaplı Fe 53 44 54 51 Al 97 81 98 93 Pb 27 22 27 26 Çizelgedeki kısaltmaların anlamları : G Lastik yalıtkan PVC Polivinilklorür yalıtkan XLPE Çaprazlanmış Polietilen yalıtkan (PE-X) EPR Etilen-Propilen-Kauçuk yalıtkan IIK Bütil-Kauçuk yalıtkan Son sıcaklık, iletken için izin verilen en yüksek sıcaklıktır. V.2 Yabancı gerilimi az olan potansiyel dengelemesi Bir bina içine iletişim tesislerinin yerleştirilmesi öngörülmüşse veya en azından bu mümkün ise, bu tesislerde ortaya çıkabilecek fonksiyon bozulmalarının önlenmesi için aşağıdaki hususlar tavsiye edilir:

a) Bütün binada PEN iletkeni kullanılmamalıdır. Not : TN sistemi mevcutsa TN-S sistemi kullanılmalıdır. TT sistemleri ve IT sistemleri bu koşulu kendiliğinden sağlarlar.

b) İçine iletişim tesislerinin kurulacağı her katta veya bina bölümünde, eğer varsa her bir katın veya bina kısmının: -Koruma iletkenleri, -Su boruları, -Gaz boruları, -Örneğin merkezi ısıtma ve klima tesislerinin yukarı çıkan hatları gibi diğer metal boru sistemleri -Mümkün olduğu takdirde bina konstrüksiyonunun metal kısımları da dahil olmak üzere bir potansiyel dengelemesi yapılmalıdır. V.3 PEN iletkeni olarak kullanılacak profil raylar Profil raylar, eğer çelikten yapılmamışlarsa ve sadece klemensleri varsa, cihaz taşımıyorlarsa PEN iletkeni olarak kullanılabilirler. Bir PEN rayına PEN iletkenleri, nötr iletkenleri ve koruma iletkenleri bağlanabilir. Örneğin aşağıdaki Çizelge-V.2’de belirtilen malzemelerden meydana gelen ray profiller PEN iletkeni için gerekli koşulları sağlarlar. Çizelge-V.2 PEN iletkeni için ray profiller ve bunların akım taşıma kapasiteleri Ray profil Malzeme Ray profillerin akım taşıma kapasitesi = Bir Cu iletkenin akım taşıma kapasitesi (mm2) Şapka profil EN 50 045 – 15 x 5 Şapka profil EN 50 045 – 15 x 5 G – Profil EN 50 035 – G 32 G – Profil EN 50 035 – G 32 Şapka profil EN 50 022 – 35 x 7,5 Şapka profil EN 50 022 – 35 x 7,5 Şapka profil EN 50 022 – 35 x 15 Şapka profil EN 50 022 – 35 x 15 Bakır Alüminyum Bakır Alüminyum Bakır Alüminyum Bakır Alüminyum 25 16 120 70 50 35 150 95 Örneğin hat koruma anahtarı, hata akımı koruma anahtarı gibi cihazların yerleştirilmesi durumunda profil rayın ısı dağıtımı güvenlikli değildir. Normal işletmede çeliğin akım taşıyan iletken olarak kullanılması olağan değildir. Çelik bu yönetmelikte PEN iletkeni malzemesi olarak öngörülmemiştir.

asındaki uzaklık en az 3 m olmalıdır. Aynı yayılma direncini elde etmek için şerit ve çubuk topraklayıcılar yerine levha topraklayıcı kullanıldığında, bunlara oranla daha fazla gereç kullanılması gerekir. Şekil-T.8 Yıldız topraklayıcı çeşitleri Yıldız topraklayıcının topraklama direnci kollar arası açılara göre değişir. 1) Üç kollu 1200 açılı yıldız topraklayıcı için: 2) Dört kollu 900 açılı yıldız topraklayıcı için: 3) Altı kollu 600 açılı yıldız topraklayıcı için: Bu formüllerde, l yıldız topraklayıcının kol uzunluğu, d kol çapı, H topraklayıcının gömülme derinliği ve rE toprak özdirencidir.

e) Gözlü topraklayıcı: Gözlü topraklayıcılar daha çok santrallerde, transformatör merkezlerinde kullanılır (Şekil-T.9). Şekil-T.9 Gözlü topraklayıcı Bu formülde, D gözlü topraklayıcının alanına eşit alanlı dairenin çapı, L topraklayıcıda kullanılan toplam iletken uzunluğu ve rE toprak özdirencidir.

f) Halka (ring) topraklayıcı: Halka (ring) topraklayıcı (Şekil-T.10) özellikle transformatör merkezlerinde, bina ve fabrikalarda topraklama direncini düzeltmede kullanılır. Şekil-T.10 Halka (ring) topraklayıcı Ana formül: Yaklaşık formül:

g) Daire şeklindeki levha topraklayıcı: Dolu ya da delikli levhalardan yapılan topraklayıcılardır. Bunlar genel olarak öteki topraklayıcılara göre daha derine gömülürler (Şekil-T.11). 1) Levha topraklayıcı düşey olarak gömülürse; Şekil-T.11 Toprağa düşey olarak gömülen levha topraklayıcı Bu formülde, D topraklayıcının çapı, d topraklayıcının (levhanın) kalınlığı, H topraklayıcının merkezine göre gömülme derinliği ve rE toprak özdirencidir. 2) Levha topraklayıcı yatay olarak yere gömülürse: Bu formülde, D topraklayıcının çapı ve rE toprak özdirencidir.

h) Kare şeklindeki levha topraklayıcı: Kare şeklindeki levha topraklayıcı ana topraklama şeridini korozyondan korumak için yardımcı topraklayıcı olarak kullanılır. Günümüzde önemini yitirmiştir (Şekil-T.12). Şekil-T.12 Kare şeklindeki levha topraklayıcı 1) Levha topraklayıcı yüzeyde tesis edilirse; 2) Levha topraklayıcı H derinliğine gömülürse; eğer H < S ise eğer H > S ise Bu formüllerde, S kare topraklayıcının bir kenarının uzunluğu, H kare topraklayıcının ortasına göre gömülme derinliği ve rE toprak özdirencidir.

j) Küre şeklindeki topraklayıcı Şekil-T.13 Küre şeklindeki topraklayıcı Bu formülde, r küre topraklayıcının yarıçapı, H küre topraklayıcının merkezine göre gömülme derinliği ve rE toprak özdirencidir. Bu formülde,küre çapı d < H dir.

l) Yarım küre şeklindeki topraklayıcı Şekil-T.

66 -- Şekil-T.12 Kare şeklindeki levha topraklayıcı 1) Levha topraklayıcı yüzeyde tesis edilirse; 2) Levha topraklayıcı H derinliğine gömülürse; eğer H < S ise eğer H > S ise Bu formüllerde, S kare topraklayıcının bir kenarının uzunluğu, H kare topraklayıcının ortasına göre gömülme derinliği ve rE toprak özdirencidir.

j) Küre şeklindeki topraklayıcı Şekil-T.13 Küre şeklindeki topraklayıcı Bu formülde, r küre topraklayıcının yarıçapı, H küre topraklayıcının merkezine göre gömülme derinliği ve rE toprak özdirencidir. Bu formülde,küre çapı d < H dir.

l) Yarım küre şeklindeki topraklayıcı Şekil-T.14 Yarım küre şeklindeki topraklayıcı Ek-U Malzeme Katsayısı k’nin Elde Edilmesi İçin Yöntem Malzeme katsayısı k aşağıdaki denklem yardımıyla belirlenir : Buradaki büyüklüklerin açıklaması : QC İletken malzemesinin hacimsel ısı kapasitesi (J/°C mm3), b İletken malzemesinin 0 °C’deki özgül direncine ilişkin sıcaklık katsayısının tersi (°C), r20 İletken malzemesinin 20 0C’deki özgül direnci (W mm), qi İletkenin başlangıç sıcaklığı (°C), qf İletkenin son sıcaklığı (izin verilen en yüksek sıcaklık) (°C). Çizelge-U.1 İletken malzemesi b (0C) QC (J / °C mm3 ) r20 (W mm) A s1/2 /mm2 Bakır Alüminyum Kurşun Çelik 234,5 228 230 202 3,45 . 10-3 2,5 . 10-3 1,45 . 10-3 3,8 . 10-3 17,241 . 10-6 28,264 . 10-6 214 . 10-6 138 . 10-6 226 148 42 78

5 ve Çizelge-16’ya bakınız). Yukarıdaki eşitsizlikler sağlanıyorsa, kabul edilerek değerleri esas alınan boyutlandırma sınıfı aşılmamış demektir. Eşitsizlikler daha düşük bir boyutlandırma sınıfına ilişkin (I~ ve I= veya U~ ve U=) değerlerle de sağlanıyorsa, değerlendirilen akım veya gerilim değeri bu daha düşük boyutlandırma sınıfına sokulmalıdır. Hesap yöntemi için örnek : uˆ~ = 30 V, u= = 40 V ve f = 5 kHz değerleriyle Şekil-7’den m = 1,5 olarak bulunur. Çizelge-16’ya göre boyutlandırma sınıfı 2’de, Şekil-Y.7’den bulunan gerilim katsayısı m = 1,5 ile aşağıdaki değerler elde edilir U~ = 1,5.50 V = 75 V ve U= = 120 V Bununla, yukarıda gerilim için verilen eşitsizlik şöyle sağlanmaktadır: [ 30 V / (75 V )] + [ 40 V / 120 V ] = 0,616 < 1 Kontrol edilen değişim bu sonuca göre boyutlandırma sınıfı 2’ye dahildir. Aynı değişim için boyutlandırma sınıfı 1B için verilen değerlerden hareketle bulunacak sonuç 1,232 olup bu sonuç £ 1 olma koşulunu sağlamayacaktır. Buna göre Şekil-Y.1’de verilen değişim boyutlandırma sınıfı 2’ye dahil edilmelidir. Şekil-Y.1’deki gerilim, iç direnci 6 kW olan bir gerilim kaynağının boşta çalışma gerilimi olarak kabul edilecek olursa, bu gerilim geniş yüzeyli bir temas durumunda (Şekil-11’de verilen bağlantı devresiyle, f = 5 kHz için ve seri bağlanacak 6 kW ile 6,507 kW değeri hesaplanarak) aşağıdaki hesapla şu akım değerleri bulunur: i^ = [ 30 V / 6.507 k W ]= 4.61 mA i= = [40 V / ( 6 kW + 2 kW) ] = 5 mA Çizelge-15’e göre, kabul edilen boyutlandırma sınıfı 1B’ye göre, 5 kHz’de Şekil-Y.6’dan bulunacak n2 = 3,4 değeri ile aşağıdaki değerler bulunur : I~ = 3,4 . 3,5 mA = 11,9 mA ve I= = 10 mA. Bu değerlerle, yukarıda akımlar için verilen eşitsizlik sağlanır: [ 4,61 mA / ( 11,9 mA. ) ] + [ 5 mA / 10 mA ] = 0,774 < 1 Y.1.2 Doğru bileşenli, sinüs şeklinde olmayan değişimler: Doğru bileşeni olan, sinüs şeklinde olmayan değişimlerin değerlendirmesi için, Y.1.1’deki gibi aynı şekilde hareket edilir, ancak alternatif bileşenin frekansının ve bununla ilgili m ve n1 veya n2 katsayılarının bulunması için değişimin periyodunun tersi alınmalıdır. Boyutlandırma sınıfı 1B, 2 ve 3’e dahil akımların ve gerilimlerin periyotlarının bu şekilde tespiti sırasında en düşük frekanslı harmonik kısmı (örneğin, 50 Hz’lik gürültü gerilimi), eğer genliği 12 . V veya 0,5 . mA’i geçmiyorsa, dikkate alınmaz. Örnek olarak Şekil-Y.2’ye bakınız. Şekil-Y.2 Doğru bileşeni bulunan, sinüs şeklinde olmayan bir değişim için örnek Not : Daha iyi açıklama amacıyla, boyutlandırma sınıfı 2 için izin verilen akım değerleri ıˆ~ ve i= (Şekil-Y.3’e bakınız) ve aynı şekilde izin verilen gerilim değerleri uˆ~ ve u= (Şekil-Y.4’e bakınız) gösterilmiştir. Y.2 Frekans ve etki süresinin tesiri için m, n ve p katsayıları: Y.2.1 Frekans katsayısı n1 (Şekil-Y.5’e bakınız), Çizelge-15’deki boyutlandırma sınıfı 1A için verilen 0,5 mA’lik alternatif akımın frekansa bağlı olarak izin verilen artışını belirler. Y.2.2 Frekans katsayısı n2 (Şekil-Y.

UE =800 V veya 1200 V olduğunda B noktasındaki potansiyel yükselmesinin 430 V’u aşmaması için, iletişim kablolarının (L) uzunluğu ve bakır iletkenlerin ( ACu ) toplam kesitlerinin bir fonksiyonu olarak RB topraklama direncinin en büyük değeri. Arıza durumunda yıldırıma karşı korunmuş iletişim devrelerinin iletkenlerinden akan akımın izin verilen değerleri aşmaması için gerekli önlemler alınmalıdır (özellikle A-B uzaklığı kısa olduğu zaman). Notlar: - Bu koruma sistemi çok düşük dirençli topraklamaları gerektirir. Devre doğru akım ile de çalışabilir (özellikle, otomatik telefon görüşmelerinde). - Arıza sırasında parafudrlar çalışırken iletişim devreleri kullanılamaz. Olaydan sonra derhal eski duruma dönülür. - Kablonun her iki ucundan da topraklanmış, mutlaka yalıtılmış metal bir zırhı bulunur. Böylece kablonun ekranlama etkisinden yararlanılır. Zırhtan akan akımın B noktasında aşırı potansiyel yükselmesine neden olmaması için gerekli önlemler alınmalıdır. Z.2 Enerji üretim tesislerinde veya transformatör merkezlerinde kullanılan iletişim kabloları: Enerji üretim tesisleri ve transformatör merkezlerinde kullanılan iletişim kablolarının zırhlarının erimesini engellemek amacıyla, elektrik tesisinde oluşabilecek bir arıza durumunda akacak akımın süresi ve değeri sınırlandırılmalıdır. Örneğin küçük kesitli iletişim kablolarının söz konusu olması nedeniyle, arızaların 0,2 s’den kısa bir sürede ya da her durumda 0,5 s’den kısa sürede giderildiği ve 500 A mertebesinde bir akımın zırhtan aktığı değerlendirildiğinde, çevresi ile akım alışverişi engellenecek şekilde doğru döşenmiş bir kabloya ilişkin zırhın erime riski düşüktür. Deneyimler göstermektedir ki, böyle bir akım seviyesine, üretim ya da transformatör merkezine ilişkin topraklama sistem direncinin 0,15 W’dan düşük ve arıza akımının 10 kA’ den küçük olması durumunda ulaşılamamaktadır. İletişim kablolarının zırhlarından akan akım zırhın yapıldığı malzemeye ve zırhla toprak arasındaki akım değişimine bağlıdır. Yalıtılmış bir metal zırhın her iki ucundan da topraklanmadığı durumda akım çok büyük değildir. Akım, kablo zırhı her iki uçtan topraklı olduğu zaman, metal zırh devresinin ve toprak geri dönüşünün empedansına bağlıdır. Yalıtkan olmayan metal zırh kullanılması durumunda, zırhtaki akım büyük ölçüde toprak özgül direncine bağlıdır. Eğer iletişim kablolarında sirkülasyon akımının yok edilmesi veya azaltılması düşünülüyorsa, aşağıdaki düzenlemeler yapılabilir: - Metal zırhla kaplı kablo gerilim konisinin kenarına kadar plastik kılıflı kablo ile değiştirilebilir.

rasındaki akım değişimine bağlıdır. Yalıtılmış bir metal zırhın her iki ucundan da topraklanmadığı durumda akım çok büyük değildir. Akım, kablo zırhı her iki uçtan topraklı olduğu zaman, metal zırh devresinin ve toprak geri dönüşünün empedansına bağlıdır. Yalıtkan olmayan metal zırh kullanılması durumunda, zırhtaki akım büyük ölçüde toprak özgül direncine bağlıdır. Eğer iletişim kablolarında sirkülasyon akımının yok edilmesi veya azaltılması düşünülüyorsa, aşağıdaki düzenlemeler yapılabilir: - Metal zırhla kaplı kablo gerilim konisinin kenarına kadar plastik kılıflı kablo ile değiştirilebilir. Eğer bu kablo metal ekranlı ise, bu, ya kablonun gerilim konisinin dışında kalan metal zırhına veya enerji üretim tesislerinin topraklama sistemine veya tercihen yüksek gerilim olasılığını düşürmek amacıyla bir “yüzen potansiyel” de bırakılır; - Kablonun metal zırhı, gerilim konisinin kenarına kadar yalıtılabilir ve yalıtılmış bir başlık bu noktada enerji üretim tesislerine en yakın metal zırh ile santraldan uzaklaşan ve doğrudan toprak ile temasta olan metal zırh arasına eklenebilir. Bu durumda, kablonun etki alanı içerisindeki kısmını bir “yüzen potansiyel” de bırakmak tercih edilir. Bu yüzden, tehlikeli gerilimlerin oluşması riskinin bulunduğu yerlerde, uygun bir düzenleme ile, bir zırh veya ekrana ulaşılmasının engellenmesi tavsiye edilir. Eğer iletken ve zırh arasındaki gerilimi azaltmak için metal kablo zırhındaki sirkülasyon akımının kompanze etkisinin avantajından faydalanılmak istenirse, zırhın metalik devamlılığı sağlanmalıdır. Metal zırh dahil, bir dış yalıtkan ile kablo tamamen veya bir parçası kaplanarak, kompanzasyonun ters etkisi olmaksızın, zırhtaki akım sirkülasyonu, zırha zarar vermeyecek bir değere düşürülebilir. Metal zırh, enerji üretim tesislerinin veya transformatör merkezinin topraklama sistemine ve yeterli uzaklıktaki bir toprağa bağlanır. Eğer santralın topraklama sisteminin gerilim sınırları aşılırsa, kablo üzerinde çalışan personelin korunması için gerekli önlemler alınmalıdır. Z.3 İletişim kablolarının yüksek gerilimli enerji nakil hatlarına(ENH) ve bunların direklerinin topraklama tesislerine yaklaşması durumunda, tesis etme aşamasında alınacak önlemler Z.3.1) İletişim kablolarının yüksek gerilimli ENH direklerinin topraklama tesislerine yaklaşması durumunda tesis etme aşamasında alınacak önlemler:

a) Yıldız noktası küçük değerli direnç üzerinden topraklanmış şebekelerde alınacak önlemler:

i) Ya, bir tarafta, kendilerine bağlı potansiyel dengelemeleri de dahil olmak üzere, kuvvetli akım tesislerine ilişkin direk topraklamaları, diğer tarafta iletişim düzenleri olmak üzere, bunlar arasındaki mesafe en az 15 m olacak şekilde (bu özellikle bağlama noktaları, jetonlu telefon cihazları, saha düzenleri ve benzerleri için geçerlidir), ii) Veya, geçip giden iletişim kabloları için, direk topraklamaları ile iletişim kabloları arasındaki mesafe 2 m’den daha fazla olacak şekilde, iii) Ya da, en azından direk topraklamasının sağ ve solunda

erinden topraklanmış şebekelerde alınacak önlemler:

i) Ya, bir tarafta, kendilerine bağlı potansiyel dengelemeleri de dahil olmak üzere, kuvvetli akım tesislerine ilişkin direk topraklamaları, diğer tarafta iletişim düzenleri olmak üzere, bunlar arasındaki mesafe en az 15 m olacak şekilde (bu özellikle bağlama noktaları, jetonlu telefon cihazları, saha düzenleri ve benzerleri için geçerlidir), ii) Veya, geçip giden iletişim kabloları için, direk topraklamaları ile iletişim kabloları arasındaki mesafe 2 m’den daha fazla olacak şekilde, iii) Ya da, en azından direk topraklamasının sağ ve solundaki 5 m’lik bölgede yeterli yalıtım sağlayan bir dış mahfaza içinde bulunan geçip giden iletişim kabloları için, direk topraklamaları ile iletişim kabloları arasındaki mesafe en az 0,5 m olacak şekilde, iv) Veya, direk topraklamasından en az 2 m uzaklıkta bulunan ara kablolar (yüksek gerilim hatlarıyla kesişme noktalarında, toprak üstündeki iletişim hatlarının kablolu bağlantıları) için, en azından direk topraklamasının sağ ve solundaki 5 m’lik mesafede yalıtım sağlayan bir dış mahfaza bulunacak şekilde, tesis etme aşamasında önlemlerin alınmış olması gerekir.

b) Diğer şebekelerde alınacak önlemler:

i) Ya, bir tarafta, kendilerine bağlı potansiyel dengelemeleri de dahil olmak üzere, kuvvetli akım direk topraklamaları, diğer tarafta iletişim düzenleri olmak üzere, bunlar arasındaki mesafe 2 m olacak şekilde, ii) Veya, geçip giden iletişim kabloları için, direk topraklamaları ile iletişim kabloları arasındaki mesafe 0,5 m’den daha fazla olacak şekilde, iii) Ya da, direk topraklamasından en az 0,5 m uzaklıkta bulunan ara kablolar (yüksek gerilim hatlarıyla kesişme noktalarında, toprak üstündeki iletişim hatlarının kablolu bağlantıları) için, en azından direk topraklamasının sağ ve solundaki 5 m’lik mesafede yalıtım sağlayan bir dış mahfaza bulunacak şekilde, tesis etme aşamasında önlemlerin alınmış olması gerekir.

c) Yıldırım düşme sıklığı yüksek olan bölgelerde, Ek-Z.3.1/a ve Ek-Z.3.1/b’de belirtilen mesafelerin arttırılması gerekebilir.

d) Bağlama noktaları (örneğin kablo dağıtım kutuları, abone bağlantı yerleri), direk topraklamalarından en az 15 m uzakta bulunmalıdır. Z.3.2) İletişim hatlarının, kuvvetli akım hatlarıyla kesişme ve yaklaşım noktalarında tesis etme aşamasında alınması gereken önlemler: Beşinci Bölüm'e, Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği'ne ve VDE210'a bakınız. Z.3.3) İletişim kablolarının, yıldız noktaları küçük değerli direnç üzerinden topraklanmış 110 kV’un üstündeki yüksek gerilim tesislerine ve aynı şekilde, transformatör merkezi içine girmemek koşulu ile, kendi kendine sönmeyen toprak temaslarında içlerinde bulunan toprak teması bobinleri köprülenen transformatör merkezlerine yaklaşımında tesis etme aşamasında alınması gereken önlemler,

a) İletişim kablolarının topraklama tesisine mesafesi 15 m’den büyük olmalıdır. Daha küçük mesafelerde, gerekli görüldüğü takdirde, Ek-Z.3.1’dekine benzer önlemler alınmalıdır.

