Çeşitli maddeleri sıkıştırmak, kesmek, delmek, şekil vermek ve çevirmek için kullandığımız; basit bir tornavidadan enerjiyle çalışan makinelere kadar uzanan ekipmanlardır.
Kas gücüyle çalışır: pense, çekiç, eğe, anahtar.
Elektrikle çalışır: matkap, spiral, havya.
Basınçlı hava ile çalışır: havalı zımba, sökme.
Sıvı basıncıyla çalışır: kriko, pres, tork anahtarı.
⚠️ Kazaların temel nedenleri: bakımsız/arızalı alet · amaç dışı kullanım · yanlış yöntem · uygun KKD kullanılmaması.
📝 Çıkmış Sorular — Sınıflandırma ve Genel İlkeler
Uçtaki dişlerle tutma, çekme, bükme; ortadaki kesicilerle kablo soyma/kesme. Sapları yalıtılmıştır.
Uç kısmı daha uzun ve sivridir. Pensenin ulaşamadığı yerlere ve elektronik devre elemanlarına ulaşır.
Uçta diş yoktur. Tel ve kablo kesme, izole soyma, yumuşak metallerin kesilmesinde kullanılır.
Çivi çıkarma; ince tel ve çivileri kesme; tel uçlarını burarak bağlama işlerinde kullanılır.
📝 Çıkmış Sorular — Pense ve Kerpeten
Tahta, metal, taş gibi maddelere şekil vermek için; çekiçle kuvvet uygulanır.
Sac/levhaya delik–havşa açma, perçin çıkarma ve noktalama işlerinde kullanılır.
Delinecek yeri işaretler; matkap ucu kaymadan iz açar (yassı ucuna çekiçle vurulur).
Elle tutulamayacak kadar küçük malzemeleri tutar; elektronik ve optikte kullanılır.
⚠️ Keski ile çalışmada dikkat: Keski önce keskinlik yönünden kontrol edilir, gerekirse bilenir. Kullanırken güvenlik gözlüğü takılır; başında çapak bırakılmaz. Talaş kimseye doğru fırlayacak yönde çıkarılmaz.
📝 Çıkmış Sorular — Keski ve Zımba
Dişleri yardımıyla talaş kaldırarak iş parçasını istenen biçim ve ölçüye getirir, yüzeyleri düzeltir ve biler. Sapsız kullanılmaz.
İşlenmiş yüzeylerin son talaş kaldırma aşamasında düzgünleştirilmesi için kullanılır; kazıma yoluyla çok ince talaş kaldırır.
⚠️ Eğe–raspa ile çalışmada dikkat: Titreşim olmaması için iş parçası mengeneye bağlanır. Daima saplı eğe kullanılır; eğe sağ el ile tutulur. Talaşlar üflenerek değil, fırça ile temizlenir (göze kaçabilir).
📝 Çıkmış Sorular — Eğe ve Raspa
Metal ya da ahşap parçaları kesmek için kullanılır. Kesmeden önce düzleme iz açılır; kısa hareketlerle çalışılır.
İki kesici ağzıyla sac, tel ve ince malzemeleri keser.
Çivi çıkarma işlerinde ve kesme–yarma işlerinde kullanılır; tek elle kullanılır.
Kesme işini yapan kenarına 'ağız', karşı kenarına 'sırt' denir (TS 748).
📝 Çıkmış Sorular — Kesici Aletler
Çakma, dövme, doğrultma işlerinde kullanılır; işe uygun tip seçilir.
Çekicin kullanılmadığı yerde; metal/ahşap/lastik gibi yumuşak başlıdır (yüzeye zarar vermez).
Çekiç sapının alnındaki yarığa çakılıp sapın yerinden çıkmasını önleyen parça.
Beton yüzeyleri parçalamak ve delinecek yere iz açmak için kullanılır.
⚠️ Çekiç kullanırken dikkat: Sap kırık/çatlak olmamalı; başı sapa sıkıca tutturulmalı. Kayma olmaması için çekiç yağdan korunmalı; işe uygun boyut seçilmeli.
📝 Çıkmış Sorular — Çekiç, Tokmak ve Kama
Çatal ve yıldızın birleşimi; somun–cıvatayı her yönden kavrar, en iyi korumayı sağlar.
Yuvarlak yumuşak demir boruları ve bağlantı parçalarını döndürmek için kullanılır.
Ayarlanabilir çene; sadece doğru boyutlu anahtar bulunamadığında kullanılmalıdır.
Altıgen soket vidalar ve dar/gömülü cıvatalarda döndürme işini yapar.
Vida boyutuna ve işe uygun tip seçilir. Ucu keski gibi bilenmez; levye/keski yerine kullanılmaz.
Devrede gerilim olup olmadığını anlamaya yarayan bir test aletidir; vida sıkma aleti değildir.