Bu Yönetmelik, elektrik kuvvetli akım tesislerinin kurulmasının, işletilmesinin ve bakımının can (insan hayatı) ve mal emniyeti bakımından güvenlikle yapılmasına ilişkin hükümleri kapsar. (Değişik ikinci fıkra:RG-11/5/2023-32187) Aşağıdaki tesisler bu Yönetmeliğin kapsamına girmez:

a) Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği kapsamındaki tesisler.

b) Elektrikle işleyen taşıtlara ilişkin besleme ve cer hatları.

c) Maden işletmelerindeki elektrik tesisleri. Ancak, elektrikle ilgili öteki yönetmeliklerde karşıt bir hüküm bulunmadıkça bu Yönetmelik hükümleri uygulanır. İlgili Türk standartları bu Yönetmeliğin tamamlayıcı ekidir. Yönetmelikte bulunmayan hükümler için EN, HD, IEC, VDE gibi standartlar göz önüne alınır. Çelişmeler durumunda sıralamaya göre öncelik verilir. Herhangi bir tesisin bu Yönetmelik kapsamına girip giremeyeceği konusunda bir kararsızlık ortaya çıkarsa, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın bu konuda vereceği karar geçerlidir. Dayanak

(Değişik:RG-12/1/2020-31006) Bu Yönetmelik; 10/7/2018 tarihli ve 30474 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 169 uncu ve 508 inci maddelerine dayanılarak hazırlanmıştır. Uygulama

Bu Yönetmelik yeni kurulacak tesislere ve kurulu tesislerde değişikliğe uğrayacak kısımlara uygulanır. Bu Yönetmeliğin herhangi bir maddesinin uygulanması yerel koşullar nedeniyle zorluklar, yada teknik gelişmeyi önleyecek durumlar ortaya çıkarırsa, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'na yapılacak gerekçeli başvuru üzerine, Bakanlık yalnızca o başvuru için söz konusu maddenin uygulanmamasına izin verebilir. Tanımlar

Tanımlar; genel tanımlar, elektrik tesislerinde aşırı gerilimlere ilişkin tanımlar, hava hatlarına ilişkin tanımlar, kablo şebekelerine ilişkin tanımlar olmak üzere dörde ayrılmıştır.

a) Genel tanımlar: 1) Elektrik kuvvetli akım tesisleri: İnsanlar, diğer canlılar ve eşyalar için bazı durumlarda (yaklaşma, dokunma vb.) tehlikeli olabilecek ve elektrik enerjisinin üretilmesini, özelliğinin değiştirilmesini, biriktirilmesini, iletilmesini, dağıtılmasını ve mekanik enerjiye, ışığa, kimyasal enerjiye vb. enerjilere dönüştürülerek kullanılmasını sağlayan tesislerdir. 2) Alçak gerilim: Etkin değeri 1000 volt ya da 1000 voltun altında olan fazlar arası gerilimdir. 3) Yüksek gerilim: Etkin değeri 1000 voltun üstünde olan fazlar arası gerilimdir. 4) Tehlikeli gerilim: Etkin değeri, alçak gerilimde 50 voltun üstünde olan, yüksek gerilimde hata süresine bağlı olarak değişen gerilimdir. 5) İşletme elemanı: Elektrik enerji tesislerini oluşturan generatör, motor, kesici, ayırıcı, anahtarlama (bağlama) hücresi vb. cihazlardır. 6) Santral: Elektrik enerjisinin üretildiği tesislerdir. 7) Ağ (Enterkonnekte) şebeke: Santrallerin birbiri ile bağlantısını sağlayan gözlü şebekedir. 8) İletim şebekesi: Yerel koşullar nedeniyle belli yerlerde üretilebilen ve ağ şebeke ile en üst düzeyde toplanan enerjiyi tüketicinin yakınına ileten kablo ve/veya hava hattı şebekeleridir. 9) Dağıtım şebekesi: İletilerek tüketilecek bölgeye taşınmış olan enerjiyi, tüketiciye kadar götüren şebekedir. 10) Ana indirici merkez: Gerek enterkonnekte şebekeden alınan enerjiyi, daha küçük seviyeli iletim şebekelerine, gerekse iletilerek dağıtım bölgesine taşınan enerjiyi seçilmiş dağıtım gerilimi seviyesine dönüştüren transformatör merkezleridir. 11) Ara indirici merkez: İki veya daha fazla yüksek gerilim seviyesi kullanılan şebekelerde enerjiyi bir yüksek gerilim seviyesinden diğerine dönüştüren transformatör merkezleridir. 12) Dağıtım transformatör merkezi: Yüksek gerilimli elektrik enerjisini alçak gerilimli elektrik enerjisine dönüştüren transformatör merkezleridir. 13) (Ek:RG-11/5/2023-32187) Elektrik Kuvvetli Akım Tesislerinde Yüksek Gerilim Altında Çalışma İzin Belgesi (EKAT Belgesi): Elektrik kuvvetli akım tesislerinde yüksek gerilim altında çalışabilmek için ilgili fen adamlarına, yetkili kurum ve kuruluşlarca düzenlenen eğitimler sonucunda verilen belgedir.

b) Elektrik tesislerinde aşırı gerilimlere ilişkin tanımlar: 1) Aşırı gerilim: Genellikle kısa süreli olarak iletkenler arasında ya da iletkenlerle toprak arasında oluşan, işletme geriliminin izin verilen en büyük sürekli değerini aşan, fakat işletme frekansında olmayan bir gerilimdir. 2) İç aşırı gerilim: Toprak temasları, kısa devreler gibi istenilen ya da istenilmeyen bağlama olayları ya da rezonans etkileriyle oluşan bir aşırı gerilimdir. 3) Dış aşırı gerilim: Yıldırımlı havaların etkisiyle oluşan bir aşırı gerilimdir.

: İletken ile iletkenin iki askı noktasını birleştiren doğru arasındaki en büyük düşey uzaklıktır. 11) İletken donanımı: İletkenle doğrudan doğruya temasta olan ve iletkenlerin bağlanması, gerilmesi ve taşınmasına yarayan parçalardır. 12) İzolatör bağlantı elemanları: İzolatörleri mesnet noktalarına ve iletken donanımlarına, izolatör elemanlarını birbirine bağlamaya yarayan parçalardır. 13) Direğin yararlı tepe kuvveti: Direğe gelen rüzgar yükü dışında, tepeye indirgenmiş öteki kuvvetlerin izin verilen yatay bileşenidir. 14) Direk açıklığı (menzil): İki komşu direk arasındaki yatay uzaklıktır. 15) Rüzgar açıklığı: Direğin iki yanındaki açıklıkların aritmetik ortalamasıdır. 16) Ağırlık açıklığı: Direğin iki yanındaki iletkenlerin yatay teğetli noktaları arasındaki yatay açıklıktır. 17) Hava hattı çeşitleri:

i) Küçük aralıklı hatlar: Birbirini izleyen iki direk arasındaki açıklık, çıplak iletkenler için 50 m'yi, yalıtılmış iletkenler için 60 m'yi aşmayan hatlardır. Not: Küçük aralıklı hatlarda 50 m'den büyük açıklıklar: Küçük aralıklı hatlarda en büyük açıklık olan 50 m'lik aralık ancak kaçınılmaz nedenlerle arttırılabilir. Küçük aralıklı hatlarda topografya durumu nedeniyle, 50 m'den fazla bir açıklık gerekirse, bu bölüm büyük aralıklı hatlar gibi işlem görür. ii) Büyük aralıklı hatlar: Birbirini izleyen iki direk arasındaki açıklık, çıplak iletkenler için 50 m'yi, yalıtılmış iletkenler için 60 m'yi aşan hatlardır.

d) Kablo şebekeleri ile ilgili tanımlar: 1) Enerji kabloları: Elektrik enerjisinin iletilmesi veya dağıtılması için kullanılan, gerektiğinde toprak altına da döşenebilen yalıtılmış iletkenlerdir. 2) Ring kablo şebekeleri: Bir indirici merkezin diğer barasında nihayetlenen ve çoğunlukla bir noktada açık işletilen kablo şebekeleridir. 3) İki taraftan beslenen kablo şebekeleri: Bir indirici merkezin bir başka indirici merkezde nihayetlenen ve çoğunlukla bir noktada açık işletilen kablo şebekeleridir. İKİNCİ BÖLÜM Genel Hükümler Kuvvetli akım tesislerinin güvenliği

Kuvvetli akım tesisleri her türlü işletme durumunda, cana ve mala herhangi bir zarar vermeyecek ve tehlike oluşturmayacak bir biçimde yapılmalıdır. Herhangi bir kimsenin dikkatsizlikle de olsa yaklaşabileceği uzaklıktaki kuvvetli akım tesislerinin gerilim altındaki bölümlerine (aktif bölümler) dokunulması olanaksız olmalıdır ve ilerideki bölümlerde belirtilen emniyet mesafeleri ile koruma önlemleri sağlanmalıdır. Elektromanyetik alanlara karşı duyarlı tesislerin gözetilmesi

Elektrik tesisleri, yakınlarında bulunan elektromanyetik alanlara karşı duyarlı tesislere etkileri, ilgili standartlarda müsaade edilebilir sınırlar içinde olacak biçimde yapılmalıdır. Enerji tesislerinin oluşturdukları rahatsız edici elektrik ve manyetik alanlar müsaade edilen sınırlar içinde kalacak şekilde zayıflatılmalı ve yüksek harmoniklerden temizlenmiş olmalıdır. Doğanın korunması

Kuvvetli akım tesislerinin tasarımlanmasında ve yapımında, teknik ve ekonomik bakımlardan birbirine çok yakın birkaç çözümün bulunması durumunda, bunlar arasından doğaya en az zarar veren çözüm seçilmelidir. ÜÇÜNCÜ BÖLÜM Topraklamalar, Koruma Yöntemleri, Sigorta, Minyatür Kesici ve Kesiciler Topraklamalar ve koruma yöntemleri

nacak önlemler: Bunun için yalnızca aşağıdaki yapımsal önlemler alınır:

i) Yaklaşma alanlarında iki şebeke arasında yeter derecede yalıtım sağlanması. ii) Hatların birbirine yaklaşmalarına ve kesişmelerine ilişkin gereklerin yerine getirilmesi. Yeterli yalıtım sağlayacak mesafeler gerilim atlama mesafeleri ve havada yalıtma aralıkları konulu TS'larında belirtilen hususlara uygun olmalıdır. (TS 855, TS 4238, TS 8800 ve ilgili diğer Türk Standartları) 4) Darbe topraklama direncinin Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği'nde belirtilen yöntemle hesaplanan değeri sağladığı irdelenmelidir.

c) Aşırı akım etkilerine karşı alınacak önlemler: Tesislerin bütün bölümleri, işletme koşulları nasıl olursa olsun, kısa devre akımının kesilmesine ve bu kesilme anı da dahil olmak üzere, en büyük kısa devre akımının etkisiyle insanlar için herhangi bir tehlike oluşmasına, yangın çıkmasına, ya da tesislerin zarara uğramasına engel olacak biçimde düzenlenmeli ve boyutlandırılmalıdır. Her koruma elemanı hemen önündeki işletme elemanının korunmasını sağlayacak şekilde, bu elemanın anma değerlerine göre ayarlanmalı, gerekirse daha sonraki işletme elemanları için de yedek koruma görevi görebilmelidir. Koruma rölelerinin toplam kademe zamanları, kullanılan işletme elemanlarının tip deneyleri ile kanıtlanmış anma kısa devre akımına dayanma sürelerinin üzerinde ayarlanmamalıdır. Isınma bakımından kısa devre akımının sürekli değeri, elektrodinamik etkiler bakımından ise en büyük geçici darbe değeri göz önünde tutulmalıdır. Aşırı akım koruma rölelerinin faaliyete geçme akımı, oluşacak minimum arıza akımına göre ayarlanmalıdır. Toprak arızası gibi hallerde arıza akımının yük akımından küçük olduğu tesislerde röleler bu iki akımı ayırt edecek ölçme düzenleriyle donatılmalı veya tesisin toprak direnci, minimum hata akımı yük akımından büyük olacak şekilde tesis edilmelidir. Sigorta, minyatür kesici ve kesiciler

Tesislerdeki elektrik donanımlarının aşırı akımlara karşı korunması genel kural olarak sigortalarla ya da kesicilerle yapılacaktır. Sigortalar minyatür kesiciler ve kesiciler bulundukları yerde ulaşılabilecek en büyük kısa devre akımını güvenlikle kesebilecek değerde seçilmelidir. Üzerine tel sarılarak köprülenmiş veya yamanmış sigortalar kullanılmamalıdır. Aşırı akımlara karşı koruma düzeni, arıza olduğunda tehlike altında kalan iletkenlerin akımının kesilmesini sağlayacak biçimde yerleştirilmelidir. Buna karşılık topraklanmış sistemlerde, aşırı akımlara karşı koruma düzeninin çalışması sırasında topraklama tesisleri sistemden ayrılmamalı; topraklama tesisleri direnci yükseltilmemelidir. Bu tip aygıtların kabul görmüş, tarafsız (akredite edilmiş) laboratuvarlardan alınmış bütün tip deney raporlarının bulunması gereklidir. DÖRDÜNCÜ BÖLÜM Kuvvetli Akım Elektrik Aygıtları Aygıtların ark ve kıvılcımlardan korunması

a) Topraklamalar ve endirekt temasa karşı diğer koruma yöntemleri: Elektrik kuvvetli akım tesislerinin topraklanmasında Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği hükümleri uygulanır. Endirekt temasa karşı şebeke tiplerine göre uygulanabilecek diğer koruma yöntemleri ve şebeke tip sınıflamaları için Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği'nde belirtilen ilgili hükümler de göz önüne alınır.

b) Aşırı gerilimlerin oluşmasını önlemek veya aşırı gerilimleri zayıflatmak için alınacak önlemler: 1) İç aşırı gerilimlerde: 1.1) Toprak teması sonucunda oluşacak aşırı gerilimlere karşı alınacak önlemler: 3 amperden küçük kapasitif toprak temas akımlarında ark, özel bir önlem alınmadan kendi kendine söner. Toprak temas akımının daha büyük değerlerinde şebekenin yıldız noktası aşağıda belirtildiği gibi topraklanmalıdır.

i) Söndürme bobini üzerinden topraklama: Uygun değerli bir reaktans bobini ile temas noktasındaki akımın kalıcı akım değerine düşmesi ve arkın sönmesi sağlanmalıdır. Geniş şebekelerde kalıcı akım, arkın sönmeyeceği kadar büyükse şebekeyi bölerek sönme sağlanmalıdır. ii) Dirençsiz ya da küçük bir omik ya da reaktif direnç üzerinden topraklama: Bu durumda ark otomatik tekrar kapama ile söndürülebilir. Bu yöntem hava hatlarında kullanılır. Kablolu şebekelerde tekrar kapama rölesi kullanılmaz ve tekrar kapama yapılmamalıdır. 1.2) Bağlama olayları sonucunda oluşacak aşırı gerilimlere karşı alınacak önlemler:

i) Bu konuda bağlama tekniği ile ilgili olarak aşağıdaki önlemler alınabilir: - Boşta çalışan transformatörlerin devrelerinin aynı anda iki taraftan kesilmesi önlenmelidir. - Transformatörler ile reaktans bobinlerinde olduğu gibi seri bağlı endüktif dirençler, kısa devre durumu dışında hep birlikte devre dışı edilmemeli, ayrı ayrı devreden çıkarılmalıdır. ii) Bağlama olayları sonucunda oluşacak aşırı gerilimleri küçültmek için en uygun önlem, transformatörlerin yıldız noktalarını dirençsiz olarak ya da küçük omik dirençler üzerinden topraklamaktır. iii) İstenilerek ya da kendiliğinden olan açma ve kapamalar sonucunda oluşan aşırı gerilimler kesici, ayırıcı ve sigortalarda alınacak yapımsal (konstrüktif) önlemlerle de küçültülebilir. Aşırı gerilimler, örneğin akımların sıfırdan geçme anında kesilmesi, kontaklar arasında tekrar atlamaların önlenmesi ya da devre açılır veya kapatılırken uygun dirençlerin bağlanmasıyla küçültülebilir. 1.3) Rezonans olayları sonucunda oluşan aşırı gerilimlere karşı alınacak önlemler:

i) Yıldız noktası dirençsiz topraklanan şebekelerde rezonans olayları oluşmaz. ii) İletken kopması sonucunda rezonans olayı nedeniyle oluşan aşırı gerilimler kopma noktası şebekeden iki taraflı beslenerek (çift hat ya da kapalı ring hattı gibi) önlenir. iii) Yeraltı kablolu şebekelerde, uygulanabildiğinde iç aşırı gerilimlere karşı parafudr veya arktan dolayı zarar oluşmayacak yerlerde eklatör(atlama aralığı) kullanılması tavsiye edilir. 2) Hava koşullarının etkisiyle oluşan dış aşırı gerilimlerde: 2.

Kuvvetli akım elektrik aygıtları, kullanılmaları ya da işletilmeleri sırasında oluşacak ark ve kıvılcımlar, insanlar ve eşyalar için tehlikeli olmayacak biçimde yapılmalı ya da düzenlenmelidir. Bu durum kullanılan her aygıt için yürürlükteki TS'da (yok ise sırasıyla EN, HD, IEC, VDE'de) belirtilen tip deneyleri ile doğrulanmış olmalıdır. Yangın tehlikesi bulunan yerlerdeki sigortalı ayırıcılarda oluşabilecek arkların yaratacağı yangın tehlikesini en aza indirmek üzere, bu tip ayırıcıların bulunduğu direklerin altına 10 cm. kalınlığında ve 3 metre yarı çapında bir bölgeye mıcır dökülecek veya grobeton atılacaktır. Aygıtların sürekli yük altında ısınması

Kuvvetli akım elektrik aygıtları ve bunların bağlantı elemanları, anma akımı ile sürekli yüklenmeleri durumunda ilgili standartlarda yer alan sıcaklık artışı deneylerinde belirtilen en fazla sıcaklık artışlarını aşmayacak biçimde yapılmalı ve düzenlenmelidir. Kendileri için zararlı olmamakla birlikte, öteki aygıtlara geçtiğinde tehlikeli olabilecek yüksek sıcaklık oluşan aygıtlar, civarındaki yanabilen gereçler için yanma tehlikesi yaratmayacak biçimde yapılmalı ve düzenlenmelidir. Aygıtların gerilim altındaki bölümlerinin yalıtılması

Kuvvetli akım elektrik aygıtlarının gerilim altındaki bölümleri işletme gerilimi ve yerel koşullar göz önüne alınarak toprağa karşı ve kendi aralarında güvenli ve sürekli bir biçimde yalıtılmalıdır. Aygıtların koruyucu kutuları

İşletme sırasında üzerinde manevra yapılacak aygıtlar ve okunacak ölçü aletleri kolayca ve tehlikesizce ulaşılabilen yerlere konulacak ve kullanışlı olacaklardır. Bağlama tesislerinde kullanılacak olan elle ya da yalıtkan pensler ve benzer aletlerle kumanda edilen sigortalar, ayırıcılar ve kesicilerin kumanda kollarının tutma noktaları, uygun bir yüksekliğe yerleştirilecektir. Ancak bu yükseklik, manevra sırasında basılan zeminden en az 50 cm. ve en fazla 170 cm. yükseklikte olacaktır. Açıktaki tesislerde bu yükseklik gerektiği kadar arttırılabilir. Aygıtların kumanda düzenleri

Elektrik aygıtlarının kumanda bölümleri, kullanma sırasında oluşabilecek dış ve arıza halinde ise iç zorlamalara zararlı bir biçim değişikliği olmaksızın ilgili standartta belirtildiği şekilde dayanmalıdır. Bunlar ayrıca, arıza durumunda gerilim altındaki bölümlere dokunmayacak biçimde düzenlenmelidir. Taşıma organlarına ilişkin kollar, tel halatlar ve zincirler kopma halinde gerilim altında bulunan tesis bölümlerine dokunmayacak biçimde düzenlenmeli ve korunmalıdır. Kesici, ayırıcı ve yük ayırıcılarının konumları

Kesiciler ve ayırıcılar açık konumlarında her türlü hava koşullarında, devreyi tam ve güvenli bir biçimde ayırmış olmalıdır. Burada ana kontakların konumlarının gözle görülmesi şart değildir. Bu aygıtların açık ve kapalı konumları güvenli bir düzenle konum göstergesi ile fark edilmelidir. Özellikle son konumlar yanılmaya yer vermeyecek biçimde işaretlenmelidir. Yardımcı akım devrelerinin aşırı akımlara karşı korunması

Ana otomatik aygıtları yardımcı bir akımla çalıştıran açma elektromıknatısları, röleler vb. yardımcı aygıtların akım devrelerine genel kural olarak sigorta konulmamalıdır. İşletme tekniği bakımından kullanımları gerekli olursa bu devreler ve sigortalar yardımcı akımın birkaç katını sürekli olarak taşıyabilmelidir. Aygıtların koruma topraklamasına bağlanması

Kuvvetli akımla çalışan metal gövdeli elektrik aygıtlarını ve koruyucu kutularını topraklama iletkenine bağlamak için bir düzen bulunmalıdır. Aygıtlar üzerindeki yazılar

Bütün kuvvetli akım aygıtları, ölçü transformatörleri, ölçü aletleri ve sigortalarla birlikte tüm devre kesme aygıtları üzerinde, bunların ilgili standartlarda belirtilen işaretleme bilgilerini açık olarak gösteren silinmez ve bozulmaz, kolayca görülebilen ve anlaşılabilen yazılar ya da işaretler bulunmalıdır. BEŞİNCİ BÖLÜM Elektrik Tesisleri Tesislerin düzenlenmesi

Tesisler gerek işletme, gerekse onarım ve bakım için kısa sürede çabuk ve güvenle izlenebilecek biçimde açık olarak düzenlenmelidir. Bütün önemli tesis bölümlerine ve aygıtlara kolayca ulaşılabilmeli, bunlar zorluk çekilmeden yerlerine konulabilmeli ya da yerlerinden çıkarılabilmelidir. Aynı tesiste değişik gerilim ve akım türleri bulunursa bunlarla ilgili tesis bölümleri olabildiğince ayrı gruplar halinde toplanmalı ve yer bakımından da birbirinden ayrılmalıdır. Tesisler arıza, onarım ve bakım nedeniyle çeşitli bölümlerin devre dışı olması durumunda da işletmenin olabildiğince kesintisiz sürebileceği biçimde bölümlere ayrılarak düzenlenmelidir. Devre dışı edilen tesis bölümleri ya da aygıtlar uygun ve kolayca görülebilecek ayırma düzenleri ile gerilimsiz duruma getirilebilmelidir. Tesisler yapılırken, gelecekteki genişlemeler ve yapım işleri sırasında işletmenin süreceği göz önünde bulundurulmalıdır. Uyarma levhaları

Çeşitli yerlere ve tesis bölümlerine, görevlilerin makineler, aygıtlar ve iletkenlerin ne işe yaradığını açıkça anlayabileceği biçimde bozulmaz türden yazı, işaret ve şemalar konulmalıdır. Ayrıca elektrik tesislerinde uygun yerlere aşağıdaki levhalar asılmalıdır: 1) Elektrik akımının neden olduğu kazalarda yapılacak ilk yardımla ilgili yönergeler, 2) Tesisin bağlama şeması, 3) Tesisin işletilmesi sırasında alınması gereken özel önlemlerle ilgili kısa yönerge. Yanabilen gereçler

Yanabilen gereçler, yangın ve duman tehlikesi oluşturmayacak biçimde düzenlenerek ya da yanmayan bir örtü ile kaplanarak kullanılabilir. Elektrik tesisleri içinde tesise bitişik konut vb. gibi bölümler dışında, ağaçtan yapılmış gereç kullanılmaz. Konutlarda ve başka işler için kullanılan yapılarda özellikle yağlı transformatörün bulunduğu bölümler öteki yapı bölümlerinden ateşe dayanıklı ve çıkabilecek bir yangının yayılması önlenecek biçimde ayrılmalıdır. Tüm kapılar mahal dışına açılacak yönde ve çelik saçtan yapılmalıdır ve transformatörlerin iç arızalarına karşı hızla etkili olan koruma düzenleri kullanılmalıdır. Aydınlatma

Bütün tesis bölümleri olabildiğince gün ışığı ile iyi biçimde aydınlatılmalıdır. Ayrıca bu bölümlere yeterli ve düzgün dağılımlı elektrik aydınlatma tesisi yapılmalıdır. Elektrik aydınlatma tesisinden yararlanılamayan durumlarda manevra ve denetleme yerlerinde tehlikesizce dolaşabilmek ve gerekli çalışmaları yapabilmek için özel aydınlatma tesisleri kurulmalıdır. Yapılan aydınlatma tesisi, YG. hücreleri ve AG pano odalarında en az 250 Iux, transformatör odalarında en az 150 Iux aydınlık düzeyini sağlamalıdır. Transformatör merkezlerinde her bir mahalde yeterli sayıda (en az bir adet) akümülatörlü acil durum lambası veya yeterli kapasitede akümülatör var ise aküden beslenen aydınlatma lambaları bulunmalıdır. Söz konusu lambalar sürekli insan bulunan yerlerde enerji kesintilerinde otomatik devreye girecek şekilde yapılmalıdır. Diğer yerlerde lambalar uygun bir tedbirle manuel olarak yanmalıdır. Döşemelerin yapılışı

Hareket eden makine parçaları ve gerilim altındaki tesis bölümlerinin yakınındaki döşemeler, insanların kaymasını ve tökezlemesini önleyecek biçimde yapılmalıdır. Bu olamıyorsa gerilim altında olan ya da hareket eden tesis bölümlerine dokunmayı önlemek için ayrıca koruyucu önlemler alınmalıdır. Yüzey kaplamaları tozlanmaya neden olmayacak malzemelerden yapılmalıdır. Döşemede bulunan yüksek gerilim kanallarının kapakları herhangi bir arıza sırasında oluşan iç basınçla yerlerinden fırlamayacak şekilde monte edilmelidir. Yüksek gerilim tesislerinin bulunduğu yerlerin başka işler için kullanılmaması

İşletmede kullanılan (Manevra çubukları, sigorta pensleri, yalıtkan eldivenler, yalıtkan sehpalar gibi) bütün araçlar standardında belirtildiği sürelerde, yoksa imalatçının öngördüğü sürelerde denetlenip bakım ve onarım altında bulundurulmalıdır. Bu denetlemeler kalıcı bir şekilde kayıt edilmelidir. Bir tesis bölümünde çeşitli büyüklükte gerilimler bulunuyorsa, yanlışlıkları önlemek için bu gibi aletlerin en yüksek gerilime göre yapılmış olanı kullanılmalıdır. Bakım ve onarım

Tesislerin ve aygıtların teknik belgelerinde belirtilen aralıklarda bakım ve onarımları yapılmalıdır. Yapılan bakım ve onarımlar kalıcı bir şekilde kaydedilmelidir. Elektrik işletme aygıtlarının yerleştirilmesi ve korunması

Elektrik işletme aygıtlarının işletme, bakım ve onarımları tehlikesizce yapılabilecek biçimde yerleştirilmelidir. İşletme görevlilerinin çalışırken üzerinde durduğu yerler ve geçitler her zaman boş bırakılmalıdır. Elektrik işletme aygıtları ve koruma düzenleri, aralarında 250 volt'dan fazla gerilim bulunan bölümlere aynı anda ve rastgele dokunulmasını önleyecek biçimde tesis edilmelidir. Elektrik işletme aygıtlarında yangın çıkması ve yayılması uygun düzenlerle olabildiğince önlenmelidir. Yalıtılmış yüksek gerilimli işletme aygıtlarında alçak gerilimli bölümler

Toprağa karşı yalıtılmış olarak kurulan yüksek gerilimli makine ve aletlerle temasta bulunan alçak gerilimli devreler, gördükleri iş ve düzenlenmeleri bakımından yüksek gerilimli tesis bölümleri gibi işlem görmelidir. Bu madde özellikle doğru akımlı seri makinelere, doğrultmaçlara (redresörlere), sığaçlara (kondansatörler) vb. uygulanır. Toprağa karşı yalıtılmış olarak kurulan makinelerin yakınında çalışırken, özellikle taşınılabilir el lambaları, bükülgen kablolar, vinç zincirleri vb.'nin elle kullanılmasında dikkatli olunmalıdır. Akümülatörler ve bulunduğu yerlerin havalandırılması

Akümülatörlerin kullanılması gerektiğinde bakım gerektirmeyen veya kuru tip aküler olması zorunludur. Akülerin kapasiteleri, besledikleri tüketicilere işletmenin gereği olan süre kadar yetebilecek şekilde olmalıdır. Kuru tip akülerin kullanıldığı yerlerde havalandırma için ek bir önlem alınmasına gerek yoktur ve ayrıca akü odası bulundurulması gerekmez. Mevcut kurşun asit akümülatörlerin ömürleri tamamlandığında yerlerine bakım gerektirmeyen veya kuru tip aküler tesis edilmelidir. Kurşun - asitli akümülatör odalarının özellikleri

Yüksek gerilim tesislerine ayrılan ve işletilmekte olan yerler, güvenlik için gerekli olan (manevra çubuğu, izole eldiven vb.) gereçlerden başka eşyaları depolamak için ya da başka bir amaçla kullanılamaz. İşletme ve bakım aygıtları

Kurşun - asitli akümülatör odaları kuru havalı, serin, sarsıntısız olmalı ve olabildiğince sıcaklık değişmelerinin etkisinden uzak bulundurulmalıdır. Akümülatörler çok yüksek ya da alçak ortam sıcaklıklarına karşı korunmalıdır. Kurşun - asitli akümülatör odaları olabildiğince don tehlikesinden uzak olmalı, ısıtma gereği duyulmamalıdır. Kurşun - asitli akümülatör odaları hiç bir şekilde açık ateş ya da kızarmış cisimlerle ısıtılmamalıdır. Kurşun - asitli akümülatör birimlerinin birbirinden farklı biçimde ısınmaları da önlenmelidir. Dışarıdan kolayca ulaşılabilen, örneğin insanların gelip geçtiği yollara açık olan akümülatör odalarının pencereleri sık örgülü tel kafes ya da telli camla korunmalıdır. Kurşun - asitli akümülatör odalarında kapılar ve pencereler dışarıya doğru açılmalıdır. Kapılar, pencere çerçeveleri, duvarlar, tavanlar akümülatör yerleştirilen döşeme ve düzlükler elektrolit etkisine karşı dayanıklı olmalıdır. Gerektiğinde bu etkiye karşı koruyucu boyalar kullanılmalıdır. Kurşun - asitli akümülatör odalarındaki elektrik tesisleri için nemli ve benzeri yerlere ilişkin iletken, kablo ve elektrik işletme gereçleri kullanılmalıdır. Bu yerlerde akkor telli lamba ve su geçirmez tip armatür kullanılmalı, kıvılcım yapabilen kollektörlü vantilatörler kullanılmamalıdır. Anahtar, priz vb. gibi işletme sırasında alevlenmeye sebep olabilecek, kıvılcım çıkaran elektrik araçları akümülatör odalarının dışarısına konulmalıdır. Kurşun - asitli akümülatör odalarında amonyak gibi zararlı gazlar bulundurulmamalıdır. Kurşun - asitli akümülatör bataryası için gerekli gereçlerin konacağı bitişik bir bölme olmalı ve burada lavabo bulunmalıdır. Akümülatörlerin bulunduğu yerler tercihen doğal havalandırmanın yeterli olabileceği biçimde yapılmalıdır. Pencere, kapı vb. ile havalandırma için gerekli hava sağlanamazsa, akümülatör tesislerinin büyüklüğüne göre kıvılcım yapmayan vantilatör, havalandırma boruları ya da kanalları vb. gibi yapay havalandırma düzenleri kullanılmalıdır. Bu boru ve kanallar elektrolit etkisine karşı dayanıklı olmalı, duman bacalarına ya da ateşli (ocak, vb.) yerlere açık olmamalıdır. Akümülatör bataryalarının yerleştirilmesi

Bataryalar, kolayca ulaşabilecek ve denetlenebilecek biçimde yerleştirilmelidir. Yerleştirme konusunda havalandırma durumu da dikkate alınmalıdır. Bataryalar bir ya da birkaç katlı raflar üzerine yerleştirilirse, gerekli çalışmaların yapılabilmesi için aralarında uygun açıklıklar bırakılmalıdır. Her batarya birimi toprağa ve yere karşı yalıtılmalıdır. Kurşun – asitli akülerin tespit edildiği yalıtkan gereçler elektrolitlere dayanıklı olmalıdır. Kurşun - asitli bataryalar aşağıdaki gibi yerleştirilebilir: - Taş, tuğla ya da betondan yapılmış döşeme ya da düz yerlere konulan elektrolitlere dayanıklı yalıtkanlar üzerine, - Raflar üzerine. Bu durumda raflar elektrolit etkilerine karşı dayanıklı olmalıdır. Rafların altındaki yerler de temizlenebilmelidir. Akümülatör tesislerinde geçit genişlikleri

b/1'de açıklanan büyüklükte olmalıdır. Bu geçitlerin tavan yüksekliği 2 m'den az olmamalıdır. Akümülatör bağlantı iletkenleri

Kurşun - asitli akümülatör odalarında ayrı kümeler arasında ya da pano ile oda arasındaki bağlantılar, elektrolit etkilere dayanıklı yalıtılmış iletkenlerle ya da kablolarla yapılmalıdır. Akümülatör bataryalı tesislerin d.a. kısmında gerilim her iki kutupta da kesilerek ayrılmalıdır. Görevlilerin korunması

Mevcut Kurşun - asitli akümülatör işletmesinin tehlikesine karşı görevlilerin dikkatli olmaları sağlanmalı ve bu görevlileri tehlikelerden korumak için aşağıdaki önlemler alınmalıdır: 1) Kibrit - çakmak dahil ateş yakılmamalıdır, 2) Kıvılcım çıkaracak aletler kullanılmamalıdır, 3) Cep telefonları kapatılmalıdır, 4) Asit ve/veya asitli suyla temas edildiğinde, hemen temas eden uzuvlar temiz su ile yıkanmalıdır, 5) İçeride birikmiş gaz varsa mahal hemen terk edilmelidir, 6) Genel ve özel iş güvenliği tavsiyelerine uyulmalıdır. Yapı içindeki tesislerin yapılması

nın toprağa olan açıklıkları Çizelge - 1 'deki (ao) açıklıklarından küçük olursa aşağıdaki (i ve ii)'deki hükümler uygulanmalıdır.

i) Deney gerilimine göre boyutlandırılmış olan aygıtlar ve izolatörler, denenmiş bağlantı yerlerine bunlara ilişkin montaj talimatına göre bağlanmalıdır. ii) Yalıtım yetenekleri örneğin model deneyi ile doğrulandığında, özellikle yalıtıcı ara parçalarda ve yalıtılmış iletkenlerde daha küçük açıklıklar kullanılabilir.

b) Geçitler ve kapılar: 1) Geçitlerin genişliği: Geçit ve giriş yerlerinin genişliği, rahat hareket etmek ve gereçleri taşımak için yeterli olmalıdır. Geçit genişlikleri Çizelge-2'de verilen değerlerden küçük olmamalı ve kumanda düzenleri, ayırma noktalarında bulunan arabalı bağlama tesisleri gibi çıkıntı yapan parçalar geçitleri daraltmamalıdır. Toprağa karşı gerilimi 250 volta kadar olan tesislerde Çizelge-2'deki değerler 20 cm. kadar azaltılabilir. Büyük tesisler için geniş geçitler salık verilir. Tam kapalı tesislerin arkasındaki montaj yerlerinin duvar ile açıklığı en az 60 cm. olmalıdır. Önden müdahaleli tam kapalı sistemler, basınç boşaltma düzeni varsa duvara tam olarak dayandırılabilir. 2) Geçitlerin yüksekliği:

i) Kilitli elektrik işletme yerlerinde geçitler üzerindeki gerilim altındaki çıplak, korunmamış bölümlerin yerden yüksekliği en az Çizelge-1'deki (H) kadar olmalıdır. ii) Kilitli yapı tipi elektrik işletme yerlerinde herhangi bir koruma düzeni yoksa, topraklanmış izolatör taban demirinin üst kenarı yerden en az 2300 mm. yükseklikte olmalıdır. (Şekil-3) 3) Kilitli elektrik işletme yerlerinin çıkışları ve kapıları:

i) Çıkış ve kapılar, tesis içerisinde bulunan ve tehlikeli durumlarda dışarıya çıkışı sağlayan yolun uzunluğu 20 m.'den fazla olmayacak biçimde düzenlenmeli ve koridorların her iki yanına da çıkış kapısı yapılmalıdır. Sabit merdiven ve kayma düzenleri kullanılabilir. Gerilimleri 60 kV ya da daha büyük olan yapı içindeki tesislerde, tehlikeli durumlarda dışarıya çıkmayı sağlayan ve uzunluğu 40 m.'yi aşmayan çıkış yolları kullanılabilir. ii) Kapı kilitleri, görevli olmayan kimselerin girmesini önleyebilecek fakat tesisin içerisinde bulunanların buradan ayrılmasına engel olmayacak biçimde yapılmalıdır. Bu koşul, yapı giriş kapıları ve tehlikeli durumlarda dışarıya çıkışı sağlayan kapılar dışardan ancak güvenli anahtar (yuvalı değil) yardımı ile açılabilirse yerine gelmiş sayılır. Bu kapılar dışardan kilitlenmiş olsalar bile, içerden anahtar kullanılmadan bir mandal ya da benzer bir basit düzen ile kolayca açılabilmelidir. iii) Kapı önündeki alan genel trafiğe açıksa, kapılar ateşe dayanıklı ya da yanmayan gereçlerden yapılmış olmalıdır. iv) Kapıların serbest yüksekliği en az 200 cm. ve serbest genişliği en az 70 cm. olmalıdır.