⚠️ Tornavida–anahtar kullanımında dikkat: Tornavida elbise/önlük cebinde taşınmaz. Başkasına verilirken önce tutma (sap) kısmı uzatılır. Anahtarlar çekerek kullanılır, iterek değil; başka amaçla kullanılmaz.
📝 Çıkmış Sorular — Anahtar ve Tornavida
Delme, kesme, vidalama ve eğeleme işlerinde iş parçasını tutmak/sabitlemek için kullanılır; biri sabit iki çenesi vardır.
Sıkma ve bağlama işlerinde; sabit + hareketli çene, lama gövde, vida ile sıkılıp ayarlanır.
Rulman, burç ve yağ conta halkalarının çıkarılmasında kullanılır.
📝 Çıkmış Sorular — Sıkma ve Bağlama
Duvar, tahta ve metale çeşitli çaplarda delik açar; uçlar malzeme cinsine göre seçilir.
Metal, plastik veya ahşaba şekil verir ve keser; koruyucusu çıkarılmaz.
Kalem ve tabanca tipleri lehimleme işlerinde kullanılır; uygun havalandırma şarttır.
Metal levhadan parça çıkarma ve vida söküp takma işlerinde kullanılır.
Dönen aletleri kullananlar eldiven (iş eldiveni dışında), kravat, kolye takmaz; bol elbise giymez.
Topraklaması yapılmamış elektrik motorları kullanılmaz.
Kablolar dış etkilere karşı koruyucu kılıf içine alınır ve güvenli alandan geçirilir.
Ayar, bakım ve onarım alet çalışırken yapılmaz; önce fişi çekilir.
Toz ve parça sıçramasına karşı gözlük/yüz siperi; gürültüde kulaklık kullanılır.
Nemli, ıslak ve patlayıcı ortamlarda kullanım sınırlandırılır.
📝 Çıkmış Sorular — Elektrikli El Aletleri
Basınçlı hava ile çalışır: çivi/zımba tabancası, havalı sökme, zımpara. Ana tehlike: aletin fırlattığı cisim veya bağlantı parçası. Hortum tel/kilit ile emniyete alınır; ayırırken hava kesilip basınç boşaltılır. Gözlük/yüz maskesi kullanılır; basınçlı hava ile elbise temizliği yapılmaz.
Sıvı (yağ) basıncı ile büyük kuvvet üretir. Hidrolik sıkma pensesi, beton kesici, pompa. Lokmalı hidrolik tork anahtarları. Hortum ve bağlantı sızdırmazlığı düzenli kontrol edilir.
📝 Çıkmış Sorular — Pnömatik ve Genel Güvenlik
Kazaların temel nedenleri: bakımsız/arızalı alet · amaç dışı kullanım · yanlış yöntem · uygun KKD kullanılmaması.
Keski ile çalışmada dikkat: Keski önce keskinlik yönünden kontrol edilir, gerekirse bilenir. Kullanırken güvenlik gözlüğü takılır; başında çapak bırakılmaz. Talaş kimseye doğru fırlayacak yönde çıkarılmaz.
Eğe–raspa ile çalışmada dikkat: Titreşim olmaması için iş parçası mengeneye bağlanır. Daima saplı eğe kullanılır; eğe sağ el ile tutulur. Talaşlar üflenerek değil, fırça ile temizlenir (göze kaçabilir).
Çekiç kullanırken dikkat: Sap kırık/çatlak olmamalı; başı sapa sıkıca tutturulmalı. Kayma olmaması için çekiç yağdan korunmalı; işe uygun boyut seçilmeli.
Tornavida–anahtar kullanımında dikkat: Tornavida elbise/önlük cebinde taşınmaz. Başkasına verilirken önce tutma (sap) kısmı uzatılır. Anahtarlar çekerek kullanılır, iterek değil; başka amaçla kullanılmaz.
El aletleriyle çalışmalarda iş sağlığı ve güvenliği kuralları:
1. Amaca Uygunluk: El aletleri sadece yapım amacına uygun işlerde kullanılır. Tornavida murç, keskiler kaldıraç olarak kullanılamaz.
2. Kıvılcım Çıkarmayan Aletler: Parlayıcı gaz, buhar veya toz bulunan patlama riski yüksek ortamlarda kıvılcım çıkarmayan özel malzemelerden (bronz, bakır-berilyum alaşımları vb.) üretilmiş el aletleri kullanılır.
3. Güvenli Taşıma: Keskin veya sivri uçlu el aletleri pantolon veya ceket cebinde taşınmaz. Bu aletler için özel kılıflar, kemerler veya alet çantaları kullanılır.
4. Muayene ve Hurdaya Ayırma: Sapları çatlamış, kırılmış, gevşemiş veya ağızları aşınmış el aletleri kesinlikle kullanılmaz, derhal kullanımdan çekilir.