v) Havalandırma delikleri, gerilim altındaki bölümlere dokunmayı ve yabancı cisimlerin içeriye girmesini önleyecek biçimde yapılmalıdır.

a) Havadaki en küçük açıklıklar: 1) Açık havadaki tesislerde kullanılacak en küçük açıklıklar Çizelge-3'de gösterilmiştir. 2) Asenkron çalışabilen ve yalıtım gerilimleri aynı olan tesis bölümleri arasındaki açıklıklar en az Çizelge-3'deki (ao) değerlerinin 1,2 katı olmalıdır. Çizelge 3'de kullanılan harflerin anlamları: Un: Anma gerilimi (fazlar arası), Um: İzin verilen en yüksek sürekli işletme gerilimi (fazlar arası), ao: Gerilim altındaki parçalarla topraklanmış bölümler arasındaki en küçük açıklık (ao = 7,5.Um +50mm., fakat en az 100mm.) a: Gerilim altındaki parçalar arasındaki (fazlar arası) en küçük açıklık (a = 1,2 ao mm., fakat en az 100 mm.), H1: Gerilim altındaki bölümlerin zeminden en küçük yüksekliği (H1 = ao + 2400mm., fakat en az 2500mm.), H2: Arazi, cadde vb. yerlerde gerilim altındaki bölümlerin zeminden en küçük yüksekliği (H2'ye ilişkin değerler Çizelge-8'den alınacaktır.), A: Dış tel çitlerle aygıtlar arasındaki en küçük güvenlik açıklığı (A = ao + 1800 mm.). Bu açıklık içerisinde 6 m.'den daha az yüksekliğe gerilimli bölümler konamaz. B, C: Doğrudan doğruya zemine konulan yüksek aygıtlarla çevrelerindeki koruma düzenleri (engeller) arasındaki en küçük açıklık (Şekil-4). En az 1800 mm. yüksekliğinde koruma düzenleri kullanılırsa B = ao + 100 mm., fakat en az 600 mm. olmalıdır. En az 1000 mm. Yüksekliğinde koruma düzenleri kullanılırsa C = ao + 1250 mm. olmalıdır. Çizelge-3 Açık hava anahtarlama tesislerinde kullanılacak en küçük güvenlik açıklıkları Un (kV) Um (kV) ao (mm) a (mm) H1 (mm) H2 (mm) A (mm) B (mm) C (mm) 3 3.6 100 100 2500 1900 600 1350 6 7.2 105 130 2500 1910 600 1360 10 12 140 170 2550 1940 600 1390 15 17.5 180 220 2580 1980 600 1430 30 36 320 390 2720 2120 600 1570 60 72.5 600 720 3000 2401 700 1850 154 170 1330 1600 3730 3130 1430 2580 220 250 1930 2320 4330 3730 2030 3180 380 420 3200 3840 5600 5000 3300 4450 3) Yalıtım gerilimleri farklı tesis bölümleri arasındaki açıklıklar, Çizelge-3'deki en büyük yalıtım gerilimlerine ilişkin (a

o) değerlerinin en az 1,2 katı olmalıdır. 4) Aygıtların ya da izolatörlerin bağlantı noktalarının toprağa olan uzaklıkları, Çizelge-3 'teki (ao) açıklıklarından küçük olursa aşağıdaki gibi davranılmalıdır: Deney gerilimine göre boyutlandırılmış olan aygıtlar ve izolatörler, denenmiş bağlantı yerlerine bunlara ilişkin montaj talimatnamesine göre bağlanmalıdır. Tesis gerilimsiz duruma getirilmeden (B) ve (C) açıklıkları ile belirlenen alanlara girilemez.

b) Tesisler içindeki geçitler ve geçit yolları: 1) Geçit ve benzeri yerlerin genişliği: Geçit ve geçit yollarının genişliği rahat çalışmak ve gereçleri taşımak için yeterli olmalıdır. Geçit genişlikleri Çizelge-4'de verilen değerlerden küçük olmamalı ve kumanda düzenleri, kumanda dolapları gibi çıkıntı yapan parçalar geçitleri daraltmamalıdır. Büyük tesisler için büyük geçitler salık verilir.

gıtlar ve izolatörler, denenmiş bağlantı yerlerine bunlara ilişkin montaj talimatnamesine göre bağlanmalıdır. Tesis gerilimsiz duruma getirilmeden (B) ve (C) açıklıkları ile belirlenen alanlara girilemez.

b) Tesisler içindeki geçitler ve geçit yolları: 1) Geçit ve benzeri yerlerin genişliği: Geçit ve geçit yollarının genişliği rahat çalışmak ve gereçleri taşımak için yeterli olmalıdır. Geçit genişlikleri Çizelge-4'de verilen değerlerden küçük olmamalı ve kumanda düzenleri, kumanda dolapları gibi çıkıntı yapan parçalar geçitleri daraltmamalıdır. Büyük tesisler için büyük geçitler salık verilir. 2) Geçitlerin yüksekliği: Koruma düzenleri çit ve diğerleri için Çizelge-3'te verilen yükseklikler, tesislerin bulunduğu yerdeki olağan kar yükseklikleri, bunların koruma değerini önemli biçimde azaltmazsa, geçerlidir. Çizelge-4 Açık hava tesislerinde en küçük geçit genişlikleri (F) Geçit ya da giriş yerlerinin kullanılma amacı Geçit genişliği Geçitin bir tarafında Geçitin iki tarafında gerilim var. (mm) gerilim var. (mm) Denetleme F1= 1000 F2= 1200 El ile çalıştırma (manevra) F3= 1200 F4= 1400

i) Yürünülen yüzeyler üzerinde korunmamış, çıplak ve gerilim altında bulunan bölümlerin yerden yüksekliği, çevreleri çitle çevrilmemişse en az Çizelge-3'teki (H1) kadar olmalıdır. (Şekil-3) ii) Tesisteki aygıtların taşınabilmesi için gerilim altındaki bölümlerle aygıtın en yüksek noktası arasında en az Çizelge-3'teki (a0) açıklığı bırakılmalı, fakat bu açıklık 500 mm.'den küçük olmamalıdır. iii) Çevresi bir koruma düzeni ile çevrilmemiş bir aygıtın topraklanmış bir izolatör taban demirinin üst kenarı, bütün gerilimlerde yerden en az 2300 mm. yükseklikte bulunmalıdır. (Şekil-3) Şekil-3 Tesis içerisinde çitle çevrilmemiş yürünülen yüzeyler üzerindeki iletkenlerin yerden yükseklikleri (Çizelge-3'e göre).

c) Dokunmaya ya da rastgele dokunmaya karşı korunma: 1) Açık hava tesisleri görevli olmayan kimselerin giremeyeceği biçimde kilitli olarak yapılmalıdır. 2) Çitle çevrilmiş tesisler içerisindeki koruma düzenleri: Dolu duvarlar ve tel kafes düzenler en az 1800 mm. yükseklikte olmalıdır. 3) Tesisler içerisindeki koruma alanı (Şekil-4): Tesisteki aygıtların çevresindeki koruma düzeni (örgülü tel, parmaklık vb.) ile aygıtlar arasında Çizelge-3'deki (B) ve (C) güvenlik açıklıkları bırakılmalıdır. Şekil-4 Tesis içerisindeki koruma alanı ve en küçük yükseklik (H1) 4) Açık hava tesislerinin dış çiti ve koruma alanı (Şekil-5, 6, 7)

i) Açık hava tesislerinin çevresi, üzerinde yüksek gerilim tesislerine karşı uyarma levhası bulunan ve yüksekliği en az 1800 mm. olan bir çitle çevrilmelidir. ii) Açık hava tesislerinin giriş kapılarına dilli anahtar ya da güvenli anahtarlar ile açılan kilitler ve uyarma levhaları takılmalıdır. iii) Açık hava tesislerinde dış çitin içerisinde Çizelge-3'e göre güvenlik açıklıkları olan bir koruma alanı bırakılmalıdır.

dir. Şekil-2 Açık bağlama tesislerinde koruma alanları (taranmış bölümler) ve en küçük yükseklikler. Şekil üzerindeki değerler yalnızca 30 kV'a kadar geçerlidir. 45 kV ve daha büyük gerilimler için Şekil-4'e bakınız. Şekil-2'deki harfler, Çizelge-1'deki açıklıkları göstermektedir. 4) Arıza etkilerine karşı korunma: Üzerine bağlama aygıtları takılan çerçeveler ve bağlama dolapları yanıcı gereçlerden yapılmamalıdır. Ara bölmeler ve örtüler de güç tutuşabilen ve nem emmeyen (almayan) gereçlerden yapılmalıdır. Yalıtılmış bara uygulamalarında yalıtkanlar burada belirtilen hususlara uygun olmalıdır.

e) Kısa devre etme ve topraklama: Çıkış hatlarının topraklanmasında kullanılan topraklama donatımı hücre içindeki öteki aygıtları topraklamıyorsa, gerektiğinde topraklama ve kısa devre etme düzenlerini bağlamak için hücrede ya da aygıtlar üzerinde sabit bağlantı yapmaya uygun çıplak bölümler bırakılmalıdır. Hücrelere girmeden topraklama sağlanabilmelidir. Hücre kapısı bağlama sırasında açık olabilir.

f) Aydınlatma ve havalandırma: Tesislerin aydınlık şiddeti en az 250 lux olmalı, nemi giderilmeli ve damlamalar önlenmelidir. Aydınlatma ve havalandırma tesislerinin iletkenleri, olabildiğince arktan tehlike görmeyecek biçimde yerleştirilmelidir. Ayrıca acil durum (Emergency) aydınlatması yapılmalıdır. Üzerinde çalışılması ya da bakım yapılması zorunlu olan tesis bölümleri (lamba armatürleri gibi) tekniğe uygun olarak ve dikkat edildiğinde çalışanlar için yüksek gerilimli tesis bölümlerine hiç bir dokunma tehlikesi bulunmayacak biçimde kurulmalıdır.

g) İşaretler ve uyarma levhaları: Bara sistemleri, hücreler, çıkışlar ve öteki önemli tesis bölümleri yeter sayıda açık ve kolay okunulabilecek biçimde işaretlenmelidir. Hücre sistemlerindeki işaretler, hücre kapılarının açık ve kapalı oluşuna göre kolayca görülecek ve karıştırılamayacak bir biçimde takılmalıdır. Çıplak iletkenler uygun biçimde işaretlenmelidir. İletkenlerin tanıtıcı renkleri TS 6429 da öngörüldüğü gibi olmalıdır. Baraların tamamen boyalı olmasına gerek yoktur. Bu Yönetmelikte istenilen uyarma levhaları, uyarma yazıları, etiketler vb. tesislere kolayca okunulabilecek biçimde yerleştirilmelidir. Yalıtkan çubuk (ıstanka) ve kıskaçlar, gerilim denetleme aletleri, topraklama ve kısa devre etme düzenleri kolayca girilebilen kuru bir yerde saklanmalıdır.

h) Manevralar sırasında ters beslemeyi önlemek ve güvenliği sağlamak bakımından manevra sırasına göre kilidi çözülen kilitleme düzenlerinin (Loop interlock) kullanılması tavsiye edilir.

i) Yönetmelik değişikliğinin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren iki yıllık geçiş süresini müteakip en fazla işletme gerilimi 36kV'a kadar (36kV dahil) olan, yeni yapılacak yüksek gerilim tesislerinde, ilgili standarda uygun bu standartta öngörülen tüm tip deneyleri yapılmış, metal muhafazalı tip hücreler/anahtarlama ve kumanda tesisleri kullanılacaktır. Açık hava tesislerinin yapılması

a) Dağıtım transformatörlerinin havalandırılması: 1) Transformatörlerin havalandırılması için gerekli önlemler alınmalıdır. Dağıtım transformatörlerinin havalandırılması için özel koşullar dışında (kompakt transformatör merkezleri vb.) örnek bir şekil aşağıda verilmiştir. Bu çözümün uygulanamayacağı yerlerde (özel koşullarda) cebri veya özel doğal havalandırma yapılmalıdır. Hava girişi kurangalez (Havalandırmanın yağ çukuru vasıtasıyla alttan yapılması) ile de sağlanabilir. Örnek Şekil: Örnek bir Dağıtım Transformatör Hücresi (Verilen örnek şekil zorunlu olmayıp sadece bilgi vermek amacıyla yer almıştır.) 2) Doğal havalandırma için gerekli panjur boyutlarına örnek bir hesap şekli aşağıda verilmiştir. H: Transformatör tankı yatay ekseni ile hava çıkış panjuru yatay ekseni arasındaki yükseklik farkı (m) P: Transformatörün toplam kaybı (kW) AL: Hava giriş çıkış panjurları alanı (m2) olmak üzere: AL = 0,188P/ √h şeklinde hesaplanır. Ancak çıkış panjuru alanının hesaplanan (AL) değerinden %10 büyük olması tavsiye edilir. 3) Cebri havalandırma yapılan yerlerde termostat kontrolü gereklidir. Transformatör odası ortam sıcaklığı 40øC yi geçmemelidir. 4) Panjur tel kafesleri, yabancı madde ve canlıların girmesini engellemek için en fazla 0,5x0,5 cm2'lik gözlerden oluşmalıdır.

b) Transformatör yağ çukurları: Yağ hacmi 1500 1.'ye kadar olan yağlı transformatörler için, transformatörün bulunduğu bölümde bu yağın tümünü alabilecek büyüklükte bir yağ toplama haznesi yapılabilir yada uygun yükseklikte eşiği bulunan ve yağ geçirmeyen zemin bu amaçla kullanılabilir. Yağ hacmi 1500 l.'den fazla olan yağlı transformatörler için transformatör bölmesinin altına (Örnek şekildeki gibi) veya dışına sızdırmaz betonarme olmak koşuluyla yağ çukuru yapılacaktır. Bu çukurun galvanizli çelik ızgaranın altındaki yağ toplanan bölümünün hacmi en az transformatör yağ hacmi kadar olmalı ve yağ ızgarasının üzerinde en az 5 cm. kalınlıkta çakıl bulunmalıdır. Yapının içindeki veya dışındaki yağ çukurlarının kanalizasyon şebekesine, toprağa, akarsu, göl ve denize bağlanması kesinlikle yasaktır.

c) Transformatör odaları: 1) Transformatörler duvarlarla en az 60 cm mesafe olacak şekilde yerleştirilmelidir. Eğer transformatörün tüm boyu boyunca iki taraflı açılan kapı (kapaklar) var ise bu mesafe (hava sirkülasyonu sağlaması için) 30 cm'ye indirilebilir. 36kV'a kadar transformatörlerin en üst noktası ile tavan arasında en az 60 cm mesafe bulunmalıdır. Kompakt trafo merkezleri için bu bent (c.1) geçerli değildir. İlgili standartlar ve özel şartnamelerde belirtilen koşullara göre düzenlenir. 2) Transformatör odalarında döşemede kademe bulunması yasaktır. Odanın iç yüzeyleri toz yapmayacak bir malzeme ile kaplanmalıdır. Tavanlara kesinlikle boya yapılmayacaktır.

d) Transformatörlerin elektriksel bağlantıları tesadüfen temas edilmeyecek şekilde yapılacaktır.

Her dağıtım transformatörünün alçak gerilim çıkışına termik manyetik açıcılı ana kesici konulmalıdır. Ancak sekonder kısıma konulacak aşırı akım rölesinin primer taraftaki yük ayırıcısını, bir kısa devre halinde sigortanın kesme süresinden daha geç uyarması koşulu ile (primer kısma sekonder korumalı kesici konulması halinde koşulsuz) elektrik üretim-iletim- dağıtım hizmetlerini yürüten şirketler alçak gerilim kısmına ana kesici koymayabilir. Alçak gerilim besleme hatları çıkışlarına mutlaka koruyucu düzenler ve en azından yük altında açma kapama yapabilen düzenler konulmalıdır. Güç transformatörlerinin üst ve alt gerilim tarafındaki şebekelerden elektriksel olarak ayrılması

Her güç transformatörü*, primer ve sekonder taraflarına sekonder korumalı kesici ile techiz edilecektir. Bu kesicinin gerilimden ayrılması için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır. Sekonder taraftaki kesicilerin kesme gücü ve mekanik dayanımı transformatörün bağlandığı alt gerilim barası kısa devre gücüne göre boyutlandırılmalıdır. Röleli kesicilerin röleleri ve koruma devreleri, transformatörün arıza ve aşırı yük akımlarına uygun olarak seçilmiş olmalıdır. Transformatör merkezlerinde baraya giren tüm hat fiderleri topraklanabilmelidir. Açık ve kapalı çalışan ring sistemlerde, bu topraklama düzeni bağımsız çalışan topraklama ayırıcıları olmalıdır. Bu topraklama ayırıcıları hat gerilimli iken toprak temasını önleyecek elektriksel ve/ veya mekanik kilitleme düzenlerini ihtiva etmelidir. Bu düzenler sağlanamadığı takdirde hattın gerilimsiz olduğunun anlaşılması sağlanarak topraklama ayırıcısı kapatılmalıdır. Kesicilerle kendi ayırıcıları arasında kilitlenme düzenleri bulunmalı, bu durumda kesiciler kapalı konumda iken ayırıcılar açılıp, kapatılamamalıdır. Bu kilitlenme düzenleri mekanik, elektriksel yada mekanik - elektriksel tipte olabilir. Primer ve sekonderde bulunan kesici, ayırıcı, akım transformatörü bara kısa devre akımına göre seçilmelidir. Sekonder tarafta kullanılan aynı cihazlar transformatörün bağlandığı alt gerilim barası kısa devre akımı göz önüne alınarak seçilmelidir. Her iki halde de kesme akımının dinamik zorlamalarına karşı dayanabilmelidir. *Güç transformatörü, yükseltici-indirici merkezler arası enerji iletiminde kullanılan YG/YG transformatörüdür. Aşırı yüke ve kısa devre akımlarına karşı koruma

Hava hatlarının mekanik hesaplarında göz önüne alınacak varsayımların kullanılacağı bölgeler ile bu bölgelere ilişkin buz yükleri ve en düşük, en yüksek ortam sıcaklıkları Çizelge-9'da gösterilmiştir. Bu bölgeleri gösteren harita Yönetmeliğin sonunda eklidir. Özel koşullar gereği, tabloda belirtilenlerden daha yüksek buz yükü oluştuğu bilinen veya beklenen yerlerde daha büyük katsayılar kullanılır. Buz yoğunluğu 0,6 kg/dm3 alınacaktır. Çizelge-9 Bölgelere ilişkin buz yükleri ve ortam sıcaklıkları Bölge No. Buz yükü katsayısı k Buz yükü kg/m Ortam sıcaklığı (øC) En düşük En yüksek 1 0 0 -10 50 2 0,2 0,2Öd -15 45 3 0,3 0,3Öd -25 40 4 0,5 0,5Öd -30 40 5 1,2 1,2Öd -30 40 İletkenler

a) Anma gücü 400 kVA'ya kadar (400 kVA dahil) olan dağıtım transformatörlerinin giriş tarafına sigortalı ayırıcı tesis edilerek transformatör korunmalıdır. Mümkün olabilen hallerde primerdeki sigortalı yük ayırıcısı ile sekonderdeki ana şalter arasında kilitleme düzeni sağlanmalıdır. Anma gücü 400 kVA'dan büyük dağıtım transformatörlerinin besleme tarafında röleli bir kesici kullanılarak transformatör kısa devre ve aşırı yüke karşı bütün kutuplarında korunabileceği gibi, anma gücü 1600 kVA'ya kadar (1600 KVA dahil) olan dağıtım trafolarında kısa devre kesme gücü uygun sigortalar ile donatılmış sigortalı yük ayırıcısı bileşik cihazları da kullanılabilir. Kısa devre akımlarına karşı korunma bulunmayan sadece yük akımının açılıp kapatıldığı yerlerde, uygun anma akımı ve kısa süreli dayanma akımı özelliklerinde yük ayırıcıları kullanılabilir.

b) 36 kV kademesine kadar trafo merkezlerinde, gerilim transformatörleri baraya sigortalı ayırıcı üzerinden bağlanmalıdır. Ölçü transformatörlerinin sınıfları, enerji ölçüm için akım transformatörlerinde 0,5, gerilim transformatörlerinde 1, koruma için her ikisinde en az 3 sınıfı olacaktır. Enerji ölçümü dışındaki ölçü aletleri için ölçü transformatörleri 1 sınıfı olmalıdır. Bu konuda ilgili elektrik şirketlerinin kurallarına da uyulmalıdır. 24 kV'un üstündeki gerilimlerde, 36 kV'luk sistemlerde gerilim ölçü transformatörlerinde bağlantı faz-toprak arası olacaktır.

c) Bir transformatör merkezinden çıkan alçak ve yüksek gerilim hatları aşırı akıma karşı ayrı ayrı korunmalıdır. Deney yerleri ve laboratuvarlara ilişkin hükümler

Deney yerleri ve laboratuvarlar, öteki bölümlerden tesis olarak ayrılmalı ve bu bölümlere yalnızca özel izni olan kimseler girebilmelidir. Yazılı levhalarla ve başka özel yöntemlerle görevlilerin korunması sağlanmalıdır. Montaj ve yapım yerlerinde elektrik makinaları deneyleri, ancak deneyler süresince geçici olarak kullanılan tüm koruyucu düzenler yeterli olursa ve dikkatsizlikle bu yerlere yaklaşılması önlenmek kaydıyla yapılabilir. ALTINCI BÖLÜM Elektrik Hatları Hava hatları

Aşağıdaki hükümler, açıkta tesis edilen yönetmelik kapsamındaki tüm elektrik hava hatlarına uygulanır. İletkenler ve izolatörler

Bağ, iletkenin izolatör üzerindeki durumunu sürekli olarak koruyacak ve aşağıdaki varsayımlara göre yapılacaktır:

i) Taşıyıcı bağ: Bağ, iletken ile iletkene gelen rüzgar yükünü ya da buz yükünü taşımalıdır. ii) Durdurucu ve nihayet bağları: Bağ, iletken kopma yükünün %90'ı ile iletkenin en büyük çekme kuvvetinin 2,5 katından en küçük olanına eşit bir kuvvetle yüklenmelidir. 5) İletken donanımı:

i) İletken donanımlarından da akım geçeceğinden, bu donanımlarda izin verilecek en büyük sürekli akımda, iletkeninden daha yüksek sıcaklık oluşmamalı ve olası kısa devre zorlanmalarına da dayanmalıdır. ii) İletkenlerin mesnet izolatörlerine bağlanmasına yarayan donanımlar, dış yükleri taşıyabilecek biçimde boyutlandırılmalıdır. Bunlar ayrıca iletkenleri, işletmedeki bileşke çekme kuvvetlerine karşı güvenilir biçimde tutmalıdır. iii) Hava hatlarının köşe direklerindeki traversler bileşke kuvvet doğrultusunda olmalıdır. iv) İletkenlerin zincir izolatörlere irtibatlanmasına yarayan ve çekmeye zorlanan gergi klemensleri, en büyük iletken çekme kuvvetinin 2,5 katı ile iletken kopma kuvvetinin %90 'ından, küçük olanına dayanmalıdır.

v) Zincir izolatörlerde kullanılan taşıyıcı klemensler, kopma kuvvetleri bakımından dış yükleri en az 2,5 emniyet katsayısı ile karşılayabilecek biçimde boyutlandırılmalıdır. Bu klemensler ayrıca, iletkenlerin bileşke çekme kuvvetlerini güvenle taşımalıdır. vi) Çelik, temper ya da çelik dökümden yapılmış iletken donanımları paslanmaya karşı korunmuş tipten olmalıdır.

b) Yalıtılmış hava hattı kabloları: 1) Bu kablolarda taşıma görevi ya ayrı bir askı teli ya da doğrudan doğruya kendi nötr iletkeni ile yerine getirilir. Ancak nötr iletkeni askı teli olarak da kullanıldığında, bunun mekanik bakımdan gerekli dayanımı sağladığı doğrulanmalıdır. Bu durumda nötr iletkeninin yalıtılmış olması zorunlu değildir. 2) Bu kabloların yalıtılmasını sağlayan kılıflar, kullanıldıkları yörelerde ve yerlerde oluşabilecek her türlü elektrik ve mekanik dayanımı azaltacak ya da bozacak etkilere karşı dayanacak biçimde olmalıdır. 3) Askı telli ya da kendi kendini taşıyan biçimdeki yalıtılmış hava hattı kabloları, mekanik zorlanmalar bakımından tek bir iletken olarak varsayılmalıdır. Kablo yapısından ileri gelen mekanik yüklenmeler iletken boyunca düzgün biçimde dağılmış olmalıdır. 4) Kabloların yalıtılmış faz iletkenlerinin birbirlerinden kablo boyunca herhangi bir noktada ayırt edilebilmeleri için yalıtkan örtüleri üzerinde iletken boyunca gözle ve dokunma ile seçilebilecek farklılıkları olmalıdır. 5) Yalıtılmış hava hattı kablolarında ekler yalnızca durdurucu direkler üzerinde yapılabilir. 6) Yalıtılmış hava hattı kabloları izolatörlü olarak kullanılmalıdır. 7) Yalıtılmış hava hattı kabloları ilgili standartlarda belirtildiği gibi olmalıdır. 8-i) Ayrı askı teli bulunmayan kabloların izolatörlerinin ve izolatör bağlantı parçalarının mekanik dayanımı çıplak iletkenlerdeki gibi olmalıdır.

erin ve toprak iletkenlerinin en büyük çekme kuvvetinin %2 sine eşit tek yanlı çekme kuvveti ve buzsuz düşey kuvvetler. 3. Varsayım: Normal taşıyıcı direklerin üçüncü Varsayımı'nın aynı. 4. Varsayım: (yalnızca 380kV ve daha büyük gerilimli hava hatları için) Her bölgeye ilişkin normal buz yükü üzerine iletkenlere toprak iletkenlerine hattın açıortay doğrultusunda ve bileşke yönünde 20 kg/m2, direklere ve izolatörlere 30 kg/m2'lik dinamik rüzgar basıncı ve buzlu düşey kuvvetler. Bu varsayımın uygulanmasında, direğin rüzgarın etkisinde kalan yüzeyi, buz nedeniyle %50 arttırılarak alınacaktır. 5. Varsayım: 380 kV ve bunun üstündeki enerji iletim hatlarında ağırlık açıklığının yarısı direğin bir tarafında, öteki yarısı öbür tarafında olmak koşulu ile buzlu durumda direğin bir yanındaki iletkenler ve toprak iletkenleri üzerindeki normal buz ağırlığının %100'ü ve öbür yanındaki iletkenler ve toprak iletkenleri üzerindeki normal buz ağırlığının %50'si koşulunun oluşturduğu hattın açı ortayına dik ve paralel doğrultudaki kuvvetleri ile buzlu düşey kuvvetler. 6. Varsayım: +5øC'da iletkenlerin ve toprak iletkenlerinin çekme kuvvetlerinin bileşkesi ile bu bileşke (açıortayı) yönünde direğe, izolatörlere, iletkenlere ve toprak iletkenlerine gelen rüzgar kuvveti ve buzsuz düşey kuvvetler.

b) Durdurucu direkler: 1) Normal durdurucu direkler: 1. Varsayım: İletkenlerin en büyük çekme kuvvetlerinin bir yanda %100 olduğu, öteki yanda ise Çizelge-12'ye uygun bir zayıflama varsayılarak bulunacak bileşke kuvvet ile buzlu düşey kuvvetler. 2. Varsayım: Direkte en büyük zorlamayı oluşturabilecek biçimde üç iletkenli hatlarda bir iletkenin, üçten çok iletkenli hatlarda ise aynı taraftaki iki iletkenin kopması durumunda en büyük çekme kuvvetinin %75'i ile buzlu düşey kuvvetler. Demet iletkenler söz konusu olduğunda bir demet tek bir iletken gibi varsayılacaktır. 3. Varsayım: Direkte en büyük zorlamayı oluşturabilecek biçimde bir toprak iletkeninin kopması durumunda en büyük çekme kuvvetinin %75'i ile buzlu düşey kuvvetler. 4. Varsayım: Hat doğrultusuna dik doğrultuda direğe, izolatörlere, iletkenlere ve toprak iletkenlerine gelen rüzgar kuvveti ile buzsuz tüm düşey kuvvetler. Çizelge 12- Direk hesaplarında kullanılacak çekme kuvveti zayıflama yüzdeleri İletkenlerin toplam sayısı (toprak iletkeni hariç) Tek yanlı zayıflama yüzdeleri % 2 100 3 75 4 60 5 50 6 ve daha çok 40 5. Varsayım: (yalnızca 380kV ve daha büyük gerilimli hava hatları için) Her bölgeye ilişkin normal buz yükü üzerine iletkenlere, toprak iletkenlerine, hat doğrultusuna dik doğrultuda 20 kg/m2, direklere ve izolatörlere 30 kg/m2'lik dinamik rüzgar basıncı ve buzlu düşey kuvvetler. Bu varsayımın uygulanmasında, direğin rüzgarın etkisinde kalan yüzeyi, buz nedeniyle %50 arttırılarak alınacaktır. 2) Köşede durdurucu direkler: 1.

n izolatörlerdeki güvenlik koşulları aranır. 3) İzolatör dolgu gereci ve bağlantı parçaları:

i) İzolatörleri demirlerine tespit etmek ve çeşitli izolatör bölümlerini birleştirmek için kullanılacak dolgu gereçleri ve bağlantı parçaları, herhangi bir genleşme ya da benzeri olaylar nedeniyle bu izolatörlerde aşırı zorlanmalar oluşturmamalıdır. Bunlar olası kısa devre zorlanmalarına karşı dayanıklı olmalıdır. ii) Mesnet izolatörlerinin tespit edilmesi için kullanılan bağlantı parçaları, izolatöre etki eden kuvvetlerin en az 2,5 katı ile iletkenin kopma kuvvetinin %90'ından büyüğünü karşılamalıdır. iii) Zincir izolatörlerin bağlantı parçaları ise yapıldığı malzemeye göre en az aşağıda belirtilen emniyet katsayıları ile dış yükleri karşılamalıdır: - Çelik bağlantı parçaları için 2,5 - Karışık alaşımlı parçalar için 2,5 - Temper döküm ve çelik döküm parçalar için 3 - Döküm alaşımlı parçalar için 4 Birden fazla paralel sıralı zincir izolatörlerin zincirlerinden birinin kopması durumunda geriye kalan ve çekmeye zorlanan bağlantı parçaları, gerecin kopma kuvvetinin %50'sinden fazlasına zorlanmamalıdır. Uzaklıklar

a) Hava hatlarında iletkenler arasında alınması gerekli en küçük uzaklıklar aşağıdaki gibi hesaplanacaktır: 1) Malzeme, kesit, salgı ve anma gerilimleri aynı olan, aynı ya da farklı yatay yüzeylerde bulunan iletkenler arasındaki en küçük (D) uzaklığı aşağıdaki formüle göre hesaplanacaktır. D= k. (Fmak + I) 1/2 + (U/150) Burada; D: Direk üzerinde iletkenler arasındaki uzaklık (m) k: Bir katsayı olup bu katsayı alçak gerilimde 0,35 yüksek gerilimde 0,50 alınacaktır. Fmak: Hesaplanan direğin en büyük açıklığına ilişkin en büyük salgı (m) l: Taşıyıcı zincir izolatörün uzunluğu (m) (Mesnet izolatöründe l=0 alınacaktır.) U: Hattın fazlar arası anma gerilimi (kV) 2) Bir direk üzerinde birden fazla sistem bulunursa ve bunlarda malzeme, kesit, salgı ve anma gerilimleri farklı ise, bu iletkenler arasında alınacak en küçük "D" uzaklığı, her devrenin kendi salgı ve gerilimlerinin

a/1'de verilen formülde yerine konması ile bulunacak değerlerden en büyüğüne eşit olacaktır.

b) Konsol ve travers boyları ile bunlar arasındaki uzaklıklar

tılmış faz iletkenlerinin birbirlerinden kablo boyunca herhangi bir noktada ayırt edilebilmeleri için yalıtkan örtüleri üzerinde iletken boyunca gözle ve dokunma ile seçilebilecek farklılıkları olmalıdır. 5) Yalıtılmış hava hattı kablolarında ekler yalnızca durdurucu direkler üzerinde yapılabilir. 6) Yalıtılmış hava hattı kabloları izolatörlü olarak kullanılmalıdır. 7) Yalıtılmış hava hattı kabloları ilgili standartlarda belirtildiği gibi olmalıdır. 8-i) Ayrı askı teli bulunmayan kabloların izolatörlerinin ve izolatör bağlantı parçalarının mekanik dayanımı çıplak iletkenlerdeki gibi olmalıdır. ii) Ayrı askı teli bulunan kablolarda:

(1) İzolatörler, izolatörün kopma kuvveti izolatöre etki eden kuvvetlerin en az 1,75 katı ile, iletkenin kopma kuvvetinin 0,70'inden en büyüğü olacak biçimde,

(2) İzolatör bağlantı parçaları ile izolatörün tespiti için kullanılan bağlantı parçaları, izolatöre etki eden kuvvetlerin en az 2 katı ile iletkenin kopma kuvvetinin 0,80'inden, en büyüğü olacak biçimde seçilir. 9) Yalıtılmış hava hattı kablolarında hesap çapı: dt = 2 df + dn'dır. Bu formülde; dt= Kablonun hesap çapı df= Faz iletkeninin dış çapı dn= Nötr iletkeninin dış çapıdır.

c) İzolatörler: İzolatörler hava etkilerine ve işletme sırasında oluşacak elektrik, mekanik ve elektrodinamik zorlanmalara dayanacak nitelikte olmalı ve aşağıdaki biçimde boyutlandırılmalıdır. 1) Elektriksel boyutlandırma: İzolatörler, ilgili Türk Standardlarına uygun olmalıdır. 2) Mekanik boyutlandırma:

i) Mesnet izolatörleri: Mesnet izolatörlerinin kopma kuvveti izolatörlere etki eden kuvvetlerin en az 2,5 katı ile iletkenin kopma kuvvetinin %90'ından en büyüğü olacak biçimde seçilir. ii) Zincir izolatörler: Zincir izolatörler, bu izolatörün kopma kuvveti ile izolatöre etki eden kuvvetlerin en az 2,5 katı ile iletken kopma kuvvetinin %90'ından en büyüğü oluşacak biçimde seçilir. Birden fazla paralel sıralı zincir izolatörlerde (n) paralel sıralı zincirin izin verilen yükü bir sıralı zincirin izin verilen yükünün (n) katına eşit olmalıdır. iii) Diğer çeşit izolatörler: Bunlar yukarıda sözü edilenlerin dışında kalan çubuk izolatörler, dolu çekirdekli mesnet izolatörleri ve iki başlıklı (motor) izolatörler olup bunlarda da en az yukarda sözü edilen izolatörlerdeki güvenlik koşulları aranır. 3) İzolatör dolgu gereci ve bağlantı parçaları:

i) İzolatörleri demirlerine tespit etmek ve çeşitli izolatör bölümlerini birleştirmek için kullanılacak dolgu gereçleri ve bağlantı parçaları, herhangi bir genleşme ya da benzeri olaylar nedeniyle bu izolatörlerde aşırı zorlanmalar oluşturmamalıdır. Bunlar olası kısa devre zorlanmalarına karşı dayanıklı olmalıdır. ii) Mesnet izolatörlerinin tespit edilmesi için kullanılan bağlantı parçaları, izolatöre etki eden kuvvetlerin en az 2,5 katı ile iletkenin kopma kuvvetinin %90'ından büyüğünü karşılamalıdır.

attı iletkenleri ile yanından geçtikleri yapıların en çıkıntılı bölümleri arasında, en büyük salınım konumunda en az Çizelge-5'te verilen yatay uzaklık bulunmalıdır. Çizelge 5- Hava hattı iletkenlerinin en büyük salınımlı durumda yapılara olan en küçük yatay uzaklıkları Hattın izin verilen en yüksek sürekli işletme gerilimi kV Yatay uzaklık m 0-1 (1 dahil) 1 1-36 (36 dahil) 2 36-72,5 (72,5 dahil) 3 72,5-170 (170 dahil) 4 170-420 (420 dahil) 5

k) Yüksek gerilim hatları, hatlara rastgele dokunmayı önleyecek önlemler alınmak koşulu ile elektrik işletme yapılarına tespit edilebilir.

l) Yapıların yanından geçen ya da tespit edilmiş bulunan alçak gerilim hatları herhangi bir aygıt kullanmaksızın rastgele dokunulmayacak biçimde tesis edilmelidir.

m) Elektrik kuvvetli akım tesislerinin civarlarındaki diğer tesislere olan yaklaşım mesafeleri Çizelge-6'da verilmiştir.

n) İletken çekimini ve hat güvenliğini bozan bütün ağaçlar budanmalı ya da kesilmelidir. Meyve ağaçlarının kesiminden olabildiğince kaçınılmalıdır. Hat iletkenlerinin en büyük salınım konumunda ağaçlara olan en küçük yatay uzaklıkları Çizelge-7'de verilmiştir. İLETKEN SALINIM DİYAGRAMI ai: İletkenin +5øC'da %70 rüzgarlı durumdaki salınım açısı ak: Koruma telinin +5øC'da %70 rüzgarlı durumdaki salınım açısı D1 ³ U/150 U: Fazlar arası anma gerilimi (kV) D1: 3-4 arasındaki noktaların 4'ne en yakın uzaklığı (m) M0, M1, M2, M3: Salınım eğrilerinin dairelerinin merkezidir. Not: Bu diyagram ai /4 durumu için çizilmiş bir örnektir| Çizelge-7 Hava hattı iletkenlerinin ağaçlara olan en küçük yatay uzaklıkları Hattın izin verilen en yüksek sürekli işletme gerilimi kV Yatay uzaklık M 0-1 (1 dahil) 1 1-170 (170 hariç) 2,5 170 3,0 170-420 (420 dahil) 4,5

o) (Değişik:RG-08/02/2007-26428) Alçak ve yüksek gerilimli demir direklere zeminden en az dört metre yükseklikte ve gerilimli bölüme üç metreden daha fazla yaklaşmayacak bir tırmanma engeli tesis edilir. Yeni tesis edilecek enerji iletim ve dağıtım hatlarında otuz metreyi geçen direklerin toprak kuleleri, toprak kuleleri olmayan hatlarda direklerin en üst noktadan itibaren %10’u turuncu boya ile boyanır ve yerden yüksekliği otuz metreyi geçen iletkenlere de turuncu/beyaz renkli ikaz küreleri takılır. Koordinatları Milli Savunma Bakanlığı koordinatörlüğünde belirlenecek hava araçlarına ait mevcut ve yeni tesis edilecek alçak irtifa eğitim sahaları ile uçuş emniyeti açısından kritik sahalar içerisinde kalan ve yüksekliği yirmi metreyi geçen tüm enerji iletim ve dağıtım hatları bölümlerinde ilgili kuruluşlar ile yapılacak karşılıklı mutabakat sonucu belirlenecek öncelik sırası ve işin yapılabilirlik durumu incelenerek yukarıdaki madde esasları uygulanır. Söz konusu boya ve ikaz kürelerinin teknik özellikleri, ilgili şartname ve uluslararası standartlara uygun olmalıdır. Ayrıca yüksekliği seksen metreyi geçen direklerde ışıklı işaretlendirme bulundurulması zorunludur.

feleri (m) 0-170 kV Birbiriyle kesişme h a l i mesafeleri (m) 0-170 kV Yan yana veya paralel olma hali (Dış iletkenin max.salınımlı izdüşümü ile boru ekseni) mesafeleri 0-72 kV 72-420kV (72 kV dahil) Birbiriyle kesişme hali(direk ayağına) mesafeleri(m) 0 - 7 2 k V 72- 420kV (72 kV dahil) Direk veya diğer elektrik topraklamaları ile olan mesafeleri (m) 0-420 kV Doğal Gaz Ve Petrol Boru Hattı(LNG, LPG dahil) 0.6* 0.4* 4(10*) 10(30*) 3 10 2 * Zorunlu hallerde yöre ve özel şartlar karşısında bu mesafeler alınacak bazı tedbirlerle yukarıda belirtilen mesafelerin yarısına kadar küçültülebilir. Yeraltı kablosu ile gaz ve petrol boru hattı arasında izole PVC veya PE gibi maddeler konulmalıdır. Bu gibi maddelerin boyutları, et kalınlığı en az 5 mm. olmak şartı ile:

a) Kesişme halinde gaz veya petrol boru hattı çapının 2 kat genişlik ve kesişim iz düşümlerinin iki kat uzunluğunda,

b) Paralel gitme halinde gaz veya petrol boru hattı çapının 2 kat genişliğinde ve normal paralellik mesafesi kadar uzunlukta olmalıdır. Elektrik tesisleri topraklamaları ile gaz veya petrol boru hattı tesisleri veya topraklamaları kesişiyor veya aralarındaki uzaklık 2 metreden az ise, topraklama iletkeninin her iki tarafı gaz veya petrol borusu üzerindeki kesişme noktasından itibaren 2'şer metre olmak üzere veya boru hattındaki temas gerilimi 50 volt'tan az olacak şekilde izole edilmelidir. * Basınç yükseltme (pompa-kompresör), basınç düşürme ve dağıtım istasyonları gibi boru hattı bölümlerinin yeryüzünde erişilebilen teçhizatlarına vb. kısımlarına olan en küçük yaklaşım mesafeleridir. NOT: (Değişik:RG-23/1/2018-30310) ENH direkleri karayolu veya demiryolu istimlak ve/veya mülkiyet sınırının dışında olmalıdır. GSM baz istasyonu kulelerinin, elektrik kuvvetli akım tesislerine olan en yakın yatay uzaklığı, kulenin toprak üstü boyundan 2 metre daha büyük olmalıdır. Ayrıca "Mobil Telekomünikasyon Şebekelerine Ait Baz İstasyonlarının Kuruluş Yeri, Ölçümleri, İşletilmesi ve Denetlenmesi Hakkında Yönetmelik" hükümlerine de uyulur.

b) Büyük aralıklı hatlarda iletkenlerin çekme gerilmelerini ve bu gerilmelere ilişkin en büyük salgıları hesaplamak için aşağıdaki varsayımlar ayrı ayrı göz önüne alınacaktır: 1) İletken, 1. Bölgede -10øC 2. Bölgede -15øC 3. Bölgede -25øC 4. ve 5. Bölgelerde -30øC sıcaklıkta rüzgarsız ve buzsuz olarak bulunmaktadır. 2) İletken üzerinde -5øC sıcaklıkta Çizelge-9'daki buz yükleri vardır. 3) 1. Bölgede 50øC 2. Bölgede 45øC 3., 4. ve 5. Bölgelerde 40øC sıcaklıklarda rüzgar esmediği varsayılacaktır. 4) İletkenler üzerine -5øC sıcaklıkta, yatay ve hatta dik yönde rüzgar estiği varsayılacaktır. Rüzgar kuvveti

b/1'de belirtildiği biçimde hesaplanacaktır.

c) Özel durumlar: 1) (Değişik:RG-11/5/2023-32187) Hat birden fazla bölgeden geçiyorsa her bölgedeki hat bölümü o bölgeye ilişkin değerlerle hesaplanır. 45 inci maddenin ikinci fıkrasının uygulanması, bu bende aykırılık oluşturmaz. 2) Direkler üzerinde malzeme ve kesiti farklı iletkenlerin bulunması durumunda direk açıklığı, en küçük açıklığı veren iletkene göre saptanacaktır. 3) 1. Bölgede bulunup yükseltisi (kotu) 600 m.'yi aşan arazideki hatların hesabı 2. Bölge koşullarına, 2. Bölgede bulunup yükseltisi 900 m.'yi aşan arazideki hatların hesabı 3. Bölge koşullarına ve 3. Bölgede bulunup yükseltisi 1600 m.'yi aşan arazideki hatların hesabı 4. Bölge koşullarına göre yapılacaktır. Bu durumda

c/1 de göz önüne alınmalıdır. Küçük aralıklı alçak gerilim hatlarında arazi yükseklik farkları göz önüne alınmaz. Direkler

a) Düşey kuvvetler: Düşey kuvvetler, direk ve travers ağırlıkları ile izolatör, iletken donanımı ve aşağıda belirtilen ek yüklerden oluşur. Tek telli ya da örgülü iletkenler için k√d kg/m.'lik bir buz yükü varsayılır. Burada d (mm) olarak iletken çapını, (k) bölgelere göre değişen bir katsayıyı gösterir. Bu (k) katsayıları Çizelge 9-'da verilmiştir. Direk ve traverslerde buz yükü olmadığı varsayılır. Montaj yükü, iletkenin konsol ya da traverse bağlandığı yerde 100kg. olarak alınır. Direklerin yatayla 30ø'ye kadar açı yapan ögelerinin boyutlandırılmasında, ayrıca başka bir yük hesaba katılmaksızın bu ögelerin ortalarında 100 kg.'lık bir montaj yükü bulunabileceği varsayılacaktır.

b) Yatay kuvvetler: 1) Rüzgar kuvveti:

i) Faz ve toprak iletkenlerine etki eden rüzgar kuvvetinin hesaplanmasında: 200m.'ye kadar olan rüzgar açıklıkları için, W = c.p.d.aw (kg) bağıntısı, 200m.'den büyük olan rüzgar açıklıkları için, W = c.p.d.(80+0,6.aw) (kg) bağıntısı kullanılacaktır. Not: Arazi koşulları zorunlu kılmadıkça direk açıklıklarının birbirinden çok farklı olmamasına dikkat edilecektir. Burada; c: Rüzgarın etkisinde olan öğenin biçimine, büyüklüğüne ve yatay niteliğine bağlı dinamik rüzgar basınç katsayısı (Çizelge-10'a bakınız) p = v2 / 16: Dinamik rüzgar basıncı (kg/m2) (Çizelge-11'e bakınız), v: Rüzgar hızı (m/s), aw: Varsayılan rüzgar açıklığı (m), d: Örgülü ya da tek telli iletkenin çapı (m)'dır. Zincir izolatör salınım açısının hesabında, yukarıda bulunan rüzgar kuvvetinin %70'i alınacaktır. Çizelge-10 Dinamik rüzgar basınç katsayıları (c) No Rüzgarın etkisinde bulunan ögeler c 1 Profil demirinden yapılmış tek yüzlü kafesler 1,6 2 Profil demirinden yapılmış kare ya da dikdörtgen kesitli kafes direkler 2,8 3 Borulardan yapılmış tek yüzlü kafesler 1,2 4 Borulardan yapılmış kare ya da dikdörtgen kesitli kafes direkler 2,1 5 Daire kesitli ağaç, çelik boru ve beton direkler 0,7 6 Altıgen ve sekizgen kesitli çelik boru ve beton direkler 1,0 7 Çapı 12,5 mm.'ye kadar olan iletkenler 1,2 8 Çapı 12,5 ile 15,8 mm.'ye kadar olan iletkenler 1,1 9 Çapı 15,8 mm.'den büyük olan iletkenler 1,0 ii) Kare ya da dikdörtgen kesitli kafes direklerde rüzgarın etki ettiği iki paralel yüzden yalnızca birisi göz önüne alınacaktır. En üst traversinin üst yüzüne kadar olan yüksekliği 60m.'den büyük olan kare ya da dikdörtgen kesitli direklerde rüzgarın hat doğrultusuna göre 45ø'lik bir açı altında geldiği varsayılacaktır. Bu rüzgar yükü, dinamik basınç direğin yan yüzlerine paralel ve dik bileşenlere ayrılarak hesaplanabilir. Rüzgarın etki ettiği yüzey olarak bu iki yüzün sözü edilen bileşenlerin etkisinde bulunan yüzeylerinin düşey düzlemdeki izdüşümleri alınacaktır. Çizelge-11 Dinamik rüzgar basıncı (p) Arazi üzerindeki yükseklik m Dinamik rüzgar basıncı kg/ m2 Direkler, traversler ve i z o l a t ö r l e r İletkenler 0-15 55 44(*) 15-40 70 53 40-100 90 68 100-150 115 86 150-200 125 95 (*) Uzun aralıklı hatlarda bu değer 53 kg/m2 olarak alınacaktır. 2) İletken çekme kuvveti: İletken çekme kuvvetleri 49 uncu maddedeki çeşitli yüklenme varsayımlarına göre alınacaktır. Direklerin hesaplanması için yüklenme varsayımları

a) İletkenlerin en büyük zorlanmaları: 1) Hava hatlarında kullanılacak iletkenlerin en büyük çekme zorlanmaları, iletkenin kopma dayanımının %45'ini geçmeyecektir. 2) Hava hatlarında kullanılacak iletkenlerin +15øC'da rüzgarsız durumda çekme zorlanmaları iletkenin kopma dayanımının %15'ini geçmeyecektir. Ancak titreşimi söndürücü önlemler alındığında bu değer %22'ye kadar arttırılabilir. 3) Küçük aralıklı hatlarda (müşterek direkli hatlar dahil), 10 mm2 kesitli bakır iletkenler için 12 kg/mm2 ve 21 mm2 alüminyum iletkenler için 7 kg/mm2'lik en büyük çekme gerilmesi esas alınarak +5øC için hesaplanan salgılara paralel olacak şekilde öteki iletken gerilme ve salgılarına göre hazırlanacak çizelgeler kullanılacaktır. Büyük aralıklı hatlarda -5øC'da iki kat buz yükü alınarak askı noktalarında iletkenin en büyük gerilmesinin, kopma dayanımının %70'ini aşmadığı doğrulanacaktır. Çizelge-8 Hava hattı iletkenlerinin en büyük salgı durumunda üzerinden geçtikleri yerlere olan en küçük düşey uzaklıkları İletkenlerin üzerinden geçtiği yer Hattın izin verilen en yüksek sürekli işletme gerilimi (kV) 0-1 (1 dahil) 1-17,5 36 72,5 170 420 En küçük düşey uzaklıklar (m) Üzerinde trafik olmayan sular (suların en kabarık yüzeyine göre) 4,5* 5 5 5 6 8,5 Araç geçmesine elverişli çayır, tarla, otlak vb. 5* 6 6 6 7 9,5 Araç geçmesine elverişli köy |ve şehir içi yolları 5,5* 7 7 7 8 12 Şehirlerarası karayolları 7 7 7 7 9 12 Ağaçlar 1,5 2,5 2,5 3 3 5 Üzerine herkes tarafından çıkılabilen düz damlı yapılar 2,5 3,5 3,5 4 5 8,7 Üzerine herkes tarafından çıkılmayan eğik damlı yapılar 2 3 3 3,5 5 8,7 Elektrik hatları 2 2 2 2 2,5 4,5 Petrol ve doğal gaz boru hatları 9 9 9 9 9 9 Üzerinde trafik olan sular ve kanallar (bu uzaklıklar suların en kabarık düzeyinden geçebilecek taşıtların en yüksek n o k t a s ı n d a n ölçülecektir.) 4,5 4,5 5 5 6 9 İletişim (haberleşme) hatları 1 2,5 2,5 2,5 3,5 4,5 Elektriksiz demiryolları (ray demirinden ölçülecektir) 7 7 7 7 8 10,5 Otoyollar 14 14 14 14 14 14 (*) Yalıtılmış hava hattı kabloları kullanıldığında bu yükseklik değerleri 0,5 m. azaltılacaktır. Çizelge-6 Elektrik kuvvetli akım tesislerinin civarındaki tesislere olan en küçük yaklaşım mesafeleri (m) Tesis Türü Yeraltı Kabloları İle Enerji Nakil Hatları İle Topraklama Sistemleri İle Yan yana veya paralel olma mesafeleri (m) 0-170 kV Birbiriyle kesişme h a l i mesafeleri (m) 0-170 kV Yan yana veya paralel olma hali (Dış iletkenin max.salınımlı izdüşümü ile boru ekseni) mesafeleri 0-72 kV 72-420kV (72 kV dahil) Birbiriyle kesişme hali(direk ayağına) mesafeleri(m) 0 - 7 2 k V 72- 420kV (72 kV dahil) Direk veya diğer elektrik topraklamaları ile olan mesafeleri (m) 0-420 kV Doğal Gaz Ve Petrol Boru Hattı(LNG, LPG dahil) 0.6* 0.4* 4(10*) 10(30*) 3 10 2** * Zorunlu hallerde yöre ve özel şartlar karşısında bu mesafeler alınacak bazı tedbirlerle yukarıda belirtilen mesafelerin yarısına kadar küçültülebilir.

a) Varsa düşey ağırlıklardan dolayı oluşabilecek eğilme momentleri, direğe ilişkin varsayımlarda verilen her yüklenme durumunda hesaplanacaktır.

b) Toprak iletkeni kuleleri ile traversler, konsollar, varsa yukarı kaldırmaya ve direğin iki yanında farklı ağırlık açıklıklarından dolayı oluşacak döndürme momentlerine göre de kontrol edilecektir.

c) En üst traversinin üst yüzüne kadar olan yüksekliği 60 m.'den büyük olan kare ya da dikdörtgen kesitli direklerde yukarıda belirtilen direk yüklenme varsayımlarına ek olarak, rüzgarın direğe, iletkenlere, toprak iletkenlerine ve izolatörlere hat doğrultusuna göre 45ø'lik bir açı altında geldiği varsayılacaktır.

d) Yalnızca durdurucu ve son direklerde, toprak iletkeni kulelerinin, traverslerin, konsolların ve izolatör demirlerinin hesabı direk yüklenme varsayımlarındaki en büyük kuvvetler göz önüne alınarak yapılacaktır.

e) Birinci bölge için yapılacak direk hesaplarında: - Taşıyıcı direklere ilişkin 3. Varsayımlarda, - Durdurucu direklere ilişkin 1., 2. ve 3. Varsayımlarda - Köşede durdurucu direklere ilişkin 1. ve 2. Varsayımlarda, - Son direklere ilişkin 2. ve 3. Varsayımlarda - Ayrım direklerine ilişkin 2. ve 4. Varsayımlarda, ayrıca rüzgar kuvvetleri göz önüne alınmayacaktır.

f) Birinci Bölgede en büyük iletken gerilmesinin +5øC'da rüzgarlı durumda ya da en küçük sıcaklıkta oluşabileceği göz önünde bulundurulacaktır. Demir Direkler

nda kullanılacak çekme kuvveti zayıflama yüzdeleri İletkenlerin toplam sayısı (toprak iletkeni hariç) Tek yanlı zayıflama yüzdeleri % 2 100 3 75 4 60 5 50 6 ve daha çok 40 5. Varsayım: (yalnızca 380kV ve daha büyük gerilimli hava hatları için) Her bölgeye ilişkin normal buz yükü üzerine iletkenlere, toprak iletkenlerine, hat doğrultusuna dik doğrultuda 20 kg/m2, direklere ve izolatörlere 30 kg/m2'lik dinamik rüzgar basıncı ve buzlu düşey kuvvetler. Bu varsayımın uygulanmasında, direğin rüzgarın etkisinde kalan yüzeyi, buz nedeniyle %50 arttırılarak alınacaktır. 2) Köşede durdurucu direkler: 1. Varsayım: İletkenlerin en büyük çekme kuvvetlerinin bir yanda %100 olduğu, öteki yanda ise Çizelge-12'ye uygun bir zayıflama varsayılarak bulunacak bileşke kuvvet ile buzlu düşey kuvvetler. 2. Varsayım: Direkte en büyük zorlamayı oluşturabilecek biçimde üç iletkenli hatlarda bir iletkenin, üçten çok iletkenli hatlarda ise aynı taraftaki iki iletkenin kopması durumunda en büyük çekme kuvvetinin %75'i ile buzlu düşey kuvvetler. Demet iletkenler söz konusu olduğunda bir demet tek bir iletken gibi varsayılacaktır. 3. Varsayım: Direkte en büyük zorlamayı oluşturulabilecek biçimde bir toprak iletkeninin kopması durumunda en büyük çekme kuvvetinin %75'i ile buzlu düşey kuvvetler 4. Varsayım: +5øC'da iletkenlerin ve toprak iletkenlerinin rüzgarlı durumdaki çekme kuvvetlerinin bileşkesi ile bu bileşke (açıortayı) yönünde direğe, izolatörlere, iletkenlere ve toprak iletkenlerine gelen rüzgar kuvveti ve buzsuz düşey kuvvetler. 5. Varsayım: İletkenlerin ve toprak iletkenlerinin en büyük çekme kuvvetlerinin bileşkesine eşit bir kuvvet ile buzlu düşey kuvvetler. 6. Varsayım: (yalnız 380 kV ve daha büyük gerilimli hava hatları için) -5øC'da her bölgeye ilişkin normal buz yükü üzerine 20 kg./m2'lik rüzgar estiği varsayılarak iletkenlerin ve toprak iletkenlerin bu durumdaki çekme kuvvetlerinin bileşkesi ile bu bileşke (açıortayı) yönünde buzlu iletkenlere ve toprak iletkenlerine 20 kg/m2 lik, direğe ve izolatörlere 30 kg/m2'lik rüzgar basıncı ve buzlu düşey kuvvetler. Bu varsayımın uygulanmasında direğin rüzgarın etkisinde kalan yüzeyi buz nedeniyle %50 arttırılarak alınacaktır.

c) Son direkler: 1. Varsayım: İletkenlerin ve toprak iletkenlerinin en büyük çekme kuvvetlerine eşit tek yanlı bir kuvvet ile buzlu düşey kuvvetler. Ayrıca iletkenlerin tespit biçimlerine göre bir burulma momenti var ise bu moment. 2. Varsayım: Direkte en büyük zorlamayı oluşturabilecek biçimde üç iletkenli hatlarda bir iletkenin, üçten çok iletkenli hatlarda ise aynı taraftaki iki iletkenin kopması durumunda en büyük çekme kuvvetinin %100'ü ile buzlu düşey kuvvetler. (Demet iletkenler söz konusu olduğunda bir demet tek bir iletken gibi varsayılacaktır) 3. Varsayım: Direkte en büyük zorlamayı oluşturabilecek biçimde bir toprak iletkeninin kopması durumunda en büyük çekme kuvvetinin %100'ü ile buzlu düşey kuvvetler. 4.

28 -- i) Dikmelerde ve ana bası elemanlarında (konsol ve dikme): 120 ii) Öteki bası elemanlarında (çapraz ve benzeri): 200 iii) Sıfır elemanlarında (hesaba göre yük taşımayan elemanlar): 250 iv) Yalnız çekiye çalışan konsol elemanlarında: 300

v) Yalnız çekiye çalışan öteki elemanlarda: 500 3) A tipi direklerde burkulma boyu olarak direk toprak üstü boyunun %65'i alınmalıdır. 4) Bası elemanlarının hesabında uygulanabilecek öteki yöntemler: Bası elemanlarının hesaplanmasında, yukarıda açıklanan yöntem dışında, hesap biçimi verilmek koşulu ile (CRC yöntemi vb.) başka yöntemler de kullanılabilir. Çizelge 13 deki simgeler: F: Çubuğun dolu kesiti ΔF: En kritik yerlerdeki yırtılma çizgisindeki bütün deliklerin yüzeylerinin toplamı eb, eç: Zayıflatılmış kesitin ağırlık ekseni ile bası veya çeki kenarı lifleri arasındaki uzaklık. Wb, Wç: Çubuğun eğilmede bası veya çeki kenar gerilmeleri için esas alınan dayanım mukavemet momenti. dd: Delik çapı. dc: Cıvata çapı. dç: Cıvatanın çekirdek çapı F1: Bağlanmış kenarının kesiti I: Deliksiz kesitin atalet momenti ΔI: Yatay çubukların çeki kesitlerindeki en kritik yerdeki yırtılma çizgisindeki bütün gediklerin, zayıflatılmamış kesitin ağırlık eksenine göre hesaplanmış atalet momentlerinin toplamı. Fk: Perçin ya da cıvatanın enine kesiti. Fdç: Delik çevresi yüzeyi. Fç: Cıvatanın çekirdek kesiti. t: Bağlanacak elemanların en kritik kalınlığı. Çizelge-13 Çeşitli zorlanmalar için hesaplarda kullanılacak çelik kesitleri No Zorlanma Çeşidi Gerilme Çeşidi Açıklamalar Hesaplarda kullanılacak kesitler 1 2 3 4 Boyuna kuvvetin etkisindeki bölümler Bası F Çeki Her iki ya na ğında n bağlanmış köşebent F-DF Yalnızca bir kenarında en az iki perçin ya da cıvata ile bağlanmış köşebent Toplam olarak yalnızca bir perçin ya da bir cıvata ile bağlanmış köşebent 0,8(F-DF) F1-DF 5 6 Eğilmeye zorlanan bölümler Bası Çeki Wb = I/eb Wç=(I-D I)/eç 7 8 Kesilmeye zorlanan Perçin ve perdahlı cıvatalar Kesme Delik çevresi basıncı Fk=(p/4).dd2 Fdç = dd.t 9 10 Kesilmeye zorlanan kaba cıvatalar Kesme Delik çevresi basıncı Fk=(p/4). dc2 Fdç = dc.t 11 Çekmeye zorlanan perdahlı ve kaba cıvatalar Çeki Fç=(p/4). dç2

d) Bası çubuklarının uçlarının yana sapmaları önlenebilirse, kafes direklerin dikmelerinde lb burkulma uzunluğu olarak çubuğun (l) sistem boyu alınır. Uçları kaymayacak biçimde saptanmış olan ve kesitleri dikmelerden daha küçük olan çapraz çubukların (diyagonallar) boyutlandırılmasında basit ve kesişen çaprazlar için (Şekil-9'da a, b, c ve d'deki çaprazlar) burkulma uzunluğu olarak lb = 0,9 l uzunluğu alınır. Birisi basıya öteki çekiye çalışan kesişen iki çapraz çubuğun kesişme noktası, bu çubuklar birbirine uygun biçimde bağlanmışlarsa, taşıyıcı düzlemde sabit bir nokta olarak düşünülebilir. Kafes sisteminde ancak çaprazların kesişme noktasında düzleme dik iç örgü kullanılırsa, lb = 0,9 l alınabilir. Öteki bütün durumlarda lb = l alınır.

a) Enerji iletim ve dağıtım tesislerinde; 1) Betonarme direkler: - Savurmalı (santrifüjlü) - Titreşimli tiplerde kullanılabilir. 2) Ön gerilimli beton direkler: - Savurmalı (santrifüjlü), - Titreşimli tiplerde, kullanılabilir. Çizelge-16 λ narinlik değerlerine göre ω burkulma katsayıları (St 37 için) λ 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 λ 20 1,04 1,04 1,05 1,05 1,06 1,06 1,06 1,07 1,08 1,08 20 30 1,08 1,09 1,09 1,10 1,10 1,11 1,11 1,12 1,13 1,13 30 40 1,14 1,14 1,15 1,16 1,16 1,17 1,18 1,19 1,19 1,20 40 50 1,21 1,22 2,23 1,23 1,24 1,25 1,26 1,27 1,28 1,29 50 60 1,30 1,31 1,32 1,33 1,34 1,35 1,36 1,36 1,39 1,40 60 70 1,41 1,42 1,44 1,45 1,46 1,48 1,49 1,50 1,52 1,53 70 80 1,55 1,56 1,58 1,59 1,61 1,62 1,64 1,66 1,68 1,69 80 90 1,71 1,73 1,74 1,76 1,78 1,80 1,82 1,84 1,86 1,88 90 100 1,90 1,93 1,94 1,96 1,98 2,00 2,02 2,05 2,07 2,09 100 110 2,11 2,14 2,16 2,18 2,21 2,23 2,27 2,31 2,35 2,39 110 120 2,43 2,47 2,51 2,55 2,60 2,64 2,68 2,72 2,77 2,81 120 130 2,85 2,90 2,94 2,99 3,03 3,08 3,12 3,17 3,22 3,26 130 140 3,31 3,36 3,41 3,45 3,50 3,55 3,60 3,65 3,70 3,75 140 150 3,80 3,85 3,90 3,95 4,00 4,06 4,11 4,16 4,22 4,27 150 160 4,32 4,38 2,43 4,49 4,54 4,60 4,65 4,75 4,77 4,82 160 170 4,88 4,94 5,00 5,05 5,11 5,17 5,23 5,29 5,35 5,41 170 180 5,47 5,53 5,59 5,66 5,72 5,78 5,84 5,91 5,97 6,03 180 190 6,10 6,16 6,23 6,29 6,36 6,42 6,49 6,55 6,62 6,69 190 200 6,75 6,82 6,89 6,96 7,03 7,10 7,17 7,24 7,31 7,38 200 210 7,45 7,52 7,59 7,66 7,73 7,81 7,88 7,95 8,03 8,10 210 220 8,17 8,25 8,32 8,40 8,47 8,55 8,63 8,70 8,78 8,86 220 230 8,93 9,01 9,09 9,17 9,25 9,33 9,41 9,49 9,57 9,65 230 240 9,73 9,81 9,89 9,97 10,05 10,14 10,22 10,30 10,39 10,47 240 250 10,55 250

b) Beton direklerin hesaplanmasında çeliğin akma gerilmesine göre emniyet katsayısı 1,5 'dan, kırılma deneyinde ise kırılma emniyet katsayısı 2'den az olmayacaktır. Beton direklerin ve traverslerinin hesabında ve yapımında yürürlükteki Türk Standartları uygulanacaktır. Bu standartların kapsamadığı konular olursa, ilgili diğer yabancı standartlara uyulacaktır. Bu durumda iş sahibi, hangi standarta uyulacağını teknik şartnamesinde belirtecektir. Not: Kompozit direklerin emniyet katsayıları beton direklerdeki gibi olacaktır. Ağaç direkler

a) Üç yıldan fazla kullanılacak ağaç direğin tümü çürümeye karşı etkili şekilde (emprenye vb.) korunmalıdır.

b) Ağaç direklerin tepesi yağmur sularının çürütücü etkisine karşı etkili biçimde korunmalıdır. Çift ve A tipi ağaç direklerde bağlantılar yağmur sularının birikmesini önleyecek biçimde yapılmalıdır.

c) Ağaç direk malzemeleri için izin verilen gerilmeler Çizelge-18'de gösterilmiştir.

d) A tipi direklerde burkulma uzunluğunun ortasındaki kesitte atalet momenti en az: I = n.5.P. l2 (cm4) olmalıdır. Yalnız sert ağaçlarda I = n.3.P.l2 (cm4) alınabilir. Burada; P: Bası kuvveti (ton), l: Burkulma uzunluğu (m) n: Burkulma emniyet katsayısı olup, n = 4 alınacaktır. Çizelge-17 λ narinlik değerlerine göre ω burkulma katsayıları (St 52 için) λ 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 λ 20 1,06 1,06 1,07 1,07 1,08 1,08 1,09 1,09 1,10 1,11 20 30 1,11 1,12 1,12 1,13 1,14 1,15 1,15 1,16 1,17 1,18 30 40 1,19 1,19 1,20 1,21 1,22 1,23 1,24 1,25 1,26 1,27 40 50 1,28 1,30 1,31 1,32 1,33 1,35 1,36 1,37 1,39 1,40 50 60 1,41 1,43 1,44 1,46 1,48 1,49 1,51 1,53 1,54 1,56 60 70 1,78 1,60 1,62 1,64 1,66 1,68 1,70 1,72 1,74 1,77 70 80 1,79 1,81 1,83 1,86 1,88 1,91 1,93 1,95 1,98 2,01 80 90 2,05 2,10 2,14 2,19 2,24 2,29 2,33 2,38 2,43 2,48 90 100 2,53 2,58 2,64 2,69 2,74 2,79 2,85 2,90 2,95 3,01 100 110 3,06 3,12 3,18 3,23 3,29 3,35 3,41 3,47 3,53 3,59 110 120 3,65 3,71 3,77 3,83 3,89 3,96 4,02 4,09 4,15 4,22 120 130 4,28 4,35 4,45 4,48 4,55 4,62 4,69 4,75 4,82 4,89 130 140 4,96 5,04 5,11 5,18 5,25 5,33 5,40 5,47 5,55 5,62 140 150 5,70 5,78 5,86 5,93 6,01 6,09 6,16 6,24 6,32 6,40 150 160 6,48 6,57 6,65 6,73 6,81 6,90 6,98 7,06 7,15 7,23 160 170 7,32 7,41 7,49 7,58 7,67 7,76 7,85 7,94 8,03 8,12 170 180 8,21 8,30 8,39 8,48 8,58 8,67 8,76 8,86 8,95 9,05 180 190 9,14 9,24 9,34 9,44 9,53 9,63 9,73 9,83 9,93 10,03 190 200 10,13 10,23 10,34 10,44 10,54 10,65 10,75 10,85 10,96 11,06 200 210 11,17 11,28 11,38 11,49 11,60 11,71 11,82 11,93 12,04 12,15 210 220 12,36 12,37 12,48 12,60 12,71 1282 12,94 13,05 13,17 13,28 220 230 13,40 13,52 13,63 13,73 13,87 13,99 14,11 14,28 14,35 14,47 230 240 14,59 14,71 14,83 14,96 15,08 15,20 15,33 15,45 15,58 15,71 240 250 15,83 250 Çizelge- 18 Ağaç malzemeleri için izin verilen gerilmeler AĞAÇ CİNSİ Eğilme gerilmesi kg/cm2 Çeki gerilmesi kg/ cm2 Bası gerilmesi kg/ cm2 Kesme gerilmesi kg/ cm2 Çamgiller 1. Lif doğrultusunda 2. Life dik doğrultuda 145 --- 145 --- 110 35 18 30 Sert ağaçlar 1. Lif doğrultusunda 2. Life dik doğrultuda 190 ---- 190 ---- 120 50 20 40 Not: Burada çamgiller için 500 kg/cm2, sert ağaç için 800 kg/cm2'lik kırılma dayanımı varsayılmıştır. Çamgiller ve sert ağaçlar dışında direkler kullanılmak istendiğinde çeki gerilmesi için emniyet katsayısı 4 olacaktır. Toprağa gömülü direklerde burkulma uzunluğu, direğin ortasındaki takoz ya da saplamadan, gömülme derinliğinin yarısına kadar olan uzaklıktır.

e) Çift direkler uygun biçimde birbirine bağlanacaktır. Takozla birbirine bağlanacak çift direkler bütün uzunlukları boyunca en az 4-6 takoz ile donatılacak ve cıvatalarla vidalanacaktır.

f) Zorunlu haller dışında, ormanlık alanlarda ağaç direk kullanılmamalıdır. Direk lenteleri

a) Lente halatı olarak sıcak galvanizli, içinde lifli bölüm bulunmayan çelik halatlar kullanılacaktır.

b) Çelik lente halatının kuramsal (teorik) kopma emniyeti 2,5'dan küçük olmamalıdır. Ancak hesap sonucu ne olursa olsun lentenin zemin üzerinde bulunan bölümünün kesiti 25 mm2'den, zemin içinde kalan bölümünün kesiti ise 50 mm2'den az olmayacaktır. Zemine giren bölüm, çapı en az 10 mm. olan yuvarlak demirden de olabilir.

c) Lente bağlantı parçalarında etkin kopma ya da kayma yükü, halatın maruz kalacağı maksimum yükün 2,25 katından küçük olamaz.

d) Lente halatları tekrar gerilmeyi sağlayacak düzenlerle donatılacaktır. Bu düzenler yerden ulaşılabilecek yükseklikte bulunacaktır.

e) Bağlantı parçaları çözülmeye karşı güvenlik altına alınmalıdır.

f) Lenteler ancak zarar görmeyecekleri ve trafiği güçleştirmeyecek yerlerde kullanılır.

g) Lenteler bağlandıkları direkteki iletkenlerin fazlar arası anma geriliminin en az iki katına eşit kuruda atlama ve bir katına eşit yaşta atlama gerilim değeri olan izolatörler ile yalıtılmalıdır. İzolatörlerin mekanik dayanımı, en az lentenin dayanımı kadar olmalıdır. İzolatörün tespit edildiği yer, üzerinden geçen iletkenlerin yatay izdüşümlerinin açığında kalmalıdır. İzolatörün yerden yüksekliği en az 2,40 m. olmalıdır. Lenteler; topraklanmış veya ağaç direkli alçak gerilim hatlarının en alt iletkenlerinin en az 50 cm. altında bağlanmış ise yalıtılmayabilir. Temeller

Hava hatlarının topraklamasında Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği hükümleri uygulanır. Yüksek Gerilim Havai hatlarında direklerin tek tek topraklanması halinde, söz konusu yönetmelikte belirtilen toprak geçiş direnci elde edilemediği takdirde toprak geçiş direncinin bu değerde olmasını sağlayacak önlemler alınmalıdır. Kablolar

Bu Yönetmeliğin kapsamına giren tesislerde Türk Standartlarına uygun kablolar kullanılacaktır. Bunlar bulunmadığında Madde 1'de belirtilen standartlara uygun kablolar kullanılacaktır.

a) Kablo seçimi: Kablo seçiminde aranılan öteki koşulların yanında aşağıdakiler de göz önünde bulundurulacaktır: 1) Anma gerilimi: Kablolar için iki anma gerilimi kullanılır: U: Fazlar arası gerilim, U0: İletken ile metal kılıf ya da toprak arasındaki gerilim. 2) Yük akımı: Kablo kesitleri, yük akımına bağlı olarak çeşitli kablo tiplerine, döşeme durumlarına ve ortam koşullarına göre standartlarda belirtilen ya da yapımcılar tarafından bildirilen yükleme durumlarına göre belirlenir. Kablo kesitinin belirlenmesinde göz önünde bulundurulacak koşullardan bazıları aşağıdadır: - Gelecekte yük artışları - İzin verilen iletken sıcaklığı (sürekli kullanmadaki iletken sıcaklığı, seçilen kablo tipi için belirtilen değerlerden büyük olmamalıdır.) - Kabloda oluşan ısının dışarıya atılmasında etkili olan ortam koşulları (toprağın ısıl direnci vb.) - Kablonun tek ya da çok damarlı oluşu - Kablonun havada ya da yeraltında döşenmiş olması - Kablonun döşenme yöntemi - Özgül ısı dayanımı Bu hesapların yapılmasında ilgili standardlarda yer alan kablolarla ilgili çizelgelerden yararlanılacaktır. 3) Kısa devre dayanımı: Kablolar kullanılacakları şebekelerde oluşacak kısa devre akımlarına dayanmalıdır. Kabloların kısa devre dayanıklılığı hesapla gösterilmelidir. kısa devre sonucunda kablo iletken sıcaklığı PVC yalıtkanlı kablolarda en çok 160øC, XLPE yalıtkanlı kablolarda en çok 250øC olacaktır. Özellikle tek damarlı kablolarda kablo tutturma parçaları, kısa devrenin neden olacağı kuvvetlere dayanacak boyutta seçilmeli ve aralarında yeterli açıklık olmalıdır. 4) Gerilim düşümü: Kabloların gerilim düşümü hesaplanırken omik dirençten başka endüktif empedans da gözönüne alınmalıdır. Gerilim düşümü indirici trafo merkezlerinin sekonderinden itibaren yüksek gerilim dağıtım şebekelerinde %7'yi aşmamalıdır. Ancak ring şebekeler için ayrıca arıza hallerinde ringin tek taraflı beslenmesi durumu için gerilim düşümü tahkikleri yapılmalıdır. Bu durumda gerilim düşümü %10'u aşmamalıdır. Alçak gerilim tesislerinde gerilim düşümü %5'i aşmamalıdır. Kendi transformatörü bulunan tesislerde, transformatörlerin AG çıkışından itibaren gerilim düşümü bakımından en kritik durumda olan tüketiciye kadar olan toplam gerilim düşümü aydınlatma tesislerinde %6,5, motor yüklerinde %8'i aşmamalıdır. Ring olması halinde yüksek gerilim için yukarıdaki açıklamalar aynen geçerlidir. 5) Etkin güç kaybı: Kablo kesiti

a) Temellerin boyutlandırılması: Direkler, devrilmeye karşı güvenlik bakımından 49 uncu maddede belirtilen yüklenme varsayımlarındaki koşulların en ağırına göre hesaplanacaktır. Temel hesaplarında mutlaka direk tasarımına esas olan emniyet değerlerinin üzerinde bir emniyet sağlanacaktır. Direk temellerinin hesaplanmasında çeşitli topraklar için Çizelge-19'daki değerler kullanılacaktır.

b) Direklerin temel içinde kalan bölümünün korunması: 1) Demir direklerde toprak içinde kalan metal bölümlerin korozyon ve çürümeye karşı korunması için gerekli önlemler alınacaktır. Beton temelli demir direklerde beton içinde kalan parçaların korunması için önlem gerekmez. 2) Ağaç direklerin toprak içinde kalacak bölümü en az aşağıdaki uzunluklarda olacaktır. Zeminden başlayarak yüksekliği 8 m'ye kadar olan direklerde 130 cm, 8 m'yi geçen her bir metre için bu uzunluğa 10 cm eklenecektir. Ağaç direkler yerel koşullarda dikkate alınarak çepeçevre taşlarla tutturulmalıdır. Çizelge-19 Direk temellerinin hesaplanmasında kullanılacak zemin karakteristikleri Zemin cinsi 1,5m. derinlikteki zemin emniyet gerilmesi kg/cm2 Toprak yoğunluğu kg/m3 İçsel sürtünme açısı Derece Toprak şev açısı Derece Dolma toprak, doğal olarak 0,6 1600 32 30 Yapışkan olmayan toprak: ince ve orta irilikte kum 1 1800 30 30 İri kumlu, daneli toprak (1- 3mm.) - 1900 34 28 1/3'ü çakıl olan çakıllı kum 1,6 1800 30 30 Yuvarlak çakıl 2 1900 30 30 Keskin kenarlı balast 2 1800 36 27 Yapışkan toprak, balçık, kil 1 2000 25 32 Ağaç direklerin temel içinde kalan bölümü ile toprak üstündeki yaklaşık 30 cm.'ye kadar olan bölümünün, toprak içerisindeki suların etkisi ile çürümesini önlemek için gerekli önlemler alınacaktır. Bu önlemler direğin yukarıda anılan bölümlerinde en az direğin üst bölümünün dayanıklılığını sağlayacak nitelikte olacaktır. Ağaç direkler doğrudan doğruya beton içine gömülemez. 3) Çizelge-19'daki değerlerin geçerli olabilmesi için, temel çukurlarının kusursuz biçimde doldurulduğu ve sıkıştırıldığı varsayılmıştır. 4) Temelde su çıkarsa en elverişsiz temel suyu düzeyi dikkate alınarak temelin taşıma kuvvetinin zayıflaması hesaba katılacaktır. 5) Temel hesaplarında demirsiz betonun yoğunluğu en çok 2200 kg/m3, demirli betonun yoğunluğu ise 2400 kg/m3 alınacaktır. Hava hatlarında topraklama

lanılsın üç faz aynı borudan geçirilmelidir. Tek damar olması durumunda anti manyetik malzeme kullanılmalıdır. 4) Y.G. kablolarına dahilde ve hariçte kablo başlığı yapılacaktır. Kablo başlıkları, kabloya su, nem girmesini önleyecek şekilde olmalıdır. AG kablolarda su girmesini önleyecek tedbirlerin alınması durumunda kablo başlığı kullanılmayabilir. 5) Kablo ekleri mutlaka özel ek aksesuarları veya ek kutularında yapılmalıdır. Ekler, mekanik bakımdan güvenilir, içine su ve nem sızmasını önlemeli ve iyi bir elektrik iletkenliğini sağlamalıdır. Ekler tesis edildiği yere uygun tipte seçilmelidir. 6) Kabloların koruyucu kılıfları yada yalıtkanları bulundukları yerlerde zorlanmamalı ve zedelenmemelidir. Kablolar gerektiğinde koruyucu büz yada borular içine alınmalıdır. 7) Tek damarlı kabloların tespitinde kullanılan elemanlar manyetik halka oluşturmamalıdır. 8) Tek damarlı sistemden oluşan beslenmelerde tek sıra yerleşme düzeninde damarlar, L1 L2 L3 L3 L2 L1 L1 L2 L3 L3 L2 L1 şeklinde, birden fazla katlı yerleşmede, katlar arasında en az 20 cm olmak koşuluyla 1. kat 2. kat L1 L2 L3 L3 L2 L1 L1 L2 L3 L3 L2 L1 L1 L2 L3 L3 L2 L1 şeklinde olmalıdır. Bu beslemelerde aynı faz kesinlikle yan yana tesis edilmemelidir, başka bir deyişle L1L1L1, L2L2L2, L3L3L3 düzeni şeklinde yapılmamalıdır. Sistemler arasında en az bir kablo çapı kadar aralık olmalıdır. Ayrıca tüm sistemlerin uzunluğu yaklaşık eşit olmalıdır. 9) Kabloların en küçük kıvrılma yarıçapı, D kablonun dış çapı olmak üzere Çizelge-20 deki gibi olmalıdır. Çizelge-20 Kablolarda en küçük kıvrılma yarıçapı Kablo damar Sayısı Kablo kıvrılma yarıçapı (R) XLPE VE PVC Yalıtkanlı A.G. XLPE ve PVC Yalıtkanlı Y.G. Zırhlı Kablolar Üç damarlı 12 x D 15 x D 15 x D Bir damarlı 15 x D 15 x D 15 x D 10) Döşeme sırasında kabloyu çekmek için bütün iletkenler bir araya getirilip çekme klemensi ile birbirine bağlanmalıdır. En büyük çekme gerilmesi bakır iletkenler için 5 kg/mm2, alüminyum iletkenler için 3 kg/mm2 yi geçmemelidir. 11) Yeraltına döşenecek kablolar, sokak ve alanlarda en az 80 cm derinliğe gömülmelidir. Bu yerlerin dışında en az 60 cm olmalıdır. Bu derinlik zorunlu durumlarda özel koruyucu önlemler alınarak 20 cm dolaylarında azaltılabilir. 12) Açık havada döşenen kablolar olabildiğince güneş ışınlarının etkilerinden korunmalıdır. 13) Kablolar duruma göre toprak içine, kablo kanallarına yada duvarlara tutturulan delikli tavalara veya merdiven raflara döşenmelidir. Deliksiz yapılmış tavalarla kablo döşenmesi tavsiye edilmez. Toprak içine yerleştirilen kabloların altında ve üstünde yaklaşık 10 cm kalınlıkta elenmiş kum bulunmalıdır. Kablonun üzerindeki kumun üzerine ve aynı kanala döşenen AG ve YG kabloları arasına tüm kablo boyunca dolu tuğla veya en az 6 cm kalınlıkta beton plaka veya plastik vb. malzemelerden yapılmış koruyucu elemanlar yerleştirilmelidir. Böylece çukuru açan işçilerin kazma darbelerinden kablo korunmalı ve orada kablo bulunduğu önceden anlaşılmalıdır.

Kuvvetli akım tesislerine meslekten olmayan kimselerin girmesine ve özel gereçler olmadan bunlara dokunulmasına izin verilmez. Ayrıca tesislerin girişinde işletme personeli için gerekli iş güvenliği malzemeleri her zaman hazır bulundurulacaktır. Bu tesislere herhangi bir nedenle geçici olarak herkesin girmesine izin verilirse, meslekten olmayanların, tehlikeye uğramasını önleyecek önlemler alınacaktır. Kuvvetli akım tesislerine girilmesi ziyaretçiler için tehlikeli olacaksa bunların ancak işletme tarafından özel olarak görevlendirilmiş olan ve tesisleri tanıyan bir kimsenin gözetimi altında küçük topluluklar halinde girmesine izin verilir. Kuvvetli akım tesislerinde çalışmak

Tüm yüksek gerilimli kuvvetli akım tesislerinde teknik konulardan sorumlu elektrik mühendisi olmalıdır. 154 kV ve daha büyük kuvvetli akım tesislerinde (uzaktan kumanda edilen TM ler hariç) işletme sorumlusu olarak en az bir elektrik mühendisi bulundurulmalıdır. Bu Mühendisin iş güvenliği ve iş emniyeti açısından sorumluluğu, tesiste uyulması gereken iş güvenliği yöntemlerini tespit etmek, emniyetli bir işletme için uyulması gerekli kuralları belirlemek ve gerekli araç gereçleri tespit ederek söz konusu kurallara uyulması yönünde denetlemeler yapmaktır. Kuvvetli akım tesislerinde yapım, bakım ve işletme esnasında işi yapan elemanın kişisel hatalarından oluşacak kazalarda bu mühendise hukuki sorumluluk yüklenemez. (Değişik ikinci fıkra:RG-11/5/2023-32187) Yeterli güvenlik önlemleri alınmadan ve özel araçlar kullanılmadan elektrik kuvvetli akım tesislerinde yüksek gerilim altında hiçbir şekilde çalışma yapılamaz. (Değişik üçüncü fıkra:RG-11/5/2023-32187) Elektrik kuvvetli akım tesislerinde yüksek gerilim altında ancak elektrik mühendisleri ile EKAT Belgesine sahip elektrikle ilgili fen adamları çalışma yapabilir. Gerilim altındaki tesis bölümlerinde inşaat, boya, kaynak, temizlik ve benzeri yardımcı işlerin yapılmasında, ilgili tesis bölümü enerjisiz bırakılarak, bir elektrik mühendisinin gözetiminde ve ilgili iş sağlığı ve güvenliği yönergelerine uygun olarak çalışma yapılabilir. Müşterek direklerde alçak gerilimli bölümlerde çalışma yapılacağında yüksek gerilimli hattın gerilimi mutlaka kesilecektir. Gerilim altında olmayan tesis bölümlerinde çalışılacağında gerilim altında bulunan öteki bölümler nedeniyle çalışanların her hangi bir tehlikeye uğramaması için gerekli önlemler alınacaktır. 61 inci maddedekilerin dışında örneğin şu önlemler alınabilir: - Gerilim altındaki tesis bölümlerinin kapatılması ya da yalıtkan bir kılıfla örtülmesi, - Çalışma sırasında sürekli gözetim, - Çalışma yapılan yerin bir engelle çevrilmesi. Ancak, bu durumda aygıtlarla tehlikesiz ve serbest olarak hareket edilebilmelidir. (Ek fıkra:RG-11/5/2023-32187) İletim ve dağıtım tesislerinde, ilgisine göre Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi ve Türkiye Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi tarafından belirlenecek usul ve esaslara uygun olarak enerji altında bakım çalışmaları yapılabilir. (Ek fıkra:RG-11/5/2023-32187) EKAT Belgesi eğitimleri;

a) 36 kV gerilim seviyesine kadar yüksek gerilimli elektrik dağıtım ve tüketim tesislerine yönelik olarak Türkiye Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi,

b) İletim gerilim seviyesinden bağlı elektrik iletim ve tüketim tesisleri ile bunların 36 kV ve altı yüksek gerilimli bölümlerine yönelik olarak Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi,

c) Elektrik üretim tesislerine yönelik olarak Elektrik Üretim Anonim Şirketi, tarafından verilir. Söz konusu eğitimlerde başarılı olan kişilere eğitim veren kurumlar tarafından EKAT Belgesi düzenlenir. Düzenlenen belgeler birbirinin muadili olarak değerlendirilemez. (Ek fıkra:RG-11/5/2023-32187) EKAT Belgesine esas eğitimlere ilişkin eğitim ve program içerikleri ile ölçme ve değerlendirmeye yönelik usul ve esaslar eğitim veren kurumlar tarafından altı ay içerisinde belirlenir. (Ek fıkra:RG-11/5/2023-32187) EKAT Belgesinin şekli, formatı, geçerlilik süresi ve yenilenmesi gibi ortak uygulamaya yönelik hususlar, Bakanlığın uygun görüşü alınmak şartıyla, belge vermeye yetkili kurumlarca altı ay içerisinde belirlenir. Çalışanların güvenliğini sağlamak için alınacak önlemler

arına yada duvarlara tutturulan delikli tavalara veya merdiven raflara döşenmelidir. Deliksiz yapılmış tavalarla kablo döşenmesi tavsiye edilmez. Toprak içine yerleştirilen kabloların altında ve üstünde yaklaşık 10 cm kalınlıkta elenmiş kum bulunmalıdır. Kablonun üzerindeki kumun üzerine ve aynı kanala döşenen AG ve YG kabloları arasına tüm kablo boyunca dolu tuğla veya en az 6 cm kalınlıkta beton plaka veya plastik vb. malzemelerden yapılmış koruyucu elemanlar yerleştirilmelidir. Böylece çukuru açan işçilerin kazma darbelerinden kablo korunmalı ve orada kablo bulunduğu önceden anlaşılmalıdır. Bu koruyucunun yaklaşık 30 cm üzerine ise en az 10 cm genişliğinde polietilenden yapılmış uyarı şeridi konulmalıdır. 14) Bir enerji kablosu ile başka bir enerji kablosu yada kumanda kablosu arasındaki en küçük açıklık 7 cm'den az olmamak koşulu ile kablo çapı kadar olmalıdır. Kumanda kabloları arasında açıklık gerekmez. 15) Bir enerji kablosu ile telekomünikasyon, demiryolu, otoyol vb. ile ilgili kabloların birbirlerine yaklaşmaları yada birbirlerini kesmeleri durumunda aralarındaki açıklık en az 30 cm. olmalıdır. Bu açıklık daha küçük olduğunda kablolar yanmayan gereçlerden yapılan levha, yarım büz yada borularla korunmalıdır. 16) Demiryolu, su kanalı ve üzerinden taşıt aracı geçen yolların altından geçirilecek kablolar çelik, HDPE yada beton muhafazalı PVC borular veya beton kablo kanallarının içine döşenmelidir. Bu boru ve kanalların üst kenarları, ray alt kenarlarından ve yol yüzeylerinden en az 1 m aşağıda olmalıdır.

c) Kabloların korunması: Kablolar aşırı gerilimlere karşı uçlarına konacak parafudrlarla korunabilir.

d) Kabloların topraklanması: Kabloların topraklanması için Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği'ndeki hükümler uygulanır.

e) Kablo yerlerinin işaretlenmesi: Kablo tesisleri bulunan kuruluşlar, bunların yerlerini tam olarak işaretleyerek bu kabloların geçiş güzergahlarını gösteren planları, belediye ve mücavir alan sınırları içinde ilgili belediyelere, diğer yerlerde de ilgili mülki idare amirliklerine vermelidir. Yer altı kablo güzergahları kaplamasız yerlerde işaretli beton kazıklarla, kaplamalı yerlerde oyulmuş işaretlerle belirtilmelidir. Şöyle ki güzergahı görünmeyen kablolar (mesela hendek içindekiler), kablo güzergahı ve niteliği anlaşılacak şekilde işaretlenmelidir. Bu çerçevede düz güzergah maksimum 100 m'de bir, ek ve branşman yerleri dönüş noktaları vb. yanılgıyı önleyecek şekilde işaretlenmelidir. Bu işaretler yerine göre beton kazık, pirinç veya döküm levha yada kaldırım kaplamasında oyulmak suretiyle yapılmalıdır.

f) Kablo renk kodları TS 6429 standardına uygun olacaktır. YEDİNCİ BÖLÜM İşletme Güvenliğine İlişkin Hükümler Kuvvetli akım tesislerine girmek

nmalıdır. Üzerinde çalışılacak bir tesisin gerilim altında olmadığının saptanmasında, yalnız devresi kesildikten sonra ölçü aygıtlarının göstergelerinin geri gitmesi, anahtarı kapatılan lambaların sönmesi, ya da transformatör gürültülerinin kesilmesi gibi özelliklere güvenilmemelidir. İş bittiğinde çalışanların tehlikeyle karşılaşmayacaklarına kesinlikle inanıldıktan sonra tesisler gerilim altına alınmalıdır.

d) Çalışılan bölüme yakın yerlerde, işletme esnasında gerilim altında bulunması gerekli başka bölümler varsa, bu bölümlerdeki gerilimli kısımlara dokunmayı önleyecek önlemler alınmalıdır. Örneğin bir anahtarlama hücresi içinde çalışılırken, kesici açıldığı halde, tesisin diğer bölümlerinde işletmeye devam edildiği için, baralarda gerilim bulunabilir. Bölmelendirilmemiş hücrelerde, hücre içine, hücre kapısı kapalı iken sokulmuş bulunan bir ayırma plakası ile bu koruma önlemi alınmış olmalıdır. Böyle bir önlem alınamıyorsa, baraların gerilimlerinin mutlaka kesilmesi gerekir. Bara bölümü bölmelendirilmiş bir hücrede bu ilave önleme gerek yoktur.

e) Kısa devre etme ve topraklama: Gerilimi kesilmiş yüksek gerilim tesislerinde çalışılacaksa, çalışılacak bölüm önceden topraklanmış olan bir düzenek üzerinden kısa devre edilecektir. İşletmelerin sorumlu kimseleri, iş süresince çalışanların tehlikeyle karşılaşabileceği hiçbir devre kapama işlemi yapılmamasını sağlayacaktır. Kısa devre ve topraklama, ancak bütün çalışmalar bittikten ve bunları yapanların hepsine haber verildiği kesin olarak öğrenildikten sonra kaldırılabilir. Bağlama hücresi içinde çalışıldığında, bu hücreler kablo çıkış veya bara topraklama ayırıcıları ile donatılmış ise, bu aygıtların kapatılması ile istenen şart sağlanabilir. Çıkış hatlarının topraklanmasında kullanılan topraklama donanımı hücre içindeki öteki aygıtları topraklayamıyorsa, gerektiğinde topraklama ve kısa devre etme düzenlerini bağlamak için hücrede ya da aygıtlar üzerinde sabit bağlantı yapmaya uygun çıplak bölümler bırakılmalıdır. Topraklama düzenleri, hücrelere girmeden topraklama tesislerine bağlanabilmelidir. Hücre kapısı bağlama sırasında açık olabilir, ancak bu durumda kapının açılabilmesi için mutlaka kesicinin açık olması şartı gerekli kilitlemelerle sağlanmış olmalıdır. Topraklama ve kısa devre etme işi, çalışma yapılan yerin yakınında ve olabilirse burası ile akım kaynakları arasında yapılacaktır. Topraklama ve kısa devre etme düzenleri, yapılan çalışmalardan dolayı ve çalışma süresince hiç kaldırılmayacak biçimde tesis edilecektir. Bir elektrik enerji tesisinde, yukarıda belirtilen önlemler alınmadan hiçbir bakım ve onarım çalışması yapılmamalıdır. Bu şarta rağmen tesisin yapılacak işler sırasında geriliminin kesilmesi imkansız ise, birisi işten sorumlu tutulan en az iki kişi görevlendirilmelidir. Görevlilere verilecek donatım ve yönergeler

Kuvvetli akım tesislerinde çalışan görevlilere, çalıştığı kuruluş yada işletme tarafından yapacağı iş ve yükümlülükler konusunda bilgi verilecek ve gerekli açıklamalar yapılacaktır. Geçici olarak ya da gözetim altında tehlikesiz işlerde çalışanlara yapacakları işlere ilişkin yönerge verilmesi gerekir. Yaptırılan iş, sağlık ve yaşam için tehlikeli ise, iş yaptıran, çalışanları gerekli koruyucu malzemelerle donatmak zorundadır. Tesisin uygun noktalarında, kaza durumlarında gerekli olacak ilk yardım malzemeleri ve kurtarma aygıtları her an güvenle kullanılabilir durumda hazır bulundurulacaktır. Çalışma konusunda öteki tesislerin sahipleri ile uyuşma

Bir tesisin sahibi başkalarının tesisine zarar verebilecek ya da onu tehlikeye sokabilecek çalışmalar yaptırmak durumunda ise; ya da bu çalışmalar sırasında kendi görevlileri öteki tesisler nedeniyle tehlikeye uğrayacaksa, öteki tesisin sahiplerine önceden haber verecektir. Bu durumda her türlü bozukluk ve tehlikeleri önlemek için gerekli önlemler taraflar arasında karşılıklı anlaşma ile alınacaktır. Bu türlü anlaşmalarda 61 inci madde hükümlerine uyulacaktır. Önemli tesis merkezleri arasında iletişim (haberleşme) bağlantıları

Önemli elektrik üretim ve dağıtım tesisleri her an genel ya da özel telefon iletişim tesisleri aracılığı ile birbirine bağlanacaktır. Hava hatlarını gerilim altına alma bildirimi

Tesisi bitirilen hava hatlarına ilk gerilim uygulanmasından en az üç gün önce yerel gereklere ve olanaklara göre aşağıdaki bilgileri de kapsayan bildiriler yayınlanacaktır: - Hava hattının yeri, - Hava hattının gerilimi, - Doğabilecek tehlikeler, - Hat dolayında bulunanların dikkat edeceği konular. Bu konuda Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği'nde yer alan diğer hükümlere de uyulur. Hava hatları iletkenlerinde yapılacak değişiklikler

Bir hava hattında iletkenlerin kesitinin arttırılması ya da hatta yeni iletkenlerin çekilmesi durumlarında direklerin ve temellerinin o sıradaki gerçek dayanımlarının artan yüke göre yeterliliği doğrulanacaktır. Kuvvetli akım tesislerinin denetimi ve güvenliği

a) Hava hatlarının denetimi: İşletme tarafından belirli sürelerde hava hatları ve direkler, topraklamalar dahil denetlenmeli ve yoklanmalıdır. Yoklama ve bakımın sonuçları düzenli olarak kaydedilmelidir.

b) Hava hatları dışındaki kuvvetli akım tesisleri: İşletme tarafından tesisin özellikleri göz önüne alınarak belirli aralıklarla denetleme ve yoklamaların süresi hiç bir zaman 2 yılı geçmemelidir. Yoklama ve bakımların sonuçları düzenli olarak kaydedilmelidir. Devre dışı edilen hatlar

Devre dışı edilen kullanılmayacak hatlar topraklanmalıdır. Uzun süre işletme dışında bırakılacak hava hatları ya tamamen sökülecek ya da işletmede bulunan hatlar gibi düzenli biçimde belirli sürede bakımı yapılacaktır. SEKİZİNCİ BÖLÜM Yürürlüğe İlişkin Hükümler Yürürlükten kaldırılan yönetmelik

21 Kasım 1978 tarih ve 16466 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği yürürlükten kalkmıştır. Geçiş hükmü

Bu Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer. Yürütme